ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰীপীয়সকলৰ আগমন
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু / চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন কোন? তেওঁ কেতিয়া আৰু ভাৰতৰ ক’ত পোন প্রথমে উপস্থিত হৈছিল?
উত্তৰ: ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন আছিল ভাস্ক’-ডা-গামা (Vasco da Gama)। তেওঁ ১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত দক্ষিণ ভাৰতৰ কালিকট বন্দৰত পোন প্ৰথমে উপস্থিত হৈছিল।
২। জলপথেৰে পৃথিৱী প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন কোন আছিল?
উত্তৰ: জলপথেৰে পৃথিৱী প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন আছিল ফ্ৰান্সিছ ড্ৰেক (Francis Drake, ১৫৮০ খ্ৰীষ্টাব্দত)।
৩। ভাৰত ভূমিত পোন প্ৰথমে কোন ইংৰাজ নাৱিকে অনুমতিপত্ৰ লৈ কেতিয়া প্ৰৱেশ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৫৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথৰ পৰা এখন অনুৰোধ-পত্ৰ লৈ জন মিলডেন হল (John Mildenhall) নামৰ ইংৰাজ নাৱিকজনে ভাৰত ভূমিত প্ৰৱেশ কৰিছিল।
৪। ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি কেতিয়া ক’ত গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: ১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ লণ্ডনত ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি গঠন হৈছিল।
৫। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা উদ্দেশ্য হ’ল—
ভাৰতবৰ্ষ তথা প্ৰাচ্যৰ দেশসমূহৰ সৈতে বেহা-বেপাৰ (বাণিজ্য) কৰা।
ভাৰতীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ দুৰ্বলতাৰ সুযোগ লৈ ভাৰতত ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু ইংৰাজ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
৬। ইংৰাজৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ভাৰতৰ ক’ত কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৬১১ খ্ৰীষ্টাব্দত গোলকুণ্ডা ৰাজ্যৰ চুলতানৰ অনুমতি লৈ মছলipট্টমত ইংৰাজৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো স্থাপিত হৈছিল।
৭। ‘ফৰ্ট উইলিয়াম’ কি?
উত্তৰ: ‘ফৰ্ট উইলিয়াম’ হ’ল ১৬৯০ খ্ৰীষ্টাব্দত বংগৰ কালীঘাট (কলিকতা), সুতানুটি আৰু গোবিন্দপুৰ নামৰ তিনিখন গাঁৱৰ জমিদাৰী স্বত্ব লাভ কৰি ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে কলিকতাত স্থাপন কৰা দুৰ্গ তথা বাণিজ্য কেন্দ্ৰ। ইংলেণ্ডৰ ৰজা তৃতীয় উইলিয়ামৰ সন্মানার্থে ইয়াৰ নাম ‘ফৰ্ট উইলিয়াম’ ৰখা হৈছিল।
৮। পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক কোন দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি সময় উল্লেখ কৰি লিখা।
উত্তৰ: পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক তলৰ দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি—
প্ৰথমছোৱা: মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পৰা ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চিপাহী বিদ্ৰোহলৈকে (কোম্পানিৰ শাসনকাল)।
দ্বিতীয়ছোৱা: ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৯৪৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাৰতীয়ৰ হাতত ক্ষমতা হস্তান্তৰলৈকে (ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনকাল)।
৯। ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ কোনে কেতিয়া কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰিছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ আগষ্ট তাৰিখে ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ প্ৰণয়ন কৰিছিল।
উদ্দেশ্য: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ দৰে ঘটনাৰ পুনৰাবৃত্তি ৰোধ কৰা আৰু ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ হাতৰ পৰা ভাৰত শাসনৰ সম্পূৰ্ণ দায়িত্ব পোনপটীয়াকৈ ইংলেণ্ড চৰকাৰৰ হাতলৈ নিয়াৰ উদ্দেশ্যে এই আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
১০। ‘ভাৰতীয় পৰিষদ আইন’ কেতিয়া আৰু কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত ‘ভাৰতীয় পৰিষদ আইন’ প্ৰণয়ন কৰিছিল।
উদ্দেশ্য: ১৮৫৮ চনৰ আইনত ভাৰতীয়ক প্ৰশাসনত অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা নিদিয়াৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা অসন্তোষ দূৰ কৰা আৰু আধুনিক প্ৰশাসন ব্যৱস্থাৰ সৈতে শিক্ষিত ভাৰতীয়সকলক চিনাকি কৰি দি তেওঁলোকৰ সহযোগিতা লাভ কৰা।
চমু / দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা কেতিয়া সম্পূৰ্ণ হৈছিল, তাৰ পদক্ষেপসমূহ সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰ: ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা ১৭১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত মোগল সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰৰ সময়ত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। ইয়াৰ পদক্ষেপসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সৰ প্ৰচেষ্টা (১৬০৮–০৯): ইংলেণ্ডৰ ৰজা প্ৰথম জেমচৰ অনুৰোধ-পত্ৰ লৈ হকিন্সে ১৬০৯ চনত আগ্ৰাত সম্ৰাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰে যদিও জাহাংগীৰে বাণিজ্যিক চুক্তিৰ আবেদন নামঞ্জুৰ কৰে।
ছাৰ টমাচ ৰ’ৰ প্ৰচেষ্টা (১৬১৫): ৰজা প্ৰথম জেমচৰ দূত ছাৰ টমাচ ৰ’ৱে আজমীৰত জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰে। তেওঁ আনুষ্ঠানিক চুক্তি কৰিব নোৱাৰিলেও চুৰাটত বাণিজ্য কুঠি স্থাপনৰ অনুমতি আদায় কৰে।
জন ছাৰমানৰ সঁজাতী দল (১৭১৫): ১৭১৫ চনত জন ছাৰমানৰ নেতৃত্বত যোৱা দলটোৰ চিকিৎসক ডাঃ হেমিলটনে ৰোগাক্ৰান্ত সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰক আৰোগ্য কৰে। সম্ৰাটে সন্তুষ্ট হৈ তিনিখন ফৰমান জাৰি কৰে, যাৰ জৰিয়তে কোম্পানিয়ে সমগ্ৰ ভাৰতত নিৰ্বিঘ্নে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ ৰাজকীয় অনুমতি লাভ কৰে।
২। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে কেনেকৈ ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থানত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল তাৰ তিনিটা মূল কৌশল সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে তিনিটা মূল স্থানত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰোঁতে প্ৰয়োগ কৰা কৌশলসমূহ হ’ল—
চুক্তি আৰু স্থানান্তৰ (মাদ্ৰাজ / ফৰ্ট ছেইন্ট জৰ্জ): ১৬৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত চন্দ্ৰগিৰিৰ ৰজাৰ লগত চুক্তি কৰি আৰমাগাঁৱৰ বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো মাদ্ৰাজলৈ তুলি নিয়ে আৰু তাৰ নাম দিয়ে ‘ফৰ্ট ছেইন্ট জৰ্জ’।
যৌতুক আৰু ক্ৰয় (বোম্বাই): ইংলেণ্ডৰ ৰজা দ্বিতীয় চাৰ্লছে পৰ্তুগীজ ৰাজকন্যা কেথৰিনক বিয়া কৰাই যৌতুক হিচাপে বোম্বাই চহৰ লাভ কৰিছিল। ১৬৬৮ চনত ৫০,০০০ পাউণ্ড ঋণৰ বিনিময়ত ৰজাই বোম্বাই ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিক হস্তান্তৰ কৰে।
জমিদাৰী ক্ৰয় (কলিকতা / ফৰ্ট উইলিয়াম): ১৬৯০ খ্ৰীষ্টাব্দত কোম্পানিৰ বিষয়া জব চাৰ্ণকে বংগৰ নবাবৰ লগত চুক্তি কৰি বছৰি ১২০০ টকা খাজনাৰ বিনিময়ত কালীঘাট, সুতানুটি আৰু গোবিন্দপুৰ নামৰ তিনিখন গাঁৱৰ জমিদাৰী স্বত্ব লাভ কৰি ‘ফৰ্ট উইলিয়াম’ বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰে।
৩। ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন কোন? তেওঁ কি কি কৌশলেৰে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল চাৰিটা যুক্তিৰে লিখা।
উত্তৰ: আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন আছিল ৰবাৰ্ট ক্লাইৱ (Robert Clive)।
তেওঁ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা চাৰিটা কৌশল হ’ল:
ইউৰোপীয় প্ৰতিদ্বন্দ্বী খেদাৰ আঁচনি: বাণিজ্যিক একাধিপত্য বিস্তাৰৰ বাবে আনবোৰ বিদেশী ইউৰোপীয় কোম্পানিক ভাৰতৰ পৰা বিতাড়ন কৰাৰ কৌশল লৈছিল।
যুদ্ধ আৰু মিত্ৰতাৰ পাশ: যুদ্ধ বা মিত্ৰতাৰ জৰিয়তে দেশীয় শাসকসকলক (বংগ, হায়দৰাবাদৰ নিজাম, আৱাধৰ নবাব আদি) কোম্পানিৰ অনুগত হ’বলৈ বাধ্য কৰিছিল।
পলাচী যুদ্ধৰ জয় (১৭৫৭): চল-চাতুৰিৰে বংগৰ নবাব ছিৰাজ উদ্দৌলাক পলাচী যুদ্ধত পৰাস্ত কৰি ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ মূল ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
দেৱানী লাভ আৰু দ্বৈত শাসন (১৭৬৫): মোগল সম্ৰাট ছাহ আলমৰ লগত এলাহাবাদ চুক্তি কৰি বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ দেৱানী (ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ) লাভ কৰে আৰু বংগত দ্বৈত শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰে।
৪। চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ কাৰণবোৰ লিখা।
উত্তৰ: ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
ৰাজনৈতিক কাৰণ: লৰ্ড ডেলহাউছীৰ স্বত্ববিলোপ নীতি আৰু স্বেচ্ছাচাৰী ৰাজ্য দখলৰ ফলত দেশীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ মাজত গভীৰ অসন্তোষ সৃষ্টি হৈছিল।
অৰ্থনৈতিক কাৰণ: ইংৰাজৰ এশবছৰীয়া শোষণ, ভূমি-ৰাজহ ব্যৱস্থা আৰু দেশীয় শিল্প ধ্বংসৰ ফলত সাধাৰণ প্ৰজা আৰু কৃষকসকল জুৰুলা হৈ পৰিছিল।
সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰণ: ১৮৩৫ চনত মুদ্ৰাৰ পৰা মোগল সম্ৰাটৰ নাম আঁতৰোৱা আৰু ৰাজকীয় ফাৰ্চী ভাষাৰ সলনি ইংৰাজী ভাষা প্ৰচলন কৰাত ভাৰতীয়সকল ক্ষুব্ধ হৈছিল।
প্ৰত্যক্ষ কাৰণ (সামৰিক): এনফিল্ড ৰাইফলত ব্যৱহৃত কাৰ্টিজত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি থকাৰ সন্দেহত চিপাহীসকলৰ ধৰ্মীয় অনুভূতিত আঘাত লাগে। ১৮৫৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চত বেৰেকপুৰত মংগল পাণ্ডেই ইংৰাজ বিষয়াৰ ওপৰত গুলীবৰ্ষণ কৰি বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰে।
৫। চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল হ’ল—
কোম্পানি শাসনৰ অন্ত: ভাৰতত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ শাসনৰ সমাপ্তি ঘটে আৰু শাসনভাৰ পোনপটীয়াকৈ ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিৰ হাতলৈ যায়।
১৮৫৮ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন: ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ চনৰ ২ আগষ্টত ভাৰত চৰকাৰ আইন গৃহীত কৰি ভাৰত সচিব আৰু ভাইচৰয় পদ সৃষ্টি কৰে।
সামাজিক চেতনা আৰু আধুনিকতাৰ সূচনা: সমাজৰ সামন্তযুগীয় স্থবিৰতা আঁতৰি আধুনিক পাশ্চাত্য শিক্ষা আৰু ‘আমি ভাৰতীয়’ জাতীয়তাবাদী একতাৰ ভাৱনা জাগ্ৰত হয়।
‘ভাগ কৰা আৰু শাসন কৰা’ নীতি: ইংৰাজে সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ বন্ধ কৰাৰ আশ্বাস দিয়ে যদিও ভাৰতীয়ৰ ঐক্য বিনষ্ট কৰিবলৈ ‘Divide and Rule’ নীতি গ্ৰহণ কৰে।
৬। ‘ভাৰত চৰকাৰ আইন’ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: চাৰিটা প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন হ’ল—
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ (Board of Control) আৰু সঞ্চালক সভা (Court of Directors) বিলোপ কৰা হয়।
ভাৰত শাসনৰ বাবে ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ এজন সদস্যক ‘ভাৰত সচিব’ (Secretary of State for India) পদ দিয়া হয় আৰু তেওঁক সহায় কৰিবলৈ ১৫ জনীয়া পৰিষদ গঠন কৰা হয়।
গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলক ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে ‘ভাইচৰয়’ (Viceroy) খিতাপ প্ৰদান কৰা হয়।
কোম্পানিৰ সামৰিক বাহিনীক ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ তলতীয়া কৰা হয় আৰু আমোলা-কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা ভাৰতৰ ৰাজহৰ পৰা দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
৭। লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্ৰধান সংস্কাৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: ভাইচৰয় লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্ৰধান সংস্কাৰ হ’ল—
বিত্তীয় সংস্কাৰ: বিদ্ৰোহৰ ফলত জুৰুলা হোৱা অৰ্থনৈতিক অৱস্থা সবল কৰিবলৈ বিত্ত বিশেষজ্ঞ জেমছ উইলছনৰ পৰামৰ্শত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বাৰ্ষিক ৫০০ টকা বা অধিক উপাৰ্জনৰ ওপৰত আয়কৰ, ১০% আমদানি শুল্ক আৰু ১৮৫৯ চনত ‘বংগ ৰাজহ আইন’ প্ৰণয়ন কৰি ৰায়ত আৰু নীল খেতিয়কসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
শিক্ষা আৰু সেনা সংস্কাৰ: ‘উডৰ শিক্ষা সংস্কাৰ আঁচনি’ (Wood’s Despatch) প্ৰৱৰ্তন কৰি প্ৰদেশসমূহত শিক্ষা বিভাগ মুকলি কৰে আৰু বিভিন্ন জাতি-ধৰ্মৰ সৈনিকক লৈ মিশ্ৰিত ভাৰতীয় সেনাবাহিনী গঠন কৰে।
৮। ‘ভাৰতীয় পৰিষদ আইন’ৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ লিখা।
উত্তৰ:
দুটা গুণ:
পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বিধানমণ্ডলত ভাৰতীয় বেচৰকাৰী সদস্য (দিনাকৰ ৰাও, নৰিন্দ্ৰ সিং, দেউনাৰায়ণ) অন্তৰ্ভুক্ত কৰি প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰৰ বুনিয়াদ গঢ়ি তোলে।
ক্ষমতা বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ জৰিয়তে প্ৰাদেশিক বিধান পৰিষদসমূহক (বোম্বাই, মাদ্ৰাজ, বংগ, পঞ্জাব) বিধায়িনী ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হয়।
দুটা দোষ:
মনোনীত ভাৰতীয় সদস্যসকল সাধাৰণ প্ৰজাৰ প্ৰতিনিধি নাছিল; তেওঁলোক কেৱল উচ্চবংশজাত আৰু জমিদাৰ শ্ৰেণীৰ আছিল।
গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ হাতত অপৰিসীম অধ্যাদেশ জাৰি আৰু ভেটো দিয়াৰ ক্ষমতা থকা বাবে পৰিষদৰ ক্ষমতা নামমাত্ৰ আৰু সংকুচিত হৈ পৰিছিল।
৯। ইংৰাজৰ সময়ত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জৰিয়তে হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ইংৰাজ শাসনকালত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জৰিয়তে হোৱা মূল পৰিৱৰ্তনসমূহ হ’ল—
লৰ্ড মেয়’ৰ বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ (১৮৭০): লৰ্ড মেয়’ই শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পঞ্জীয়ন, জেল, আৰক্ষী আদি বিভাগৰ দায়িত্ব প্ৰদেশসমূহক অৰ্পণ কৰি স্থানীয় কৰ-কাটলৰ জৰিয়তে পুঁজি সংগ্ৰহৰ বাট মুকলি কৰে।
লৰ্ড ৰিপণৰ ১৮৮২ চনৰ প্ৰস্তাৱ: লৰ্ড ৰিপণে প্ৰশাসনিক দক্ষতা বৃদ্ধি আৰু ৰাজনৈতিক শিক্ষাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰতি মহকুমাত লোকেল ব’ৰ্ড (অসমত মহকুমা পৰ্যায়ত) আৰু লাটসমূহত প্ৰাথমিক ব’ৰ্ড গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰে।
নগৰাঞ্চলত পৌৰসভা গঠন: নগৰসমূহত পৌৰসভা আৰু নগৰপালিকা গঠন কৰা হয়, য’ত ৭৫ শতাংশ সদস্য নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে বাছনি কৰা হৈছিল।
গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ আৰম্ভণি: লৰ্ড ৰিপণে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থাক গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ মাজলৈ আনি আধুনিক স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ ভেটি স্থাপন কৰে।
১০। অসামৰিক সেৱাত কেনেকৈ ভাৰতীয়সকল অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল? এই সেৱাৰ বিকাশ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অসামৰিক সেৱাত (Civil Services) ভাৰতীয়সকলৰ অন্তৰ্ভুক্তি আৰু বিকাশৰ পৰ্যায়সমূহ এনেধৰণৰ:
প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থা: ১৭৯৩ চনৰ আইন অনুসৰি উচ্চ পদবিসমূহ কেৱল ইংৰাজসকলৰ বাবে সংৰক্ষিত আছিল। লৰ্ড কৰ্ণৱালিচে ভাৰতীয়ক নিযুক্তি নিদিয়াৰ পোষকতা কৰিছিল।
চনদ আইন আৰু পদ সৃষ্টি: ১৮৩৩ চনৰ চনদে ভাৰতীয়ক নিযুক্তিৰ সন্মতি দিয়ে আৰু ডেপুটি মেজিস্ট্ৰেট (১৮৩৩) ও ডেপুটি কালেক্টৰ (১৮৪৩) পদ সৃষ্টি হয়। ১৮৫৩ চনৰ চনদে মুকলি প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰে।
ভাৰতীয়সকলৰ সফলতা: ১৮৬৪ চনত প্ৰথম ভাৰতীয় হিচাপে সত্যেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে লোকসেৱাৰ পদ লাভ কৰে। ১৮৭২ চনত আনন্দৰাম বৰুৱাই এই পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হৈ অসমৰ প্ৰথম আৰু ভাৰতৰ ষষ্ঠজন ICS বিষয়া হয়।
বয়সৰ সীমা বিৰোধী আন্দোলন: লৰ্ড লিটনে পৰীক্ষাৰ বয়স ২১ ৰ পৰা ১৯ বছৰলৈ হ্ৰাস কৰাত সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দোপাধ্যায়ে আন্দোলন কৰি ইংলেণ্ড চৰকাৰক বয়স পুনৰ ২২ বছৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰায়।
বিভিন্ন আয়োগ আৰু ভাৰতীয়কৰণ: ১৮৮৬ চনৰ আইচিছন আয়োগ, ১৯১৯ চনৰ মণ্টেগু-চেমচফৰ্ড প্ৰতিবেদন আৰু ১৯২৩ চনৰ লী আয়োগৰ পৰামৰ্শমতে ভাৰত আৰু ইংলেণ্ডত একেলগে পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত কৰা আৰু ভাৰতীয়ৰ নিযুক্তি বৃদ্ধিৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। অৱশেষত ১৯৩৫ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগ গঠনৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে।
১১। ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱা সম্পৰ্কে তিনিটা পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ লোকসেৱাৰ মাজত তিনিটা মূল পাৰ্থক্য হ’ল—
পৰীক্ষাৰ স্থান: প্ৰাৰম্ভিক কালত লোকসেৱা পৰীক্ষা কেৱল ইংলেণ্ডত অনুষ্ঠিত হৈছিল, যাৰ বাবে অতি কম ভাৰতীয়ই অৱতীৰ্ণ হ’ব পাৰিছিল। কিন্তু স্বাধীন ভাৰতত সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ত দেশৰ ভিতৰতে মুকলি প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত হয়।
মূল উদ্দেশ্য: ব্ৰিটিছ কালৰ লোকসেৱাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ঔপনিৱেশিক সাম্ৰাজ্য ৰক্ষা কৰা আৰু বিদেশী শাসনক সহায় কৰা। আনহাতে স্বাধীন ভাৰতৰ লোকসেৱাৰ উদ্দেশ্য হ’ল গণতান্ত্ৰিক সংবিধানৰ আধাৰত দেশৰ উন্নয়ন আৰু জনকল্যাণ সাধন কৰা।
পৰিচালনা আৰু সুযোগ: ব্ৰিটিছ গৃহ চৰকাৰ আৰু ভাৰত সচিবৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল আৰু ভাৰতীয়ৰ বাবে বৈষম্যমূলক নিয়ম আছিল। আনহাতে স্বাধীন ভাৰতত স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থা (UPSC আৰু ৰাজ্যিক SPSC) দ্বাৰা সকলো নাগৰিকৰ সম-অধিকাৰ আৰু সংৰক্ষণ নীতিৰে পৰিচালিত হয়।