আমাৰ চাৰিওকাষৰ বস্তুবোৰ
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলীৰ উত্তৰসমূহ
প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ৩)
১। তলৰ কোনবোৰ পদাৰ্থ?
চকী, বায়ু, প্রেম, গোন্ধ, ঘৃণা, বাদাম, চিন্তা, ঠাণ্ডা, ঠাণ্ডা-পানীয়, সুগন্ধি দ্ৰব্যৰ সুবাস।
উত্তৰ: যাৰ নিৰ্দিষ্ট ভৰ আছে আৰু যিয়ে স্থান অধিকাৰ কৰে, তাকে পদাৰ্থ বোলে।
পদাৰ্থসমূহ হ’ল: চকী, বায়ু, বাদাম, ঠাণ্ডা-পানীয় আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্যৰ সুবাস (বাষ্পীয় কণিকা)।
(টোকা: প্ৰেম, ঘৃণা, চিন্তা, গোন্ধ আৰু ঠাণ্ডা আদি মনৰ অনুভৱ বা অনুভূতিহে, পদাৰ্থ নহয়।)
২। উত্তপ্ত অৱস্থাত থকা বস্তুৰ গোন্ধ কেইবা মিটাৰ দূৰৰ পৰা পোৱা যায়। কিন্তু ঠাণ্ডা বস্তুৰ গোন্ধ পাবলৈ ওচৰলৈ যাব লাগে— কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: উষ্ণতা বৃদ্ধি হ’লে পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি বাঢ়ে আৰু ইয়াৰ ফলত ব্যাপনৰ বেগ বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে উত্তপ্ত বস্তুৰ পৰা ওলোৱা বাষ্পীয় কণিকাবোৰ বায়ুত অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে মিহলি হৈ কেইবা মিটাৰ দূৰলৈ বিয়পি পৰে। আনহাতে, ঠাণ্ডা বস্তুৰ কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি কম হোৱাৰ বাবে ব্যাপনৰ বেগ অতি কম হয়; ফলত ইয়াৰ গোন্ধ পাবলৈ ওচৰলৈ যাব লাগে।
৩। এজন ডুবাৰুৱে সাঁতোৰাৰ সময়ত পুখুৰীৰ পানী ফালি সোমাই যাব পাৰে। পদাৰ্থৰ কি ধৰ্মৰ ভিত্তিত এইটো সম্ভৱ?
উত্তৰ: এই পৰিঘটনাটো পদাৰ্থৰ তলত দিয়া দুটা ধৰ্মৰ বাবে সম্ভৱ হয়:
পানীৰ (জুলীয়া পদাৰ্থৰ) কণিকাবোৰৰ মাজত যথেষ্ট খালী ঠাই বা ব্যৱধান থাকে।
জুলীয়া পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ আন্তঃকণিকা আকৰ্ষণ বল কঠিন পদাৰ্থতকৈ দুৰ্বল।
৪। পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ বৈশিষ্ট্য বিলাক কি কি?
উত্তৰ: পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
পদাৰ্থবোৰ অতিশয় ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ কণিকাৰে গঠিত।
পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজত আন্তঃকণিকা ব্যৱধান (খালী ঠাই) থাকে।
পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ অনবৰতে গতি কৰি থাকে (ইহঁতৰ গতিশক্তি থাকে)।
পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰে পৰস্পৰে পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰে।
প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ৬)
১। তলৰ পদাৰ্থবোৰ ঘনত্বৰ উৰ্দ্ধক্ৰমত সজোৱা:
বায়ু, চিমনিৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা, মৌ, পানী, চকমাটি, কপাহ আৰু লো।
উত্তৰ: ঘনত্বৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত (উৰ্দ্ধক্ৰমত):
বায়ু < চিমনিৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা < কপাহ < পানী < মৌ < চকমাটি < লো
২। (a) পদাৰ্থৰ বিভিন্ন অৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যবোৰৰ পাৰ্থক্য দেখুৱাই এখন তালিকা কৰা।
উত্তৰ:
বৈশিষ্ট্য | কঠিন (গোটা) অৱস্থা | তৰল (জুলীয়া) অৱস্থা | গেছীয় অৱস্থা |
|---|---|---|---|
আকৃতি আৰু আয়তন | নিৰ্দিষ্ট আকৃতি আৰু স্থিৰ আয়তন আছে। | নিৰ্দিষ্ট আকৃতি নাই কিন্তু স্থিৰ আয়তন আছে। | নিৰ্দিষ্ট আকৃতি আৰু আয়তন কোনোৱেই নাই। |
কণিকাৰ ব্যৱধান | কণিকাবোৰৰ মাজৰ ব্যৱধান অতি কম। | ব্যৱধান কঠিনতকৈ বেছি। | কণিকাবোৰৰ মাজৰ ব্যৱধান সৰ্বাধিক। |
আকৰ্ষণ বল | আন্তঃকণিকা আকৰ্ষণ বল আটাইতকৈ বেছি। | আকৰ্ষণ বল মধ্যমীয়া। | আকৰ্ষণ বল অতি নগণ্য। |
সংকোচনশীলতা | অতি নগণ্য সংকোচনশীলতা। | প্ৰায় অসংকোচনীয়। | অতিমাত্ৰা সংকোচনশীল। |
প্ৰৱাহিতা | দৃঢ় আৰু বৈ নাযায়। | দৃঢ় নহয়, সহজে বৈ যায় (প্ৰবাহী)। | অতি প্ৰবাহী, সকলো দিশতে বৈ যায়। |
(b) তলৰ বিষয়বিলাকৰ ওপৰত চমু মন্তব্য দিয়া:
দৃঢ়তা (Rigidity): বাহ্যিক বল প্ৰয়োগের পিছতো পদাৰ্থই নিজৰ আকৃতি অপৰিৱৰ্তিত ৰখাৰ ধৰ্মকে দৃঢ়তা বোলে। কঠিন পদাৰ্থ অতি দৃঢ়।
সংকোচনশীলতা (Compressibility): বাহ্যিক চাপ প্ৰয়োগ কৰি পদাৰ্থৰ আয়তন সংকুচিত কৰিব পৰা গুণক সংকোচনশীলতা বোলে। গেছীয় পদাৰ্থৰ সংকোচনশীলতা সৰ্বাধিক।
প্ৰৱাহিতা (Fluidity): পদাৰ্থৰ বৈ যোৱাৰ সামৰ্থ্য বা ধৰ্মকে প্ৰৱাহিতা বোলে। তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থ প্ৰবাহী।
আকাৰ (Shape): পদাৰ্থৰ এক নিৰ্দিষ্ট বহিঃগাঁথনি বা সীমাক আকাৰ বোলে। কেৱল কঠিন পদাৰ্থৰহে নিৰ্দিষ্ট আকাৰ থাকে।
গতিশক্তি (Kinetic Energy): কণিকাসমূহৰ চলন বা গতিৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা শক্তিক গতিশক্তি বোলে। গেছীয় কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি সৰ্বাধিক।
ঘনত্ব (Density): কোনো পদাৰ্থৰ প্ৰতি একক আয়তনৰ ভৰকে ঘনত্ব বোলে (ঘনত্ব = ভৰ / আয়তন)।
৩। কাৰণ দৰ্শোৱা:
(a) কোনো এটা বন্ধ পাত্ৰত গেছ ৰাখিলে সেই গেছে পাত্ৰটোৰ সকলো অংশ অধিকাৰ কৰে।
উত্তৰ: গেছৰ কণিকাবোৰৰ মাজত আকৰ্ষণ বল অতি নগণ্য আৰু গতিশক্তি অতি বেছি হোৱাৰ বাবে ইহঁতে সকলো দিশতে যাদৃচ্ছিকভাৱে তীব্ৰ গতিত চলাচল কৰে আৰু পাত্ৰটোৰ সকলো অংশ অধিকাৰ কৰি লয়।
(b) ধাৰক পাত্ৰৰ বেৰত গেছে চাপ দিয়ে।
উত্তৰ: গেছৰ কণিকাবোৰে তীব্ৰ বেগেৰে সকলো দিশতে ঘূৰি ফুৰোঁতে পৰস্পৰৰ মাজত আৰু পাত্ৰৰ বেৰত অহৰহ খুন্দা মাৰে। পাত্ৰৰ বেৰৰ প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত কণিকাবোৰে প্ৰয়োগ কৰা বলৰ বাবেই গেছৰ চাপৰ সৃষ্টি হয়।
(c) কাঠৰ টেবুল এখনক কঠিন পদাৰ্থ বুলিব পাৰি।
উত্তৰ: কাঠৰ টেবুলখনৰ এটা নিৰ্দিষ্ট আকৃতি, স্পষ্ট সীমা আৰু স্থিৰ আয়তন আছে। ই অতি দৃঢ় আৰু ইয়াক সংকুচিত কৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে ই এবিধ কঠিন পদাৰ্থ।
(d) বায়ুত আমাৰ হাতখন সহজে ঘূৰাব পাৰো কিন্তু কাঠ এডোখৰৰ মাজেৰে ঘূৰাবলৈ এজন কেৰাটে বিশেষজ্ঞৰ প্ৰয়োজন।
উত্তৰ: বায়ুৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ ব্যৱধান বেছি আৰু আন্তঃকণিকা আকৰ্ষণ বল তেনেই দুৰ্বল হোৱা বাবে আমাৰ হাতে সহজে কণিকাবোৰ ফালি গতি কৰিব পাৰে। কিন্তু কাঠৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বল অত্যন্ত শক্তিশালী আৰু ইহঁত ঘনভাৱে আবদ্ধ হৈ থাকে। এই শক্তিশালী বান্ধোন ভাঙিবলৈ অধিক বলৰ প্ৰয়োজন হয়, যাৰ কৰি কেৱল কেৰাটে বিশেষজ্ঞৰ দ্বাৰাহে সম্ভৱ।
৪। কঠিন পদাৰ্থৰ তুলনাত জুলীয়া পদাৰ্থৰ ঘনত্ব কম। কিন্তু বৰফ পানীত ওপঙে; কিয় বাৰু?
উত্তৰ: পানী গোট মাৰি বৰফলৈ ৰূপান্তৰ হ’লে ইয়াৰ কণিকাবোৰে এক বিশেষ সঁজাৰ দৰে (cage-like) স্ফটিকীয় গঠন লাভ কৰে, যাৰ মাজত বহুতো খালী ঠাই থাকি যায়। ফলত একে পৰিমাণৰ পানীৰ তুলনাত বৰফৰ আয়তন বাঢ়ি যায় আৰু ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈ কম হয়। পানীৰ তুলনাত ঘনত্ব কম হোৱা বাবেই বৰফ পানীত ওপঙি থাকে।
প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ৯)
১। তলত দিয়া উষ্ণতাবোৰ চেলছিয়াছ স্কেলত প্ৰকাশ কৰা:
(a) 300 K = 300 – 273 = 27°C
(b) 573 K = 573 – 273 = 300°C
২। তলৰ উষ্ণতাবিলাকত পানীৰ ভৌতিক অৱস্থা কি হ’ব?
(a) 250°C: গেছীয় অৱস্থা (জলীয় বাষ্প), কাৰণ পানীৰ উতলাংক 100°C।
(b) 100°C: জুলীয়া আৰু গেছীয় দুয়োটা অৱস্থাৰ সংমিশ্ৰণ (পানী আৰু জলীয় বাষ্প দুয়োটা অৱস্থাত একেলগে থাকে)।
৩। কোনো পদাৰ্থৰ ভৌতিক অৱস্থাৰ পৰিবৰ্তনৰ সময়চোৱাত উষ্ণতা স্থিৰ হৈ থাকে কিয়?
উত্তৰ: অৱস্থাৰ পৰিবৰ্তনৰ সময়ত যোগান ধৰা তাপ শক্তিয়ে কণিকাবোৰৰ মাজৰ আন্তঃকণিকা আকৰ্ষণ বল ভাঙি অৱস্থা সলনি কৰাত ব্যৱহৃত হয়। ইয়াক লীন তাপ (Latent heat) বোলে। এই তাপে কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি বৃদ্ধি নকৰে বাবে সম্পূৰ্ণ পদাৰ্থখিনিৰ অৱস্থা সলনি নোহোৱালৈকে উষ্ণতা স্থিৰ হৈ থাকে।
৪। বায়ুমণ্ডলীয় গেছ জুলীয়া কৰিব পৰা পদ্ধতি এটা কোৱা।
উত্তৰ: উচ্চ চাপ প্ৰয়োগ কৰি আৰু উষ্ণতা হ্ৰাস (শীতল) কৰি বায়ুমণ্ডলীয় গেছক জুলীয়া বা তৰলীকৃত কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্নাৱলী – ৪ (পৃষ্ঠা ১০)
১। Desert cooler এটাই শুষ্ক গৰম দিনত ভালকৈ ঠাণ্ডা কৰে কিয়?
উত্তৰ: শুষ্ক গৰম দিনত বায়ুৰ উষ্ণতা বেছি আৰু আৰ্দ্ৰতা (বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ) অতি কম থাকে। ইয়াৰ ফলত বাষ্পীভৱনৰ বেগ বহুগুণে বৃদ্ধি পায়। কুলারৰ পানী ক্ষিপ্ৰতাৰে বাষ্পীভূত হওঁতে পৰিৱেশৰ পৰা অধিক তাপ শক্তি শোষণ কৰে, যাৰ ফলত কোঠাটো ভালদৰে শীতল হৈ পৰে।
২। গ্ৰীষ্মকালত মাটিৰ কলহৰ পানী ঠাণ্ডা হৈ থাকে কিয়?
উত্তৰ: মাটিৰ কলহৰ গাত অসংখ্য অতি ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ ৰন্ধ্ৰ (ছিদ্ৰ) থাকে। এই ৰন্ধ্ৰবোৰেৰে পানী অহৰহ নিগৰি ওলাই আহি কলহৰ পৃষ্ঠভাগৰ পৰা বাষ্পীভূত হৈ থাকে। বাষ্পীভৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় লীন তাপ কলহ আৰু ভিতৰৰ পানীৰ পৰা শোষিত হয়। ফলত কলহৰ ভিতৰৰ পানী ঠাণ্ডা হৈ থাকে।
৩। হাতৰ তলুৱাত এচিট’ন, পেট্ৰ’ল বা সুগন্ধি আতৰ ঢালি ল’লে ঠাণ্ডা অনুভৱ হয় কিয়?
উত্তৰ: এচিট’ন, পেট্ৰ’ল বা আতৰ অতিশয় উদ্বায়ী পদাৰ্থ। হাতৰ তলুৱাত ঢালি দিলে ইহঁতে বাষ্পীভৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় লীন তাপ আমাৰ হাতৰ তলুৱাৰ পৰা শোষণ কৰি অতি দ্ৰুতভাৱে বাষ্পীভূত হয়। ফলত হাতৰ তলুৱাই তাপ হেৰুৱাই শীতল হৈ পৰে।
৪। গৰম চাহ বা গাখীৰ কাপত লৈ খোৱাতকৈ প্লেটত লৈ খোৱা সহজ কিয়?
উত্তৰ: বাষ্পীভৱন এটা পৃষ্ঠীয় পৰিঘটনা। তৰলৰ মুক্ত পৃষ্ঠকালি বৃদ্ধি হ’লে বাষ্পীভৱনৰ বেগ বাঢ়ে। কাপতকৈ প্লেটৰ পৃষ্ঠকালি বেছি হোৱাৰ বাবে তাত চাহ বা গাখীৰৰ বাষ্পীভৱন দ্ৰুতগতিত হয় আৰু সোনকালে চেঁচা পৰে। সেয়ে প্লেটত লৈ খোৱাটো সহজ।
৫। গ্ৰীষ্মকালত আমি কি ধৰণৰ কাপোৰ পিন্ধিব লাগে?
উত্তৰ: গ্ৰীষ্মকালত আমি পাতল ৰঙৰ কপাহী কাপোৰ পিন্ধিব লাগে। কাৰণ কপাহী কাপোৰে শৰীৰৰ ঘাম সহজে শোষণ কৰে আৰু বায়ুমণ্ডলত বাষ্পীভূত হোৱাত সহায় কৰে। বাষ্পীভৱনে শৰীৰৰ পৰা লীন তাপ শোষণ কৰি আমাৰ দেহ শীতল কৰি ৰাখে।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions & Answers)
১। তলৰ উষ্ণতাবিলাক ছেণ্টিগ্ৰেডত প্ৰকাশ কৰা—
(সূত্ৰ: °C = K – 273)
(a) 293 K = 293 – 273 = 20°C
(b) 470 K = 470 – 273 = 197°C
২। তলৰ উষ্ণতাবিলাক কেলভিনত প্ৰকাশ কৰা—
(সূত্ৰ: K = °C + 273)
(a) 25°C = 25 + 273 = 298 K
(b) 373°C = 373 + 273 = 646 K
৩। কাৰণ দৰ্শোৱা—
(a) খোলা ঠাইত নেফথেলিন বল কেইদিনমান থৈ দিলে নাইকিয়া হয়।
উত্তৰ: নেফথেলিন এবিধ উৰ্দ্ধপাতনশীল পদাৰ্থ। সাধাৰণ উষ্ণতাতেই ই কোনো জুলীয়া অৱস্থাপ্ৰাপ্ত নোহোৱাকৈ পোনে পোনে গোটা অৱস্থাৰ পৰা বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সেয়েহে কোনো অৱশেষ নৰখাকৈ কেইদিনমানৰ ভিতৰত নেফথেলিন বল নিজে নিজে নাইকিয়া হৈ পৰে।
(b) দূৰৰ পৰাই আতৰৰ গোন্ধ পোৱা যায়।
উত্তৰ: আতৰ এবিধ অতিশয় উদ্বায়ী জুলীয়া পদাৰ্থ, যি সাধাৰণ উষ্ণতাতে ক্ষিপ্ৰভাৱে বাষ্পীভূত হয়। এই বাষ্পীয় কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি অধিক হোৱা বাবে ইহঁত বায়ুৰ কণিকাবোৰৰ লগত অতি দ্ৰুতভাৱে ব্যাপিত হৈ চাৰিওফালে বিয়পি পৰে। সেয়ে দূৰৰ পৰাই আতৰৰ সুবাস পোৱা যায়।
৪। কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বলৰ উৰ্দ্ধক্ৰমত সজোৱা— পানী, চেনি আৰু অক্সিজেন
উত্তৰ: আকৰ্ষণ বলৰ উৰ্দ্ধক্ৰম (গেছীয় < জুলীয়া < গোটা):
অক্সিজেন < পানী < চেনি
৫। তলৰ উষ্ণতাত পানীৰ ভৌতিক অৱস্থা কি?
(a) 25°C: জুলীয়া (তৰল) অৱস্থা।
(b) 0°C: গোটা আৰু জুলীয়া দুয়োটা অৱস্থাৰ সাম্যাৱস্থা (বৰফ আৰু পানী দুয়োটা ৰূপত থাকিব পাৰে)।
(c) 100°C: জুলীয়া আৰু গেছীয় দুয়োটা অৱস্থাৰ সাম্যাৱস্থা (পানী আৰু জলীয় বাষ্প দুয়োটা ৰূপত একেলগে থাকিব পাৰে)।
৬। যুক্তি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা—
(a) সাধাৰণ উষ্ণতাত পানী জুলীয়া।
উত্তৰ: সাধাৰণ উষ্ণতাত (যেনে 25°C) পানীৰ নিৰ্দিষ্ট আয়তন থাকে কিন্তু কোনো নিৰ্দিষ্ট আকৃতি নাথাকে; ইয়াক যি পাত্ৰত ৰখা হয় তাৰেই আকৃতি লয় আৰু সহজে বৈ যায় (প্ৰবাহী)। যিহেতু পানীৰ গলনাংক 0°C আৰু উতলাংক 100°C, সেয়েহে সাধাৰণ কোঠাৰ উষ্ণতাত পানী জুলীয়া অৱস্থাত থাকে।
(b) সাধাৰণ উষ্ণতাত লোৰ আলমাৰিটো কঠিন।
উত্তৰ: লোৰ আলমাৰিটোৰ এটা নিৰ্দিষ্ট আকৃতি, স্থিৰ আয়তন আৰু স্পষ্ট সীমা আছে। ই অতিশয় দৃঢ়, অসংকোচনীয় আৰু ইয়াৰ কণিকাবোৰ শক্তিশালী আন্তঃকণিকা আকৰ্ষণ বলৰ দ্বাৰা ঘনকৈ বান্ধ খাই থাকে। সেয়েহে সাধাৰণ উষ্ণতাত লোৰ আলমাৰিটো কঠিন।
৭। 273 K উষ্ণতাত থকা বৰফে একে উষ্ণতাত থকা পানীতকৈ বেচি ঠাণ্ডা কৰে কিয়?
উত্তৰ: 273 K (0°C) উষ্ণতাত বৰফে পানীলৈ ৰূপান্তৰ হ’বলৈ বিগলনৰ লীন তাপ (Latent heat of fusion, প্ৰতি কেজিত 3.34 × 10⁵ J) পৰিৱেশ বা স্পৰ্শ কৰা বস্তুৰ পৰা শোষণ কৰে। কিন্তু একে উষ্ণতাত থকা পানীত এই অতিৰিক্ত লীন তাপ নাথাকে। গতিকে 273 K উষ্ণতাৰ বৰফে বস্তুৰ পৰা অধিক তাপ শক্তি শোষণ কৰিব পাৰে বাবে ই একে উষ্ণতাৰ পানীতকৈ বেছিকৈ ঠাণ্ডা কৰে।
৮। উতলা পানী আৰু পানীৰ ভাপৰ কোনটোৱে বেছিকৈ পুৰিব?
উত্তৰ: একে উষ্ণতাত (100°C / 373 K) থকা পানীৰ ভাপ বা জলীয় বাষ্পই বেছিকৈ পুৰিব। কাৰণ জলীয় বাষ্পৰ কণিকাবোৰত বাষ্পীভৱনৰ লীন তাপ (Latent heat of vaporization) হিচাপে অতিৰিক্ত তাপ শক্তি নিহিত হৈ থাকে। ফলত ছালৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে ভাপে উতলা পানীতকৈ অধিক পৰিমাণৰ তাপ এৰি দিয়ে।
৯। অৱস্থাৰ পৰিবৰ্তন দেখুৱাই চিত্ৰত A, B, C, D, E আৰু F ৰ নাম দিয়া:
উত্তৰ:
• A = গলন / বিগলন (Melting / Fusion) [গোটাৰ পৰা জুলীয়া]
• B = বাষ্পীভৱন (Vaporisation / Boiling) [জুলীয়াৰ পৰা গেছ]
• C = ঘনীভৱন (Condensation) [গেছৰ পৰা জুলীয়া]
• D = কঠিনীকৰণ / গোট মৰা (Solidification / Freezing) [জুলীয়াৰ পৰা গোটা]
• E = উৰ্দ্ধপাতন (Sublimation) [গোটাৰ পৰা গেছ]
• F = উৰ্দ্ধপাতন / অৱক্ষেপণ (Sublimation / Deposition) [গেছৰ পৰা গোটা]