অনুশীলনীৰ বিশদ সমাধানসমূহ

প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডল কাক বোলে? তথ্যসহ ইয়াৰ গঠন সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ পৰা চাৰিওফালে নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে গেছীয় অৱস্থাত থকা অদৃশ্য বায়ুৰ আৱৰণটোক বায়ুমণ্ডল (Atmosphere) বোলে। পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ বাবেই বায়ুমণ্ডলটো ভূপৃষ্ঠৰ গাতে লাগি আছে আৰু ই প্ৰায় ১০,০০০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বিস্তৃত।

বায়ুমণ্ডলৰ গঠন: বায়ুমণ্ডল বিভিন্ন গেছ, জলীয় বাষ্প আৰু ধূলিকণাৰ সংমিশ্ৰণত গঠিত। বায়ুমণ্ডলত থকা গেছসমূহৰ আয়তনভিত্তিক পৰিমাণ তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ২: গেছৰ ৰাসায়নিক গঠন অনুসৰি বায়ুমণ্ডলক প্ৰধানকৈ কি কি স্তৰত বিভক্ত কৰিব পাৰি? এই স্তৰকেইটাৰ বৈশিষ্ট্য চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠন আৰু সংমিশ্ৰণৰ ভিত্তিত বায়ুমণ্ডলক প্ৰধানকৈ দুটা স্তৰত ভাগ কৰা হয়:

1. হ’ম’স্ফিয়েৰ (Homosphere বা সমমণ্ডল):

• ভূপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বিস্তৃত।

• এই স্তৰত থকা গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক অনুপাত আৰু গঠন প্ৰায় একে আৰু সুষম হৈ থাকে।

• বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰায় ৯৯% ভৰ এই স্তৰতে কেন্দ্ৰীভূত। ইয়াৰ ভিতৰত ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ, ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ আৰু মেছ’স্ফিয়েৰ পৰে।

1. হেটেৰ’স্ফিয়েৰ (Heterosphere বা বিষমমণ্ডল):

• ৮০ কিলোমিটাৰ উচ্চতাৰ পৰা ওপৰলৈ ১০,০০০ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত বিস্তৃত।

• এই স্তৰত গেছবোৰ নিজ নিজ আণৱিক ভৰ অনুসৰি সুকীয়া সুকীয়া চাৰিটা তৰপত সজ্জিত হৈ থাকে— (১) নাইট্ৰ’জেন তৰপ (৮০-২০০ কিমি), (২) অক্সিজেন তৰপ (২০০-১১২৫ কিমি), (৩) হিলিয়াম তৰপ (১১২৫-৩৫৪০ কিমি) আৰু (৪) হাইড্ৰ’জেন তৰপ (৩৫৪০-১০,০০০ কিমি)।

প্ৰশ্ন ৩: উচ্চতা আৰু উত্তাপৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধিৰ ভিত্তিত বায়ুমণ্ডলক কেইটা আৰু কি কি স্তৰত বিভক্ত কৰিব পাৰি? প্ৰতিটো স্তৰৰ বৈশিষ্ট্য সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: উচ্চতা আৰু উত্তাপৰ পৰিৱৰ্তনৰ ভিত্তিত বায়ুমণ্ডলক ৫ টা প্ৰধান স্তৰত ভাগ কৰা হয়:

1. ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ (Troposphere): ভূপৃষ্ঠৰ পৰা গড়ে ১২ কিমি (বিষুৱত ১৬ কিমি, মেৰুত ৮ কিমি) পৰ্যন্ত বিস্তৃত। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে প্ৰতি কিলোমিটাৰত ৬.৫°C কৈ উত্তাপ কমে (লেপ্স হাৰ)। মেঘ, বৰষুণ, ধুমুহা আদি সকলো বতৰৰ কাৰ্যকলাপ এই স্তৰতে ঘটে। ইয়াৰ শীৰ্ষসীমা হ’ল ট্ৰপ’পজ (-৬০°C)।

2. ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ (Stratosphere): ট্ৰপ’পজৰ পৰা প্ৰায় ৫০ কিমি উচ্চতালৈ বিস্তৃত। এই স্তৰ মেঘ আৰু ধূলিমুক্ত হোৱা বাবে জেট বিমান চলাচলৰ বাবে উপযোগী। এই স্তৰৰ ২০-২৫ কিমি উচ্চতাত অ’জন স্তৰ (Ozone layer) থাকে, যিয়ে অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি শোষণ কৰে। ফলত ওপৰলৈ উত্তাপ বাঢ়ি ০°C পায়। ইয়াৰ শীৰ্ষসীমা হ’ল ষ্ট্ৰেট’পজ।

3. মেছ’স্ফিয়েৰ (Mesosphere): ষ্ট্ৰেট’পজৰ পৰা ৮০ কিমি উচ্চতালৈ বিস্তৃত। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উত্তাপ ক্ৰমাগতভাৱে হ্ৰাস পাই মেছ’পজত সৰ্বনিম্ন -১০০°C হয়।

4. থাৰ্ম’স্ফিয়েৰ বা আয়ন’স্ফিয়েৰ (Thermosphere): ৮০ কিমিৰ পৰা ৪০০ কিমি পৰ্যন্ত বিস্তৃত। সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত উত্তাপ দ্ৰুতভাৱে বৃদ্ধি পাই ১৬৫০°C পৰ্যন্ত হয়। এই স্তৰত আয়ন কণিকা থকা বাবে বেডিঅ’ তৰংগ প্ৰতিফলিত হয়।

5. এক্স’স্ফিয়েৰ (Exosphere): ৪০০ কিমিৰ পৰা প্ৰায় ১০,০০০ কিমি পৰ্যন্ত বিস্তৃত বায়ুমণ্ডলৰ শীৰ্ষতম তৰপ। ইয়াত বায়ু অতি পাতল আৰু হাইড্ৰ’জেন-হিলিয়াম গেছৰ আধিক্য থাকে। উত্তাপ ৫৫৫০°C পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৪: বায়ুমণ্ডলৰ চাপৰ তাৰতম্য ঘটোৱা কাৰণবোৰ উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ চাপৰ তাৰতম্য ঘটোৱা দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল:

1. বায়ুৰ উষ্ণতা (Temperature): বায়ু উত্তপ্ত হ’লে প্ৰসাৰিত আৰু পাতল হয়, যাৰ ফলত ঘনত্ব আৰু চাপ হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ বিপৰীতে শীতল বায়ু সংকুচিত আৰু গধুৰ হোৱা বাবে চাপ বৃদ্ধি পায়। যেনে— বিষুৱীয় অঞ্চলত প্ৰচণ্ড উত্তাপৰ বাবে নিম্নচাপ আৰু মেৰু অঞ্চলত শীতলতাৰ বাবে উচ্চচাপ বিৰাজ কৰে।

2. ভূপৃষ্ঠৰ উচ্চতা (Altitude): সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা যিমানে ওপৰলৈ যোৱা হয়, সিমানে বায়ুমণ্ডলৰ গভীৰতা আৰু ভৰ কমে, ফলত বায়ুৰ চাপ হ্ৰাস পায়। সাধাৰণতে প্ৰতি ৯০০ ফুট উচ্চতা বৃদ্ধিত ১ ইঞ্চি (প্ৰায় ৩৪ মিলিবাৰ) কৈ বায়ুচাপ কমে। সেয়েহে পাহাৰীয়া ওখ ঠাইত বায়ুৰ চাপ ভৈয়ামতকৈ কম হয়।

প্ৰশ্ন ৫: পৃথিৱীৰ প্ৰধান চাপবলয়কেইটাৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৃথিৱীপৃষ্ঠত ৪ টা প্ৰধান চাপবলয় বা চাপমণ্ডল আছে:

1. নিৰক্ষীয় নিম্নচাপ বলয় (Equatorial Low Pressure Belt): বিষুৱৰেখাৰ উত্তৰে ১০° আৰু দক্ষিণে ১০° অক্ষাংশৰ মাজত অৱস্থিত। সূৰ্যৰ লম্ব ৰশ্মিৰ বাবে বায়ু উত্তপ্ত আৰু পাতল হৈ ওপৰলৈ উঠে। ইয়াত অনুভূমিক বতাহ প্ৰায় নবলি শান্ত অৱস্থা থাকে বাবে ইয়াক নিৰক্ষীয় শান্ত বলয় (Doldrum) বোলে।

2. উপ-ক্ৰান্তীয় উচ্চচাপ বলয় (Sub-Tropical High Pressure Belt): উত্তৰ আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ ২৫° ৰ পৰা ৩৫° অক্ষাংশৰ মাজত অৱস্থিত। নিৰক্ষীয় অঞ্চলৰ পৰা অহা শীতল গধুৰ বায়ু ইয়াত তললৈ নামি উচ্চচাপৰ সৃষ্টি কৰে। বতাহৰ অনুভূমিক চলাচল কম বাবে প্ৰাচীনকালত জাহাজৰ বোজা কমাবলৈ ঘোঁৰা সাগৰত পেলাই দিয়াৰ বাবে ইয়াক অশ্ব অক্ষাংশ (Horse Latitude) বোলে।

3. উপ-মেৰুদেশীয় নিম্নচাপ বলয় (Sub-Polar Low Pressure Belt): দুয়ো গোলাৰ্ধৰ ৬০° ৰ পৰা ৭০° অক্ষাংশৰ মাজত অৱস্থিত। পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন গতিৰ ফলত কেন্দ্ৰাতিগ শক্তিয়ে বায়ু অপসাৰিত কৰা বাবে ইয়াত নিম্নচাপৰ সৃষ্টি হয়।

4. মেৰুদেশীয় উচ্চচাপ বলয় (Polar High Pressure Belt): দুয়ো মেৰু অঞ্চলত (৮০° ৰ পৰা ৯০° অক্ষাংশ) সূৰ্যৰ কিৰণ নপৰা বাবে অতিপাত শীতল আৰু গধুৰ শুষ্ক বায়ুৰ প্ৰভাৱত স্থায়ী উচ্চচাপ বিৰাজ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: পৃথিৱীত অনুকূল প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ সৃষ্টিত বায়ুমণ্ডলৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে লিখা।

উত্তৰ: পৃথিৱীত জীৱৰ সৃষ্টি, বিকাশ আৰু অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টিত বায়ুমণ্ডলৰ অপৰিসীম গুৰুত্ব আছে:

• ১. প্ৰাণবায়ু আৰু নাইট্ৰ’জেন যোগান: জীৱৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আৰু উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন বায়ুমণ্ডলে যোগান ধৰে।

• ২. অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি প্ৰতিৰোধ: অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ মাৰাত্মক UV ৰশ্মি শোষণ কৰি পৃথিৱীৰ জীৱজগতক ধ্বংসৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

• ৩. উত্তাপৰ সমতা আৰু সেউজগৃহ প্ৰভাৱ: বায়ুমণ্ডলৰ কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড আৰু জলীয় বাষ্পই পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা অনুকূল মাত্ৰাত (১৫°C) বজাই ৰাখে, যাৰ ফলত পৃথিৱী অতিপাত ঠাণ্ডা বা গৰম হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা পৰে।

• ৪. জলচক্ৰ আৰু বৰষুণ: বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ মেঘ আৰু বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ওপৰত উদ্ভিদ আৰু কৃষিকাৰ্য নিৰ্ভৰশীল।

প্ৰশ্ন ৭: বায়ুপ্রবাহ কাক বোলে? বায়ুপ্রবাহৰ উৎপত্তিৰ কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে গতি কৰা অনুভূমিক বায়ুকে বায়ুপ্রবাহ বা বতাহ (Wind) বোলে।

উৎপত্তিৰ কাৰকসমূহ: বতাহৰ উৎপত্তিৰ মূল কাৰণ হ’ল সৌৰশক্তিৰ অসমান বিতৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ তাৰতম্য (Pressure Difference)। উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে কোনো ঠাইত নিম্নচাপ হ’লে, তুলনামূলকভাৱে শীতল উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্নচাপ অঞ্চললৈ চাপৰ সমতা ৰক্ষাৰ বাবে বায়ু প্ৰৱাহিত হয়।

প্ৰশ্ন ৮: বায়ুপ্রবাহৰ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণটো কি? ইয়াৰ গতি আৰু দিশ নিৰ্ধাৰণৰ কাৰকসমূহ চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: বায়ুপ্রবাহৰ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ হৈছে চাপনতি (Pressure Gradient) অৰ্থাৎ দুখন ঠাইৰ মাজৰ বায়ুচাপৰ পাৰ্থক্য।

বতাহৰ গতি আৰু দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰা চাৰিটা প্ৰধান কাৰক হ’ল:

1. চাপনতি শক্তি (Pressure Gradient Force): চাপৰ পাৰ্থক্য যিমানে বেছি হ’ব, বতাহৰ বেগ সিমানে বাঢ়িব আৰু বতাহ সদায় উচ্চচাপৰ পৰা নিম্নচাপৰ পিনে বলিব।

2. কোৰিঅ’লিচ বল (Coriolis Force): পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা বল, যিয়ে বতাহক উত্তৰ গোলাৰ্ধত সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত বাওঁফালে বিক্ষেপিত কৰে।

3. ঘৰ্ষণ বল (Frictional Force): পাহাৰ-পৰ্বত, অট্টালিকা বা গছ-গছনিৰ বাধাৰ ফলত বতাহৰ গতিবেগ হ্ৰাস পায়।

4. মাধ্যাকৰ্ষণ বল (Gravitational Force): বায়ুৰ অণুসমূহক ধৰি ৰাখি উল্লম্বিক চাপৰ পাৰ্থক্য আৰু ঘনত্ব নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: ‘কোৰিঅ’লিচ বল’ বুলিলে কি বুজায়? বতাহৰ গতিদিশ নিৰ্ধাৰণত ইয়াৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি ঘূৰি থকাৰ (আৱৰ্তন গতি) ফলত ইয়াৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অপকেন্দ্ৰিক বলক কোৰিঅ’লিচ বল (Coriolis Force) বোলে (১৮৪৪ চনত ফৰাচী বিজ্ঞানী জি. ডি. কোৰিঅ’লিচে এই বল আৱিষ্কাৰ কৰিছিল)।

ভূমিকা: কোৰিঅ’লিচ বলৰ প্ৰভাৱত প্ৰৱাহিত বতাহে সৰলৰেখাত নগৈ গতিপথৰ পৰা বেঁকা হৈ যায়। ফেৰেলৰ সূত্ৰ (Ferrel’s Law) অনুসৰি এই বলৰ বাবে বতাহ উত্তৰ গোলাৰ্ধত সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত বাওঁফালে বিক্ষেপিত হয়। বিষুৱৰেখাত এই বল শূন্য আৰু মেৰুত সৰ্বোচ্চ হয়।

প্ৰশ্ন ১০: ‘চাপনতি শক্তি’ বুলিলে কি বুজায়? বায়ুপ্রবাহত ইয়াৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: দুখন নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ মাজৰ দূৰত্ব আৰু বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ পাৰ্থক্যৰ হাৰকে চাপনতি (Pressure Gradient) বোলে আৰু ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বলক চাপনতি শক্তি বোলে।

ভূমিকা: চাপনতি শক্তিয়েই বায়ুপ্রবাহৰ মূল চালিকা শক্তি। সমচাপ ৰেখাবোৰ ঘন হ’লে চাপনতি থিয় হয় আৰু বতাহ প্ৰচণ্ড বেগেৰে বয়; আনহাতে চাপনতি মৃদু হ’লে বতাহৰ গতি লেহেমীয়া হয়।

প্ৰশ্ন ১১: বায়ুপ্রবাহত পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়ে বায়ুমণ্ডলৰ গেছসমূহক ভূপৃষ্ঠৰ গাত ধৰি ৰাখে আৰু উচ্চতা অনুসৰি বায়ুৰ ঘনত্ব আৰু চাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ভূ-পৃষ্ঠৰ ওচৰত বায়ুৰ ঘনত্ব আৰু চাপ সৰ্বাধিক হয় আৰু ওপৰলৈ চাপ হ্ৰাস পায়। এনে উল্লম্বিক চাপৰ পাৰ্থক্য আৰু বিভিন্ন উচ্চতাৰ ভূ-অৱয়বৰ বাবে মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়ে বায়ুৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: বতাহৰ নামকৰণ বুলিলে কি বুজায়? এখন ঠাইৰ ওপৰেদি প্ৰৱাহিত বায়ুৰ নামকৰণ কেনেকৈ কৰা হয়?

উত্তৰ: বতাহ যি দিশৰ পৰা বলি আহে, সেই দিশটোৰ নাম অনুসৰিয়েই বতাহৰ নামকৰণ কৰা হয়। যেনে— পশ্চিম দিশৰ পৰা বলি অহা বতাহক পশ্চিমা বা পছোৱা বতাহ (Westerly wind), উত্তৰ-পূব দিশৰ পৰা বলি অহা বতাহক উত্তৰ-পূব বতাহ (North-Easterly wind) আৰু সাগৰৰ ফালৰ পৰা বলা বতাহক জলবতাহ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: বতাহৰ গতিবেগ কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়? ইয়াৰ গতিবেগৰ এককবোৰ কি?

উত্তৰ: বতাহৰ গতিবেগ এনিম’মিটাৰ (Anemometer) নামৰ যন্ত্ৰৰ সহায়ত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। বতাহৰ গতিবেগ প্ৰকাশ কৰা প্ৰধান একক হ’ল নট (Knot) (১ নট = প্ৰতি ঘণ্টাত ১ নটিকেল মাইল বা ১.৮৫৪ কিমি/ঘণ্টা) অথবা কিলোমিটাৰ/ঘণ্টা (km/h)। বতাহৰ প্ৰকৃতি আৰু প্ৰভাৱ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ০ ৰ পৰা ১২ নম্বৰযুক্ত বিউফৰ্ট স্কেল (Beaufort Scale) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: বতাহৰ শ্ৰেণীবিভাজন কেনেকৈ কৰা হয়? উদাহৰণসহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বিস্তৃতি আৰু স্থায়িত্বৰ ভিত্তিত বতাহক তিনিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়:

1. প্ৰাথমিক বা মুখ্য বায়ুপ্রবাহ (Primary Circulation): সমগ্ৰ পৃথিৱীজুৰি স্থায়ী চাপবলয়ৰ মাজত নিয়মীয়াকৈ বছৰজুৰি বলা বতাহ। যেনে— বাণিজ্য বতাহ, পছোৱা বতাহ, মেৰুদেশীয় বতাহ।

2. গৌণ বায়ুপ্রবাহ (Secondary Circulation): ভূ-অৱয়ব আৰু ঋতুভিত্তিক চাপ-তাপৰ তাৰতম্যৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা বতাহ। যেনে— ঘূৰ্ণীবতাহ, প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহ, মৌচুমী বতাহ, বায়ুৰাশি।

3. স্থানীয় বায়ুপ্রবাহ (Local Winds): স্থানীয় ভৌগোলিক কাৰক আৰু তাপৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট ক্ষুদ্ৰ এলেকাত বলা বতাহ। যেনে— জলবতাহ, স্থলবতাহ, লু, চিনুক, ফ’ন।

প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰাথমিক বায়ুপ্রবাহ বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ স্থায়ী চাপবলয়সমূহৰ মাজত বছৰজুৰি এক নিৰ্দিষ্ট দিশত অহৰহ বলি থকা সৰ্বজনীন বায়ুপ্রবাহক প্ৰাথমিক বা নিয়তমুক্ত বতাহ (Planetary Winds) বোলে।

প্ৰধান প্ৰকাৰ আৰু বৈশিষ্ট্য:

• বাণিজ্য বতাহ: উপ-ক্ৰান্তীয় উচ্চচাপৰ পৰা নিৰক্ষীয় নিম্নচাপলৈ বলি উত্তৰ গোলাৰ্ধত উত্তৰ-পূব আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত দক্ষিণ-পূব বাণিজ্য বতাহৰূপে প্ৰৱাহিত হয়।

• পছোৱা বতাহ: উপ-ক্ৰান্তীয় উচ্চচাপৰ পৰা উপ-মেৰুদেশীয় নিম্নচাপলৈ বলে (উত্তৰত দক্ষিণ-পশ্চিম আৰু দক্ষিণত উত্তৰ-পশ্চিম দিশৰ পৰা)।

• মেৰু বতাহ: মেৰু উচ্চচাপৰ পৰা উপ-মেৰু নিম্নচাপলৈ বলা অতি চেঁচা পূবালী বতাহ।

প্ৰশ্ন ১৬: গৌণ বতাহ কাক বোলে? উদাহৰণসহ এখন ঠাইৰ জলবায়ু নিৰ্ধাৰণত ইয়াৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ বিস্তৃতিৰ বিভিন্নতা আৰু ঋতুভিত্তিক চাপ-তাপৰ তাৰতম্যৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সাময়িক বায়ুপ্রবাহক গৌণ বতাহ (Secondary Wind) বোলে। যেনে— মৌচুমী বতাহ, ঘূৰ্ণীবতাহ।

ভূমিকা: গৌণ বতাহে স্থানীয় আৰু আঞ্চলিক বতৰত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আনে। উদাহৰণস্বৰূপে, গ্ৰীষ্মকালীন দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহে ভাৰত আৰু অসমত প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত ঘটাই কৃষিকাৰ্যত প্ৰাণ সঞ্চাৰ কৰে। আনহাতে সাগৰত সৃষ্টি হোৱা ঘূৰ্ণীবতাহে উপকূলীয় অঞ্চলত প্ৰচণ্ড ধুমুহা-বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰি বতৰ অস্থিৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৭: স্থানীয় বতাহ কাক বোলে? স্থানীয় বতাহে এখন ঠাইৰ বতৰ নিৰ্ধাৰণত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায় উদাহৰণসহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: স্থানীয় ভূ-প্ৰকৃতি আৰু ক্ষণিকৰ তাপৰ তাৰতম্যৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট সীমিত এলেকাত বলা বতাহক স্থানীয় বতাহ (Local Wind) বোলে।

প্ৰভাৱ: স্থানীয় বতাহে সংশ্লিষ্ট এলেকাটোৰ উত্তাপ আৰু আৰ্দ্ৰতাত ক্ষন্তেকতে পৰিৱৰ্তন আনে। যেনে— গ্ৰীষ্মকালত উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিত বলা শুকান আৰু প্ৰচণ্ড গৰম বতাহ ‘লু’ (Loo) য়ে উষ্ণতা অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি কৰে। আনহাতে উত্তৰ আমেৰিকাৰ ৰকি পৰ্বতৰ পূব ঢালেদি বলা উষ্ণ বতাহ ‘চিনুক’ (Chinook) য়ে শীতকালত সমভূমিৰ বৰফ গলাই ঘাঁহনি মুকলি কৰি তোলে (বৰফ-ভক্ষক)।

প্ৰশ্ন ১৮: ‘ঘূৰ্ণীবতাহ’ কাক বোলে? ই কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? এখন ঠাইৰ বতৰ বা জলবায়ুত ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত কোনো এক গভীৰ নিম্নচাপ কেন্দ্ৰক আৱৰি যেতিয়া চাৰিওফালৰ উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা তীব্ৰবেগী বতাহে চক্ৰাকাৰে প্ৰৱেশ কৰে, তাকে ঘূৰ্ণীবতাহ বা চক্ৰবাত (Cyclone) বোলে।

প্ৰকাৰ: ঘূৰ্ণীবতাহ দুই প্ৰকাৰৰ— (১) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Tropical Cyclone) আৰু (২) বহিঃক্ৰান্তীয় বা নাতিশীতোষ্ণ ঘূৰ্ণীবতাহ (Temperate Cyclone)।

প্ৰভাৱ: ঘূৰ্ণীবতাহৰ ফলত আকাশ ডাঠ মেঘেৰে ঢাকি ধৰে, প্ৰচণ্ড ধুমুহা আৰু ধাৰাসাৰ বৰষুণ হয়। ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহে উপকূল অঞ্চলত সাগৰৰ পানী ওফন্দাই তুলি (Storm surge) সা-সম্পত্তি আৰু মানুহৰ প্ৰচুৰ ধন-জনৰ ক্ষতিসাধন কৰে।

প্ৰশ্ন ১৯: ‘বায়ুৰাশি’ কাক বোলে? ইয়াক কেনেকৈ শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়? এখন ঠাইৰ জলবায়ু নিৰ্ধাৰণত ইয়াৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: অনুভূমিক দিশত কেইবাশ বা কেইবা হেজাৰ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ সমগুণসম্পন্ন বৃহৎ আকাৰৰ বায়ুপুঞ্জক বায়ুৰাশি (Air Mass) বোলে।

শ্ৰেণীবিভাজন (উৎস অঞ্চল অনুসৰি):

1. ক্ৰান্তীয় মহাদেশীয় বায়ুৰাশি (cT – শুকান আৰু গৰম)

2. ক্ৰান্তীয় মহাসাগৰীয় বায়ুৰাশি (mT – আৰ্দ্ৰ আৰু গৰম)

3. মেৰুদেশীয় মহাদেশীয় বায়ুৰাশি (cP – অতি শীতল আৰু শুকান)

4. মেৰুদেশীয় মহাসাগৰীয় বায়ুৰাশি (mP – শীতল আৰু সেমেকা)

ভূমিকা: বায়ুৰাশিয়ে যি অঞ্চলৰ ওপৰেদি গতি কৰে, সেই অঞ্চললৈ নিজৰ উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতা কঢ়িয়াই নি বতৰৰ আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটায়।

প্ৰশ্ন ২০: ‘বাতাগ্ৰ’ বুলিলে কি বুজায়? ই কেনেকৈ সৃষ্টি হয়? জলবায়ু আৰু বাতাগ্ৰৰ সম্পৰ্ক চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভিন্ন উষ্ণতা, চাপ আৰু আৰ্দ্ৰতাসম্পন্ন দুটা বিপৰীতধৰ্মী বায়ুৰাশি (এটা উষ্ণ পাতল আৰু আনটো শীতল গধুৰ) পৰস্পৰৰ মুখামুখি হ’লে ইহঁত একেবাৰে মিহলি নহৈ মাজত যি হেলনীয়া বিচ্ছেদক সীমাৰেখাৰ সৃষ্টি কৰে, তাকে বাতাগ্ৰ (Front) বোলে।

জলবায়ু আৰু বাতাগ্ৰৰ সম্পৰ্ক: বাতাগ্ৰ অঞ্চলত উষ্ণ বায়ু ওপৰলৈ উঠি ঘনীভূত হৈ ঘন ডাৱৰ, ধাৰাসাৰ বৰষুণ, বিজুলী-ঢেৰেকণি আৰু নাতিশীতোষ্ণ ঘূৰ্ণীবতাহৰ সৃষ্টি কৰে। বাতাগ্ৰ পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছত উষ্ণতা হঠাতে হ্ৰাস পায় আৰু বতৰ ফৰকাল হয়।

প্ৰশ্ন ২১: ‘মৌচুমী বতাহ’ বুলিলে কি বুজায়? ই কেনেকৈ সৃষ্টি হয়? ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৃথিৱীৰ কোনবোৰ অঞ্চলত সুস্পষ্ট?

উত্তৰ: ঋতু পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে দিশ সলনি কৰি প্ৰৱাহিত হোৱা সাময়িক পৃষ্ঠীয় বতাহক মৌচুমী বতাহ (Monsoon) বোলে (আৰবী শব্দ ‘মৌছম’ৰ অৰ্থ ঋতু)।

সৃষ্টিৰ কাৰণ: গ্ৰীষ্মকালত স্থলভাগ জলভাগতকৈ অধিক উত্তপ্ত হৈ নিম্নচাপৰ সৃষ্টি কৰে আৰু সাগৰৰ উচ্চচাপৰ পৰা জলীয় বাষ্পপূৰ্ণ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ স্থলভাগলৈ বলি ধাৰাসাৰ বৰষুণ দিয়ে। শীতকালত স্থলভাগ চেঁচা হৈ উচ্চচাপৰ সৃষ্টি হোৱাত শুকান উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহ সাগৰলৈ বয়।

প্ৰভাৱিত অঞ্চল: দক্ষিণ এছিয়া (ভাৰত, বাংলাদেশ), দক্ষিণ-পূব এছিয়া, দক্ষিণ চীন আৰু উত্তৰ অষ্ট্ৰেলিয়াত মৌচুমীৰ প্ৰভাৱ সৰ্বাধিক সুস্পষ্ট।

প্ৰশ্ন ২২: কাৰণ দৰ্শাই উত্তৰ লিখা:

• (ক) ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ স্তৰটোতে প্ৰধানকৈ বতৰৰ ক্ৰিয়াকলাপ কিয় সংঘটিত হয়?
  উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰায় ৭৫% গেছ আৰু প্ৰায় সমগ্ৰ জলীয় বাষ্প আৰু ধূলিকণা কেৱল ট্ৰপ’স্ফিয়েৰতে থাকে। জলীয় বাষ্প আৰু ধূলিকণা থকা বাবেই ইয়াত মেঘ, বৰষুণ, ধুমুহা আদি সকলো বতৰৰ পৰিঘটনা ঘটে।

• (খ) বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পালে তাৰ ফল কি হ’ব?
  উত্তৰ: কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড এবিধ সেউজগৃহ গেছ। ইয়াৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে ই পৃথিৱীৰ পৰা ওলাই যোৱা তাপ অধিক শোষণ কৰিব, ফলত গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি (Global Warming) ঘটি মেৰুৰ বৰফ গলিব আৰু সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পাব।

• (গ) আৰ্দ্ৰ বায়ুতকৈ শুষ্ক বায়ুৰ চাপ কিয় বেছি?
  উত্তৰ: জলীয় বাষ্পৰ আণৱিক ভৰ (১৮) শুকান বতাহৰ নাইট্ৰ’জেন (২৮) আৰু অক্সিজেন (৩২) তকৈ কম। সেয়েহে জলীয় বাষ্পপূৰ্ণ আৰ্দ্ৰ বায়ু পাতল আৰু কম চাপযুক্ত হয়, আনহাতে শুষ্ক বায়ু গধুৰ হোৱা বাবে তাৰ চাপ বেছি।

• (ঘ) অ’জন গেছৰ স্তৰটোৱে কেনেকৈ জীৱজগতৰ উপকাৰ সাধে?
  উত্তৰ: ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰত থকা অ’জন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা মাৰাত্মক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV radiation) শোষণ কৰি পৃথিৱীলৈ অহাত বাধা দিয়ে আৰু মানুহক ছালৰ কেন্সাৰ, চকুৰ ছানি পৰা আদিৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

• (ঙ) সাগৰপৃষ্ঠত বায়ুৰ চাপ কিয় আটাইতকৈ বেছি?
  উত্তৰ: সাগৰপৃষ্ঠ আটাইতকৈ নিম্ন উচ্চতাত অৱস্থিত হোৱা বাবে ইয়াৰ ওপৰত সমগ্ৰ বায়ুমণ্ডলৰ উল্লম্বিক স্তম্ভৰ সৰ্বাধিক ভৰ আৰু ঘনত্ব প্ৰয়োগ হয়। সেয়ে সাগৰপৃষ্ঠত বায়ুচাপ সৰ্বাধিক (১০১৩.২ মিলিবাৰ বা ৭৬ চেমি পাৰাস্তম্ভ)।

• (চ) ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ স্তৰৰ উলম্ব বিস্তৃতি মেৰু অঞ্চল আৰু বিষুৱীয় অঞ্চলত কিয় বেলেগ বেলেগ?
  উত্তৰ: বিষুৱীয় অঞ্চলত প্ৰচণ্ড উত্তাপৰ বাবে পরিচলন সোঁতৰ দ্বাৰা বায়ু ১৬ কিমি উচ্চতালৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়; কিন্তু মেৰু অঞ্চলত অতিপাত শীতলতাৰ বাবে বায়ু সংকুচিত হৈ মাত্ৰ ৮ কিমি উচ্চতা পৰ্যন্তহে থাকে।

• (ছ) নিৰক্ষীয় নিম্নচাপ বলয়ত ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে বতাহ বলাটো সাধাৰণতে কিয় অনুভূত নহয়?
  উত্তৰ: নিৰক্ষীয় অঞ্চলত প্ৰচণ্ড উত্তাপৰ বাবে বায়ু কেৱল উলম্বভাৱে ওপৰলৈ উঠে (উৰ্ধ্বমুখী প্ৰৱাহ) আৰু কোনো অনুভূমিক চাপনতি নাথাকে। সেয়েহে ইয়াত ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰাল বতাহ অনুভূত নহৈ এক শান্ত পৰিৱেশ বিৰাজ কৰে।

প্ৰশ্ন ২৩: তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া:

• (ক) বায়ুমণ্ডল কিমান উচ্চতালৈ বিস্তৃত? → ভূপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ১০,০০০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ।

• (খ) ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰা কিমান উচ্চতা পৰ্যন্ত বায়ুমণ্ডলৰ গেছসমূহৰ ৰাসায়নিক গঠন প্ৰায় একে থাকে? → প্ৰায় ৮০ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত (হ’ম’স্ফিয়েৰ)।

• (গ) হ’ম’স্ফিয়েৰ আৰু হেটেৰ’স্ফিয়েৰৰ মাজৰ সীমাটোৰ নাম কি? → মেছ’পজ (Mesopause) (৮০ কিমি উচ্চতাত)।

• (ঘ) ফেৰেলৰ সূত্ৰটো কি? → পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন গতিৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা কোৰিঅ’লিচ বলৰ প্ৰভাৱত প্ৰৱাহিত বতাহ উত্তৰ গোলাৰ্ধত সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত বাওঁফালে বেঁকা হৈ গতি কৰে।

• (ঙ) বিউফৰ্ট স্কেল কি? → ১৮০৫ চনত ছাৰ ফ্ৰেঞ্চিচ বিউফৰ্টে প্ৰস্তুত কৰা ০ ৰ পৰা ১২ নম্বৰযুক্ত স্কেল, যাৰ সহায়ত বতাহৰ গতিবেগ আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

• (চ) লেপ্স হাৰ কি? → ট্ৰপ’স্ফিয়েৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে প্ৰতি কিলোমিটাৰ উচ্চতাত গড়ে ৬.৫° চেন্টিগ্ৰেড হাৰত উত্তাপ হ্ৰাস পোৱা নিয়মটোক লেপ্স হাৰ (Lapse rate) বোলে।

প্ৰশ্ন ২৪: চমুটোকা লিখা:

• (ক) হ’ম’স্ফিয়েৰ: ভূপৃষ্ঠৰ পৰা ৮০ কিমি উচ্চতালৈ বিস্তৃত বায়ুমণ্ডলৰ সমৰূপ ৰাসায়নিক গঠনযুক্ত নিম্নস্তৰ।

• (খ) হেটেৰ’স্ফিয়েৰ: ৮০ কিমিৰ পৰা ১০,০০০ কিমি উচ্চতালৈ বিস্তৃত বিষমমণ্ডল, য’ত নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন, হিলিয়াম আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছে চাৰিটা সুকীয়া তৰপ গঠন কৰে।

• (গ) বায়ুৰ তাপ, ভূপৃষ্ঠৰ উচ্চতা আৰু বায়ুৰ চাপৰ সম্পৰ্ক: উত্তাপ বাঢ়িলে বায়ু পাতল হৈ চাপ কমে; উচ্চতা বাঢ়িলে বায়ুমণ্ডলৰ গভীৰতা কমি চাপ কমে।

• (ঘ) মেৰুদেশীয় উচ্চচাপ বলয়: দুয়ো মেৰুত প্ৰচণ্ড শীতলতা আৰু শুষ্কতাৰ বাবে গধুৰ বায়ুৰ দ্বাৰা গঠিত স্থায়ী উচ্চচাপ বলয়।

• (ঙ) বায়ুপ্রবাহ তন্ত্ৰ: চাপনতি, কোৰিঅ’লিচ বল আৰু ঘৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱত সমগ্ৰ পৃথিৱীত তাপ আৰু আৰ্দ্ৰতা বিতৰণ কৰা বিশ্বজনীন বতাহৰ ব্যৱস্থা।

• (চ) চাপনতি: দুখন ঠাইৰ মাজৰ দূৰত্ব আৰু চাপৰ পাৰ্থক্যৰ অনুপাত, যিয়ে বতাহৰ বেগ আৰু দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

• (ছ) বাণিজ্য বতাহ: উপ-ক্ৰান্তীয় উচ্চচাপৰ পৰা নিৰক্ষীয় নিম্নচাপলৈ নিয়মীয়াকৈ বলা পূবালী পৃষ্ঠীয় বতাহ।

• (জ) অশ্ব অক্ষাংশ: ২৫°-৩৫° উত্তৰ আৰু দক্ষিণ অক্ষাংশৰ উপ-ক্ৰান্তীয় উচ্চচাপ বলয়, য’ত বতাহ নিম্নমুখী হোৱা বাবে প্ৰাচীনকালত জাহাজৰ ঘোঁৰা পানীত পেলাই দিয়া হৈছিল।

• (ঝ) গৰ্জনমুখৰ চল্লিশ (Roaring Forties): দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ ৪০°-৫০° অক্ষাংশত মহাসাগৰৰ ওপৰেদি কোনো বাধা নোহোৱাকৈ প্ৰচণ্ড বেগেৰে বলা পছোৱা বতাহ।

• (ঞ) প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহ: কেন্দ্ৰত উচ্চচাপ আৰু বাহিৰলৈ নিম্নচাপ থকা বতাহৰ অপসাৰী শান্ত আৰু ফৰকাল বায়ুমণ্ডলীয় ব্যৱস্থা।

• (ট) জেট প্ৰবাহ: ট্ৰপ’স্ফিয়েৰৰ উচ্চ স্তৰত ঘণ্টাত প্ৰায় ৬৪০ কিমি বেগেৰে পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ বলা অতি তীব্ৰ সংকীৰ্ণ বায়ুৰ সোঁত।

• (ঠ) সমচাপ ৰেখা (Isobar): মানচিত্ৰত একে বায়ুমণ্ডলীয় চাপ থকা ঠাইসমূহক সংযোগ কৰি অংকন কৰা কাল্পনিক ৰেখা।

• (ড) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ: গ্ৰীষ্মকালত ক্ৰান্তীয় সাগৰৰ নিম্নচাপ কেন্দ্ৰক আৱৰি সৃষ্টি হোৱা ধ্বংসকাৰী চক্ৰাকাৰ ধুমুহা (যেনে— চাইক্ল’ন, টাইফুন, হাৰিকেন)।

প্ৰশ্ন ২৫: পাৰ্থক্য লিখা:

• (ক) অনুভূমিক প্ৰবাহ আৰু উল্লম্বিক প্ৰবাহ: ভূপৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে গতি কৰা বায়ুক অনুভূমিক প্ৰবাহ (বতাহ) বোলে; উত্তাপৰ বাবে বায়ু পোনে পোনে ওপৰলৈ উঠা বা চেঁচা হৈ তললৈ নমা গতিক উল্লম্বিক প্ৰবাহ (সোঁত) বোলে।

• (খ) বায়ুপ্রবাহ আৰু বায়ুৰাশি: বতাহ হ’ল চাপৰ তাৰতম্যৰ বাবে গতি কৰা বায়ু; বায়ুৰাশি হ’ল হাজাৰ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত সম উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতাযুক্ত এক বৃহৎ বায়ুপুঞ্জ।

• (গ) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু বহিঃক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ কেৱল গ্ৰীষ্মকালত সাগৰৰ ওপৰত সৃষ্টি হয় আৰু অত্যন্ত ধ্বংসকাৰী; বহিঃক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলত বাতাগ্ৰত সৃষ্টি হয় আৰু স্থল-জল দুয়োটাতে বছৰজুৰি হ’ব পাৰে।

• (ঘ) জলবতাহ আৰু স্থলবতাহ: দিনৰ ভাগত সাগৰৰ পৰা স্থলভাগলৈ বলা শীতল বতাহ হ’ল জলবতাহ; ৰাতি স্থলভাগৰ পৰা সাগৰলৈ বলা বতাহ হ’ল স্থলবতাহ।

• (ঙ) পাৰ্বত্য বতাহ আৰু উপত্যকা বতাহ: দিনৰ ভাগত উপত্যকাৰ পৰা পাহাৰৰ ঢালেদি ওপৰলৈ উঠা বতাহ হ’ল উপত্যকা বতাহ; ৰাতি পৰ্বত শিখৰৰ পৰা চেঁচা হৈ উপত্যকালৈ নমা গধুৰ বতাহ হ’ল পাৰ্বত্য বতাহ।

• (চ) ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহ: ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰত নিম্নচাপ থাকে আৰু ই ধুমুহা-বৰষুণ আনে; প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰত উচ্চচাপ থাকে আৰু ই শান্ত ফৰকাল বতৰ আনে।

• (ছ) শীতল বাতাগ্ৰ আৰু উষ্ণ বাতাগ্ৰ: যেতিয়া শীতল বায়ুৰাশিয়ে উষ্ণ বায়ুৰাশিক ঠেলি আগবাঢ়ে তাক শীতল বাতাগ্ৰ বোলে; যেতিয়া উষ্ণ বায়ুৰাশিয়ে শীতল বায়ুৰ ওপৰেদি বগুৱাবাই আগবাঢ়ে তাক উষ্ণ বাতাগ্ৰ বোলে।

• (জ) ট্ৰপ’স্ফিয়েৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ: ট্ৰপ’স্ফিয়েৰত মেঘ, বৰষুণ আদি বতৰৰ কাৰ্য ঘটে আৰু উত্তাপ ওপৰলৈ কমে; ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰত বতৰৰ কাৰ্য নঘটে, অ’জন স্তৰ থাকে আৰু উত্তাপ ওপৰলৈ বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ২৬: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা:

• (ক) অ’জন গেছৰ স্তৰটো ক’ত অৱস্থিত? → (২) ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়েৰ

• (খ) বায়ুমণ্ডলত আয়তন হিচাপে অক্সিজেন কিমান থাকে? → (১) ২০.৯৪%

• (গ) বায়ুপ্রবাহৰ মূল কাৰণটো হ’ল- → (২) চাপৰ তাৰতম্য

• (ঘ) বতাহৰ গতিবেগ নিৰ্ণয় কৰা যন্ত্ৰটো হ’ল- → (২) এনিম’মিটাৰ

• (ঙ) বতাহৰ গতিবেগৰ এককটো হ’ল- → (১) নট (Knot)

• (চ) মৌচুমী বতাহ তলৰ কোন শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত? → (৩) গৌণ বতাহ

• (ছ) প্ৰাচ্যৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় উপকূল অঞ্চলৰ ঘূৰ্ণীবতাহৰ নামটো হ’ল- → (৪) টাইফুন (Typhoon)