কলা
১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)
■ পৃষ্ঠা নং ৬৯ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: কলা কি? (What is a tissue?)
উত্তৰ: একে উৎপত্তি, একে গঠন আৰু একে বা নিৰ্দিষ্ট এক কাৰ্য সম্পাদন কৰা কোষৰ সমষ্টিকে কলা (Tissue) বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে: উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম; প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত তেজ, পেশী কলা আদি।
প্ৰশ্ন ২: বহুকোষী জীৱৰ ক্ষেত্ৰত কলাবিলাকৰ কাম কি? (What is the utility of tissues in multi-cellular organisms?)
উত্তৰ: বহুকোষী জীৱৰ দেহত লাখ লাখ আৰু কোটি কোটি কোষ থাকে। এই জীৱবোৰৰ দেহত শ্ৰম বিভাজন (Division of Labour) দেখা যায়। কলাসমূহে তলত দিয়া ধৰণে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে:
কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি: নিৰ্দিষ্ট কামৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট কোষেৰে কলা গঠিত হোৱাৰ বাবে কাৰ্যসমূহ অতি উৎকৃষ্টতা আৰু দক্ষতাৰে সম্পন্ন হয়।
শ্ৰম বিভাজন: পেশী কলাই চলন, স্নায়ু কলাই বাৰ্তা প্ৰেৰণ, তেজ কলাই পদাৰ্থ সংবহন আৰু সংবহন কলাই উদ্ভিদত পানী আৰু খাদ্য পৰিবহণ সম্পন্ন কৰে।
গঠন আৰু শক্তি প্ৰদান: কলাই জীৱদেহক এক নিৰ্দিষ্ট আকৃতি, যান্ত্ৰিক শক্তি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
■ পৃষ্ঠা নং ৭৪ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সৰল কলাসমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ সৰল স্থায়ী কলাসমূহ তিনি প্ৰকাৰৰ:
পেৰেণকাইমা (Parenchyma)
ক’লেণকাইমা (Collenchyma)
স্ক্লেৰেণকাইমা (Sclerenchyma)
প্ৰশ্ন ২: অগ্ৰস্থ ভাজক কলা ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰ: অগ্ৰস্থ ভাজক কলা (Apical Meristem) উদ্ভিদৰ কাণ্ড আৰু শিপাৰ একেবাৰে অগ্ৰ অংশত (শীৰ্ষভাগত) পোৱা যায়। ই কাণ্ড আৰু শিপাৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধিত মুখ্য ভূমিকা লয়।
প্ৰশ্ন ৩: কোনবিধ কলাই নাৰিকলৰ বাকলিখন গঠন কৰে?
উত্তৰ: স্ক্লেৰেণকাইমা (Sclerenchyma) কলাই নাৰিকলৰ বাকলিখন গঠন কৰে। এই কলাৰ কোষবোৰ মৃত আৰু ইহঁতৰ কোষবেৰত লিগনিন (Lignin) নামৰ কঠিন পদাৰ্থ জমা হোৱাৰ বাবে বাকলিখন অত্যন্ত টান আৰু খহটা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ফ্লোৱেম কলা কিহেৰে গঠিত?
উত্তৰ: ফ্লোৱেম কলা তলত উল্লেখ কৰা চাৰিবিধ উপাদানেৰে গঠিত:
চালনী নলীকা (Sieve Tubes)
সংগী কোষ (Companion Cells)
ফ্লোৱেম পেৰেণকাইমা (Phloem Parenchyma)
ফ্লোৱেম তন্ত্ৰ (Phloem Fibres বা Bast Fibres) — (মনকৰিবলগীয়া যে কেৱল ফ্লোৱেম তন্ত্ৰ মৃত, বাকী তিনিবিধ উপাদান সজীৱ)
■ পৃষ্ঠা নং ৭৮ ৰ প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাণীদেহৰ চলনৰ লগত জড়িত কলাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: প্ৰাণীদেহৰ চলনৰ লগত প্ৰধানকৈ দুবিধ কলা ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত:
পেশী কলা (Muscular Tissue): পেশী কোষৰ সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণৰ ফলত দেহৰ অংগ-প্ৰত্যংগ লৰচৰ আৰু সঞ্চালিত হয়।
সংযোজক কলা (Connective Tissue): বিশেষকৈ অস্থি (হাড়), উপাস্থি, লিগামেন্ট (অস্থিবন্ধনী) আৰু টেণ্ডন (পেশীবন্ধনী), যিয়ে পেশী আৰু কংকালক সংযোগ কৰি চলনত সহায় কৰে।
(টোকা: এই চলন নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় ৰক্ষাৰ বাবে স্নায়ু কলাৰো প্ৰয়োজন হয়।)
প্ৰশ্ন ২: নিউৰন (Neuron) দেখাত কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: নিউৰন বা স্নায়ুকোষ দেখাত এটি ক্ষুদ্ৰ তৰাৰ দৰে বা ডাল-শাখাৰে ভৰা গছৰ দৰে।
ইয়াৰ মূখ্য অংশটো হ’ল কোষদেহ (Cell body), যাৰ মাজত এটা ডাঙৰ সুস্পষ্ট কোষকেন্দ্ৰ আৰু কোষপ্ৰৰস থাকে।
কোষদেহৰ পৰা এডাল অতি দীঘল নলীসদৃশ স্নায়ুপ্ৰবৰ্ধ ওলায়, যাক এক্সন (Axon) বোলে।
কোষদেহৰ পৰা চাৰিওফালে কিছুমান চুটি চুটি ডাল-ভাগ হোৱা প্ৰবৰ্ধ ওলায়, যাক ডেনড্ৰাইট (Dendrites) বোলে।
একোটা নিউৰন ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: হৃদপেশীৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: হৃদপেশীৰ (Cardiac Muscle) তিনিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল:
গঠনগত বৈশিষ্ট্য: হৃদপেশীৰ কোষবোৰ চুঙাকৃতিৰ (Cylindrical), শাখাবিশিষ্ট (Branched) আৰু এটা মাত্ৰ কোষকেন্দ্ৰযুক্ত (Uninucleate)।
অনৈচ্ছিক প্ৰকৃতি: এই পেশী অনৈচ্ছিক পেশী; ই আমাৰ ইচ্ছানুসৰি নিয়ন্ত্ৰিত নহয়।
অবিৰত কাৰ্যক্ষমতা: এই পেশীয়ে সমগ্ৰ জীৱনকালত কেতিয়াও ভাগৰি নপৰাকৈ অহৰহ ছন্দোবদ্ধভাৱে সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ কাৰ্য সম্পাদন কৰি তেজ সঞ্চালন চলাই ৰাখে।
প্ৰশ্ন ৪: এৰিওলাৰ (Areolar) কলাৰ কাৰ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: এৰিওলাৰ সংযোজক কলাৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ হ’ল:
ই আভ্যন্তৰীণ অংগসমূহৰ মধ্যৱৰ্তী খালী ঠাইবোৰ পূৰণ কৰি অংগসমূহক নিজ স্থানত ধৰি ৰাখে আৰু সুৰক্ষা দিয়ে।
ই দেহৰ বিভিন্ন কলাৰ আঘাতপ্ৰাপ্ত বা ক্ষত অংশ মেৰামতি আৰু পুনৰ্গঠনত সহায় কৰে।
ই ছাল আৰু পেশীক সংযোগ কৰে আৰু ৰক্তনলী তথা স্নায়ুসমূহক উপযুক্ত আধাৰ প্ৰদান কৰে।
২. অনুশীলনীৰ সমাধানসমূহ (Exercise Solutions)
প্ৰশ্ন ১: ‘কলা’ৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: উৎপত্তিগতভাৱে একে, একে গঠনবিশিষ্ট আৰু নিৰ্দিষ্ট এক বা একাধিক কাৰ্য একেলগে সম্পন্ন কৰা সমধৰ্মী কোষৰ সমষ্টিকে কলা (Tissue) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ২: কি কি উপাদানেৰে জাইলেম কলা গঠিত? সেইবোৰৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: জাইলেম কলা তলত উল্লেখ কৰা চাৰিবিধ উপাদানেৰে গঠিত:
ট্ৰেকাইড (Tracheids) — পানী আৰু খনিজ লৱণ লম্বভাৱে পৰিবহণ কৰে (মৃত কোষ)।
নলীকা বা ভেসেল (Vessels) — পানী আৰু খনিজ লৱণৰ মূল পৰিবহণ নলী (মৃত কোষ)।
জাইলেম পেৰেণকাইমা (Xylem Parenchyma) — খাদ্য সঞ্চয় কৰে আৰু পাৰ্শ্বীয় সংবহনত সহায় কৰে (একমাত্ৰ সজীৱ কোষ)।
জাইলেম তন্ত্ৰ বা কাষ্ঠ তন্ত্ৰ (Xylem Fibres) — উদ্ভিদক যান্ত্ৰিক শক্তি আৰু দৃঢ়তা প্ৰদান কৰে (মৃত কোষ)।
প্ৰশ্ন ৩: উদ্ভিদৰ সৰল স্থায়ী কলাবিলাক কি ক্ষেত্ৰত জটিল স্থায়ী কলাতকৈ পৃথক?
উত্তৰ: সৰল স্থায়ী কলা আৰু জটিল স্থায়ী কলাৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
বৈশিষ্ট্য | সৰল স্থায়ী কলা (Simple Permanent Tissue) | জটিল স্থায়ী কলা (Complex Permanent Tissue)
|
|---|---|---|
কোষৰ প্ৰকাৰ | কেৱল এবিধ মাত্ৰ একে গঠন আৰু আকাৰৰ কোষেৰে গঠিত। | একাধিক ভিন্ন প্ৰকাৰৰ আৰু ভিন্ন গঠনৰ কোষেৰে গঠিত। |
কাৰ্য | মূলতঃ উদ্ভিদক সুৰক্ষা, যান্ত্ৰিক দৃঢ়তা প্ৰদান, স্থিতিস্থাপকতা আৰু খাদ্য প্ৰস্তুত বা সঞ্চয় কৰে। | উদ্ভিদ দেহত পানী, খনিজ লৱণ আৰু প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য বিভিন্ন অংগলৈ পৰিবহণ (সংবহন) কৰে। |
উদাহৰণ | পেৰেণকাইমা, ক’লেণকাইমা আৰু স্ক্লেৰেণকাইমা। | জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম। |
প্ৰশ্ন ৪: কোষ বেৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পেৰেণকাইমা, ক’লেণকাইমা আৰু স্ক্লেৰেণকাইমাৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: কোষবেৰৰ গঠন আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইহঁতৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:
কলাৰ নাম | কোষবেৰৰ গঠন আৰু উপাদান | স্থূলীকৰণৰ প্ৰকৃতি | কোষৰ সজীৱতা
|
|---|---|---|---|
পেৰেণকাইমা | কোষবেৰখন পাতল আৰু মূলতঃ ছেলুল’জেৰে গঠিত। | সমগ্ৰ কোষবেৰ সমভাৱে পাতল, কোনো অতিৰিক্ত স্থূলীকৰণ নাথাকে। | সজীৱ কোষ |
ক’লেণকাইমা | কোষবেৰত পেকটিন আৰু ছেলুল’জ জমা হৈ থাকে। | কোষৰ চুকবোৰ অনিয়মিতভাৱে ডাঠ (Thickened corners)। | সজীৱ কোষ |
স্ক্লেৰেণকাইমা | কোষবেৰত লিগনিন (Lignin) নামৰ টান আঠাজাতীয় পদাৰ্থ জমা হৈ থাকে। | সমগ্ৰ কোষবেৰ অত্যন্ত ডাঠ আৰু কঠিন, কোষৰ ভিতৰৰ ঠাই একেবাৰে ঠেক। | মৃত কোষ |
প্ৰশ্ন ৫: পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ কাৰ্যবিলাক কি কি?
উত্তৰ: পাতৰ বহিত্বকত থকা পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ (Stomata) মূল কাৰ্যসমূহ হ’ল:
গেছৰ আদান-প্ৰদান: সালোক সংশ্লেষণৰ বাবে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ আৰু অক্সিজেন বৰ্জন, তথা শ্বসনৰ বাবে অক্সিজেন গ্ৰহণ আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড এৰি দিয়া প্ৰক্ৰিয়া পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়।
বাষ্পমোচন (Transpiration): উদ্ভিদৰ দেহৰ অতিৰিক্ত পানীভাগ বাষ্পাকাৰে বায়ুমণ্ডললৈ এৰি দিয়ে, যাৰ ফলত উদ্ভিদৰ দেহ শীতল হৈ থাকে আৰু শিপাই পানী শোষণ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বাষ্পমোচন টান (Transpirational pull) সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰাণীদেহৰ চলনৰ লগত জড়িত কলাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: প্ৰাণীদেহৰ চলন কাৰ্যৰ সৈতে প্ৰধানকৈ জড়িত কলাসমূহ হ’ল:
পেশী কলা (Muscular tissue): বিশেষকৈ ৰেখিত কংকাল পেশীৰ সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণৰ ফলত চলন ঘটে।
সংযোজক কলা (Connective tissue): অস্থি (হাড়), উপাস্থি, টেণ্ডন (পেশীক হাড়ৰ সৈতে জোৰা লগায়) আৰু লিগামেণ্ট (হাড়ক হাড়ৰ সৈতে জোৰা লগায়)।
স্নায়ু কলা (Nervous tissue): মগজু আৰু স্নায়ুৰজ্জুৰ পৰা সংকেত প্ৰেৰণ কৰি পেশীৰ সংকোচন-প্ৰসাৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭: স্নায়ুকোষ (Neuron) দেখাত কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: স্নায়ুকোষ বা নিউৰন দেখাত এটি শাখা-প্ৰশাখাযুক্ত তৰা বা সৰু বৃক্ষৰ দৰে।
ইয়াৰ মূখ্য অংশ হৈছে কোষদেহ (Cyton/Cell Body), য’ত নিউক্লিয়াছ আৰু চাইট’প্লাজম থাকে।
কোষদেহৰ পৰা এডাল দীঘল নলীৰ দৰে স্নায়ুপ্ৰবৰ্ধ ওলাই যায়, ইয়াক এক্সন (Axon) বোলে।
কোষদেহৰ চাৰিওফালে চুটি চুটি ডাল-ভাগ থকা সূত্ৰ ওলায়, যাক ডেনড্ৰাইট (Dendrites) বোলে।
ইহঁতৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে আৰু ইহঁতে বৈদ্যুতিক-ৰাসায়নিক সংকেতৰ জৰিয়তে বাৰ্তা কঢ়িয়ায়।
প্ৰশ্ন ৮: হৃদপেশীৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
হৃদপেশীৰ কোষবোৰ চুঙাকৃতিৰ, শাখাবিশিষ্ট আৰু এক-কোষকেন্দ্ৰযুক্ত।
ই এবিধ অনৈচ্ছিক পেশী (Involuntary muscle), যি প্ৰাণীৰ ইচ্ছাধীন নহয়।
এই পেশীয়ে সমগ্ৰ জীৱনজুৰি অবিৰাম আৰু ক্লান্তিহীনভাৱে ছন্দোবদ্ধ সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ কাৰ্য সম্পাদন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: এৰিওলাৰ (Areolar) কলাৰ কাৰ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
ই দেহৰ ভিতৰৰ বিভিন্ন অংগসমূহৰ মধ্যৱৰ্তী খালী ঠাইবোৰ পূৰণ কৰি অংগসমূহক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
ই ক্ষত বা আঘাতপ্ৰাপ্ত কলাৰ মেৰামতি আৰু পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰে।
ই ছাল, পেশী, ৰক্তনলী আৰু স্নায়ুসমূহক নিজ স্থানত ধৰি ৰখাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ পেশীতন্তুসমূহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: পেশীতন্তুসমূহক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়। ইহঁতৰ তুলনা তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল:
বৈশিষ্ট্য | ৰেখিত পেশী (Striated Muscle) | অৰেখিত / মসৃণ পেশী (Smooth Muscle) | হৃদপেশী (Cardiac Muscle)
|
|---|---|---|---|
কোষৰ আকৃতি | দীঘলীয়া, চুঙাকৃতিৰ আৰু শাখাহীন। | দীঘল, দুয়োমূৰ জোঙা (মাকোসদৃশ বা মহুৰাকৃতিৰ)। | চুঙাকৃতিৰ আৰু শাখাবিশিষ্ট। |
পটি (Bands) | অনুপ্ৰস্থ স্বচ্ছ আৰু অস্বচ্ছ পটি (ৰৈখিক দাগ) থাকে। | কোনো পটি নাথাকে (মসৃণ)। | অস্পষ্ট অনুপ্ৰস্থ পটি থাকে। |
কোষকেন্দ্ৰ | বহু-কোষকেন্দ্ৰযুক্ত (Multinucleate)। | এক-কোষকেন্দ্ৰযুক্ত (Uninucleate)। | এক-কোষকেন্দ্ৰযুক্ত (Uninucleate)। |
প্ৰকৃতি | ঐচ্ছিক পেশী (ইচ্ছামতে লৰচৰ কৰিব পাৰি)। | অনৈচ্ছিক পেশী (ইচ্ছামতে লৰচৰ নহয়)। | অনৈচ্ছিক পেশী (স্বতঃস্ফূৰ্ত ছন্দোবদ্ধ)। |
অৱস্থান | হাত, ভৰি, ডিঙিৰ কংকাল পেশীত থাকে। | পাকস্থলী, অন্ত্ৰ, ৰক্তনলী, চকুৰ আইৰিছ, হাওঁফাওঁৰ ব্ৰংকাইত থাকে। | কেৱল হৃদযন্ত্ৰৰ বেৰত থাকে। |
প্ৰশ্ন ১১: হৃদপেশীসমূহৰ বিশেষ কাম কি?
উত্তৰ: হৃদপেশীৰ বিশেষ কাম হ’ল কোনো বিৰতি বা ক্লান্তি নোহোৱাকৈ মানুহৰ জীৱনৰ আৰম্ভণিৰ পৰা মৃত্যুলৈকে নিৰন্তৰ ছন্দোবদ্ধ সংকোচন আৰু প্ৰসাৰণ ঘটাই হৃদযন্ত্ৰৰ পাম্পিং কাৰ্য অক্ষুণ্ণ ৰখা আৰু সমগ্ৰ শৰীৰত তেজৰ সঞ্চালন নিশ্চিত কৰা।
প্ৰশ্ন ১২: গঠন আৰু অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰেখিত পেশী, অৰেখিত পেশী আৰু হৃদপেশীৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ:
১. ৰেখিত পেশী (Striated Muscle):
গঠন: কোষবোৰ চুঙাকৃতিৰ, শাখাহীন, বহুকোষকেন্দ্ৰযুক্ত আৰু স্পষ্ট ক’লা-বগা পটিযুক্ত।
অৱস্থান: হাত, ভৰি আদিৰ অস্থিৰ লগত সংলগ্ন হৈ থাকে (কংকাল পেশী)।
২. অৰেখিত পেশী (Unstriated/Smooth Muscle):
গঠন: কোষবোৰ মহুৰাকৃতিৰ (মাকোসদৃশ), শাখাহীন, এককোষকেন্দ্ৰযুক্ত আৰু কোনো পটি নাথাকে।
অৱস্থান: পাচননলী, ৰক্তনলীৰ বেৰ, হাওঁফাওঁৰ ব্ৰংকাই, জৰায়ু আৰু চকুৰ আইৰিছত পোৱা যায়।
৩. হৃদপেশী (Cardiac Muscle):
গঠন: কোষবোৰ চুঙাকৃতিৰ, শাখাযুক্ত, এককোষকেন্দ্ৰযুক্ত আৰু মধ্যমীয়া পটিযুক্ত।
অৱস্থান: কেৱল হৃদযন্ত্ৰৰ বেৰত অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ১৩: এটা আদৰ্শ স্নায়ুকোষৰ চিহ্নিত চিত্ৰ আৰু মূল অংশসমূহৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: স্নায়ুকোষ বা নিউৰনৰ মূল অংশ তিনিটা:
কোষদেহ (Cell Body বা Cyton): ই নিউৰনৰ মূল কেন্দ্ৰীয় অংশ য’ত ডাঙৰ কোষকেন্দ্ৰ (Nucleus) আৰু কোষপ্ৰৰস থাকে।
ডেনড্ৰাইট (Dendrites): কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা চুটি, ডাল-শাখা বিশিষ্ট স্নায়ু প্ৰবৰ্ধ, যিবোৰে বাহ্যিক পৰিৱেশ বা আন নিউৰনৰ পৰা উদ্দীপনা সংগ্ৰহ কৰে।
এক্সন (Axon): কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা একক, আটাইতকৈ দীঘল স্নায়ু প্ৰবৰ্ধ, যিয়ে স্নায়ুপ্ৰেৰণাক কোষদেহৰ পৰা আন এটা নিউৰন বা পেশীলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে। ইয়াৰ শেষ প্ৰান্তক স্নায়ু প্ৰান্ত (Nerve Ending) বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪: তলত দিয়া কলাসমূহৰ নাম লিখা:
আমাৰ মুখৰ ভিতৰৰ বেৰখন কি কলাৰে গঠিত? → সৰল ছটীয়া আচ্ছাদক কলা (Simple Squamous Epithelium)
পেশী আৰু অস্থিক কি কলাই সংযোগ কৰে? → টেণ্ডন (Tendon)
উদ্ভিদত কি কলাৰে খাদ্য পৰিবহন কৰে? → ফ্লোৱেম কলা (Phloem)
আমাৰ দেহৰ চৰ্বী থকা সংযোজক কলাবিধৰ নাম কি? → মেদ কলা (Adipose Tissue)
জুলীয়া আধাৰ দ্ৰব্য থকা সংযোজক কলাবিধৰ নাম কি? → তেজ বা ৰক্ত (Blood)
মস্তিষ্কত কি কলা থাকে? → স্নায়ু কলা (Nervous Tissue)
প্ৰশ্ন ১৫: তলত দিয়া প্ৰাণীৰ অংগসমূহত থকা কলাবোৰৰ নাম লিখা:
ছাল (Skin): স্তৰীভূত ছটীয়া আচ্ছাদক কলা (Stratified Squamous Epithelium)
অস্থি (Bone): কংকাল সংযোজক কলা বা অস্থিকলা (Skeletal / Bone Tissue)
বৃক্কৰ আৱৰণ / বৃক্ক নলীকা (Kidney tubule): ঘনকাকৃতিৰ আচ্ছাদক কলা (Cuboidal Epithelium)
গ্ৰাসনলী (Oesophagus): ছটীয়া আচ্ছাদক কলা (Squamous Epithelium)
সংবহন গুচ্ছ (Vascular Bundle): জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম কলা (জটিল স্থায়ী কলা)
প্ৰশ্ন ১৬: উদ্ভিদ কলাৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ সম্পূৰ্ণ তালিকাখন প্ৰস্তুত কৰা:
উত্তৰ:
উদ্ভিদ কলা (Plant Tissues)
| ||
|---|---|---|
১. ভাজক কলা (Meristematic Tissue) (বিভাজনক্ষম কোষ) | (ক) অগ্ৰস্থ ভাজক কলা (Apical Meristem) — কাণ্ড আৰু শিপাৰ আগত থাকে | |
(খ) পাৰ্শ্বীয় ভাজক কলা / কেমবিয়াম (Lateral Meristem) — কাণ্ডৰ পৰিধি বা ব্যাস বৃদ্ধি কৰে | ||
(গ) নিবেশিত ভাজক কলা (Intercalary Meristem) — গাঁঠি বা পাতৰ গুৰিত থাকে | ||
২. স্থায়ী কলা (Permanent Tissue) (বিভাজন ক্ষমতা নথকা নিৰ্দিষ্ট কামৰ কোষ) | (ক) সৰল স্থায়ী কলা (একেবিধ কোষেৰে গঠিত) | ১. পেৰেণকাইমা (Parenchyma) — ক্ল’ৰেণকাইমা ও বায়ু কলা |
২. ক’লেণকাইমা (Collenchyma) — স্থিতিস্থাপকতা দিয়ে | ||
৩. স্ক্লেৰেণকাইমা (Sclerenchyma) — কঠিন আৰু দৃঢ়তা দিয়ে | ||
(খ) জটিল স্থায়ী কলা (একাধিক কোষেৰে গঠিত সংবহন কলা) | ১. জাইলেম (Xylem) — ট্ৰেকাইড, নলীকা, জাইলেম পেৰেণকাইমা, কাষ্ঠ তন্ত্ৰ | |
২. ফ্লোৱেম (Phloem) — চালনী নলীকা, সংগী কোষ, ফ্লোৱেম পেৰেণকাইমা, ফ্লোৱেম তন্ত্ৰ | ||
৩. পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে দ্ৰুত পুনৰালোচনা (Key Summary Points)
কলা: একে গঠন আৰু নিৰ্দিষ্ট কাম সম্পন্ন কৰা কোষৰ সমষ্টি।
ভাজক কলা: উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি হোৱা অঞ্চলত থাকে; ই অগ্ৰস্থ, পাৰ্শ্বীয় আৰু নিবেশিত হিচাপে ৩ প্ৰকাৰৰ।
বিভেদন (Differentiation): ভাজক কলাৰ কোষে স্থায়ী আকাৰ, আকৃতি লৈ স্থায়ী কলালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
সংবহন গুচ্ছ: জাইলেম আৰু ফ্লোৱেম একত্ৰিত হৈ সংবহন কলা বা সংবহন গুচ্ছ গঠন কৰে।
পত্ৰৰন্ধ্ৰ: বৃক্ক আকৃতিৰ দুটা ৰক্ষীকোষেৰে (Guard cells) আবৃত হৈ থাকে।
কৰ্ক (গছৰ বাকলি): মৃত কোষেৰে গঠিত আৰু সুবেৰিন (Suberin) নামৰ পদাৰ্থ থকাৰ বাবে পানী আৰু গেছ অপ্ৰৱেশ্য।
প্ৰাণীকলাৰ ৪টা মূল প্ৰকাৰ: আচ্ছাদক কলা, সংযোজক কলা, পেশী কলা আৰু স্নায়ু কলা।
প্লাজমা: তেজৰ জুলীয়া অংশ য’ত RBC, WBC আৰু অনুচক্ৰিকা ওপঙি থাকে।
টেণ্ডন আৰু লিগামেন্ট: টেণ্ডনে পেশীক অস্থিৰ সৈতে আৰু লিগামেন্টে অস্থিক অস্থিৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
মেদ কলা (Adipose Tissue): চৰ্বী জমা ৰাখে আৰু তাপ অন্তৰক (Insulator) হিচাপে কাম কৰে।