শিশুলীলা
ভাব-বিষয়ক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। অতি চমু প্ৰশ্নৰ উত্তৰ লিখা:
(ক) ‘কৃষ্ণগীত গাৱন্ত সুন্দৰী’— কৃষ্ণগীত গোৱা সুন্দৰীগৰাকী কোন?
উত্তৰ: কৃষ্ণগীত গোৱা সুন্দৰীগৰাকী হ’ল নন্দৰাণী যশোদা।
(খ) ‘কৰ্ণত কুণ্ডল দোলে আতি’— কাৰ কৰ্ণৰ কুণ্ডলৰ কথা কৈছে?
উত্তৰ: যশোদা মাতৃৰ কাণৰ কুণ্ডলৰ (অলংকাৰৰ) কথা কৈছে।
(গ) ‘কাম্পে কোপে অৰুণ অধৰ’— ইয়াত কাৰ অৰুণ অধৰৰ কথা কৈছে?
উত্তৰ: ইয়াত শিশু শ্ৰীকৃষ্ণৰ খঙত কঁপি থকা ৰঙা ওঁঠৰ (অৰুণ অধৰৰ) কথা কৈছে।
(ঘ) ‘মথনিত ধৰিয়া নিষেধি’— ‘মথনি’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ‘মথনি’ শব্দৰ অৰ্থ হ’ল গাখীৰ ঘুঁটিবলৈ বা দৈ মথিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এবিধ সঁজুলি।
(ঙ) ‘নোজোড়ে আঙ্গুল দুই জৰী’— ইয়াত কাৰ জৰীৰ নাটনি হৈছে?
উত্তৰ: শিশু শ্ৰীকৃষ্ণক উডুখলত বান্ধিবলৈ যশোদা মায়ে ব্যৱহাৰ কৰা জৰীৰ দুই আঙুল নাটনি হৈছে।
(চ) ‘ৰুণ ঝুণ কেয়ূৰ কঙ্কণ’— কাৰ কেয়ূৰ কঙ্কণৰ ‘ৰুণ ঝুণ’ শব্দৰ কথা ইয়াত কোৱা হৈছে?
উত্তৰ: যশোদা মায়ে হাতত পিন্ধা কেয়ূৰ (বাহুৰ অলংকাৰ) আৰু কঙ্কণৰ (খাৰুৰ) ‘ৰুণ ঝুণ’ শব্দৰ কথা কোৱা হৈছে।
২। ‘শিশুলীলা’ পাঠটিত ফুটি উঠা শ্ৰীকৃষ্ণৰ মানৱীয় ৰূপৰ বিষয়ে নিজৰ ভাষাৰে লিখা।
উত্তৰ: শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ ‘শিশুলীলা’ পাঠটিত শ্ৰীকৃষ্ণৰ এক অপূৰ্ব আৰু স্বাভাৱিক মানৱ শিশুৰ ৰূপ প্ৰকাশ পাইছে। সাধাৰণ শিশুৰ দৰেই শ্ৰীকৃষ্ণয়ো মাকৰ কোলাত সোমাই গাখীৰ খাবলৈ বিচাৰে। মাকে গাখীৰ উতলি পৰা দেখি কোলাৰ পৰা নমাই থৈ যোৱাত কৃষ্ণই খঙতে দাঁত কামুৰি শিলগুটিৰে দৈৰ পাত্ৰ ভাঙি পেলায়। খঙতে কোঠাত সোমাই লৱণু চুৰি কৰি নিজে খায় আৰু বান্দৰকো দলিয়াই দিয়ে। মাকক লাঠি হাতত লৈ অহা দেখি ভয়তে প্ৰাণটাকি দৌৰি পলায়। মাকে খেদি খেদি ভাগৰি পৰা দেখি কৃষ্ণই ভয়তে চকু মুদি কান্দি কান্দি ধৰা দিয়ে। সাধাৰণ শিশুৰ খং, অভিমান, দুষ্টালি, চুৰি কৰি খোৱা আৰু মাকৰ প্ৰতি থকা ভয়— এই সকলোবোৰৰ মাজেৰে কৃষ্ণৰ এক জীৱন্ত মানৱীয় ৰূপ ফুটি উঠিছে।
৩। শংকৰদেৱৰ মহত্ত্বম সৃষ্টি ‘কীৰ্তন-ঘোষা’ৰ বিষয়ে এটি চমুটোকা লিখা।
উত্তৰ: ‘কীৰ্তন-ঘোষা’ হ’ল মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ সাহিত্যিক জীৱনৰ অপূৰ্ব কীৰ্তিস্তম্ভ তথা নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰধান ধৰ্মগ্ৰন্থ। ভাগৱত পুৰাণৰ মূল ভাবধাৰাক সাৰোগত কৰি নাম-কীৰ্তনৰ উপযোগী হোৱাকৈ শংকৰদেৱে এই গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল। ইয়াত শ্ৰীকৃষ্ণৰ জন্ম, শিশুলীলা, বাল্যকালৰ বিভিন্ন অলৌকিক কাৰ্যকলাপ, কংস বধ আদিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৈকুণ্ঠ প্ৰয়াণলৈকে বিভিন্ন আখ্যান গীত আৰু পদৰ ছন্দোময় ৰূপত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। প্ৰতিটো খণ্ডৰ আৰম্ভণিতে থকা ঘোষা আৰু পদসমূহৰ সুৰ আৰু গাম্ভীৰ্যই ইয়াক অসমীয়া সমাজ আৰু সাহিত্যৰ এক চিৰন্তন সম্পদ কৰি তুলিছে।
৪। ‘শিশুলীলা’ পাঠটিৰ অন্তর্নিহিত তাৎপৰ্য বুজাই লিখা।
উত্তৰ: ‘শিশুলীলা’ পাঠটিৰ বাহ্যিক ৰূপত শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাল্যকালৰ দুষ্টালি প্ৰকাশ পালেও, ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত তাৎপৰ্য হৈছে ভগৱানৰ প্ৰতি থকা নিস্বাৰ্থ ভক্তিৰ মহত্ত্ব দাঙি ধৰা। শ্ৰীকৃষ্ণ হ’ল জগতৰ সৃষ্টিকৰ্তা, অনাদি-অনন্ত পৰমব্ৰহ্ম। যাক ডাঙৰ ডাঙৰ মুনি-ঋষি আৰু যোগীসকলে কঠোৰ ধ্যান কৰিও ঢুকি নাপায়, সেই পৰমপুৰুষ ভগৱানে যশোদাৰ একান্ত বাৎসল্য প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ ওচৰত সাধাৰণ শিশুৰূপে ধৰা দিছে আৰু মাকৰ হাতত বন্ধন মানি লৈছে। অৰ্থাৎ, অহংকাৰ বা জ্ঞানেৰে ভগৱানক পাব নোৱাৰি, কেৱল অহংকাৰহীন আৰু নিস্বাৰ্থ প্ৰেম-ভক্তিৰ দ্বাৰাহে ভগৱানক আপোন কৰি ল’ব পাৰি।
৫। ‘তাহাঙ্ক তনয় মানি বলে। যশোদা বান্ধন্ত উডুখলে।’— কথাষাৰৰ অন্তর্নিহিত তাৎপৰ্য বুজাই লিখা।
উত্তৰ: যশোদাৰ দৃষ্টিত শ্ৰীকৃষ্ণ আছিল তেওঁৰ নিজৰ এটি সাধাৰণ মানৱ সন্তান। সেয়েহে কৃষ্ণৰ দুষ্টালি দেখি মাকে তেওঁক শাসন কৰিবলৈ উডুখলত বলপূৰ্বক বান্ধিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু শ্ৰীকৃষ্ণ আছিল অনাদি, অনন্ত আৰু সৰ্বব্যাপী পৰমব্ৰহ্ম। সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড যাৰ উদৰত বিদ্যমান, তেওঁক কোনো ভৌতিক ৰছীৰে বান্ধি ৰখা অসম্ভৱ। সেইবাবেই মাকে যিমানেই জৰী যোগ নকৰক কিয়, সদায় দুই আঙুল জৰী নাটনি হৈছিল। ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত তাৎপৰ্য হ’ল— পৰমেশ্বৰক কোনো বাহ্যিক বল বা শক্তিৰে বান্ধিব নোৱাৰি, কেৱল বিশুদ্ধ ভক্তি আৰু প্ৰেমেৰেহে বান্ধি ৰাখিব পাৰি।
৬। ‘নাহি আদি অন্ত পূর্বাপৰ। পূর্ণব্রহ্ম জগত ঈশ্বৰ।।’— ইয়াত কবিয়ে শিশু কৃষ্ণৰ ঐশ্বৰিক গুণৰ প্ৰকাশ কেনেদৰে কৰিছে বুজাই লিখা।
উত্তৰ: শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে শিশু শ্ৰীকৃষ্ণৰ মানৱীয় দুষ্টালিৰ বৰ্ণনা কৰাৰ সমান্তৰালকৈ তেওঁৰ ঐশ্বৰিক আৰু পৰমব্ৰহ্ম স্বৰূপৰ কথাও সোঁৱৰাই দিছে। শ্ৰীকৃষ্ণ হৈছে জগতৰ স্ৰষ্টা, যাৰ কোনো আৰম্ভণি (আদি) বা শেষ (অন্ত) নাই। তেওঁ সৰ্বব্যাপী, পূৰ্ণব্ৰহ্ম ভগৱান। এনে অপৰিসীম ঐশ্বৰিক শক্তিৰ অধিকাৰী হৈও তেওঁ যশোদাৰ ওচৰত এটি নিৰীহ শিশুৰূপে ধৰা দিছে। শংকৰদেৱে ইয়াত বুজাইছে যে যিজন সমগ্ৰ জগতৰ নিয়ন্ত্ৰক, তেৱেঁই ভকতৰ অধীন হৈ মাকৰ হাতত বন্ধন মানি লৈছে।
৭। ব্যাখ্যা কৰা:
(ক)
“যাক যোগী নপাৱে ধ্যানত।
হেন হৰি পলান্ত ভয়ত।।”
প্ৰসংগ: উক্ত পদফাকি আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বিৰচিত ‘শিশুলীলা’ পাঠটিৰ পৰা তুলি অনা হৈছে।
সংগতি: পৰমপুৰুষ শ্ৰীকৃষ্ণই মাক যশোদাৰ হাতৰ লাঠি দেখি ভয়তে পলোৱা দৃশ্যৰ বৰ্ণনা প্ৰসংগত কবিয়ে এইদৰে কৈছে।
ব্যাখ্যা: শ্ৰীকৃষ্ণ হ’ল পৰমাত্মা, যাক ডাঙৰ ডাঙৰ মুনি-ঋষি আৰু যোগীসকলে কঠোৰ তপস্যা আৰু ধ্যান কৰিও সহজে হৃদয়ত লাভ কৰিব নোৱাৰে। কিন্তু সেই একেজনা জগতৰ ঈশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণই যশোদাৰ বাৎসল্য প্ৰেমৰ ওচৰত ধৰা দি এগৰাকী সাধাৰণ মানৱ শিশুৰ দৰে মাকৰ হাতৰ মাৰিডাললৈ ভয় কৰি প্ৰাণটাকি দৌৰি পলাইছে। কবিয়ে ইয়াত ভগৱানৰ ভক্তবৎসল ৰূপ আৰু ভক্তিৰ অপৰিসীম শক্তিক প্ৰকাশ কৰিছে।
(খ)
“ভাণ্ড ভাঙ্গি আবে যাইবি কোথা।
খাইবো আজি কৃষ্ণ তোৰ মাথা।।”
প্ৰসংগ: উক্ত পদ্যাংশ মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ ‘কীৰ্তন-ঘোষা’ৰ ‘শিশুলীলা’ পাঠটিৰ অন্তৰ্গত।
সংগতি: শ্ৰীকৃষ্ণই দধিভাণ্ড ভাঙি লৱণু চুৰি কৰি খোৱাৰ পিছত যশোদা মায়ে খঙত কৃষ্ণক ধৰি শাসন কৰিবলৈ কোৱা কথা প্ৰসংগত এইদৰে উল্লেখ কৰা হৈছে।
ব্যাখ্যা: যেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণই খঙতে দৈৰ পাত্ৰ ভাঙি ঘৰৰ সকলো লৱণু নষ্ট কৰিলে আৰু বান্দৰকো দলিয়াই দিলে, তেতিয়া যশোদা মায়ে কৃষ্ণক ধৰি ক’লে— “তই দৈৰ ভাণ্ড ভাঙি এতিয়া ক’লৈ সাৰি যাবি? মই আজি তোৰ মূৰ খাম (অৰ্থাৎ তোক উচিত শাস্তি দিম)।” এগৰাকী মাকৰ সন্তানৰ প্ৰতি থকা খং, স্নেহ আৰু ঘৰুৱা শাসনৰ চিনাকি ৰূপ ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে।
(গ)
“পাচে পাচে যশোদা খেদন্ত।
ভয়ে লাগ মাৱক নেদন্ত।।”
প্ৰসংগ: উক্ত পদফাকি শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ বিৰচিত ‘শিশুলীলা’ পাঠটিৰ পৰা তুলি লোৱা হৈছে।
সংগতি: শিশু কৃষ্ণই মাকক দেখি পলোৱা আৰু মাকে তেওঁক ধৰিবলৈ পিছে পিছে খেদি যোৱা কাৰ্যৰ বৰ্ণনা দিবলৈ গৈ কবিয়ে এইদৰে কৈছে।
ব্যাখ্যা: দধিভাণ্ড ভাঙি লৱণু নষ্ট কৰাৰ অপৰাধত মাকক লাঠি লৈ অহা দেখি শিশু কৃষ্ণই মাৰ খোৱাৰ ভয়ত উডুখলৰ পৰা নামি দৌৰ মাৰিলে। মাক যশোদায়ো কৃষ্ণক ধৰিবলৈ পিছে পিছে খেদি গ’ল। কিন্তু কৃষ্ণই মাৰ খোৱাৰ ভয়ত মাকক ধৰা নিদি পলাই ফুৰিলে। ইয়াত শিশু আৰু মাতৃৰ মাজৰ চিৰন্তন ল’ৰালিৰ লুকোচুৰি খেলাৰ ছবিখন প্ৰকাশ পাইছে।
৮। ‘শিশুলীলা’ পাঠৰ আধাৰত শ্ৰীকৃষ্ণৰ নানা ধৰণৰ কাৰ্যৰ বিষয়ে নিজৰ ভাষাৰে বিৱৰি লিখা।
উত্তৰ: ‘শিশুলীলা’ পাঠটিত শিশু শ্ৰীকৃষ্ণৰ কেইবাটাও আমোদজনক কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে:
মাক যশোদা দৈ মথি থাকোঁতে কৃষ্ণই আহি মথনিত ধৰি মাকক বাধা দিয়ে আৰু স্তনপান কৰিবলৈ কোলাত উঠে।
মাকে গাখীৰ উথলি পৰা দেখি কৃষ্ণক কোলাৰ পৰা নমাই থৈ যোৱাত কৃষ্ণই খঙতে দাঁত কামুৰি শিলগুটিৰে দৈৰ পাত্ৰ ভাঙি পেলায়।
খঙত কোঠাত সোমাই শিকিয়াৰ পৰা লৱণু নমাই আনি নিজে খায়, চাৰিওফালে সিঁচি পেলায় আৰু বান্দৰবোৰকো দলিয়াই দিয়ে।
মাকক লাঠি লৈ অহা দেখি উডুখলৰ পৰা নামি ভয়তে পলাই যায়।
শেষত মাকৰ ভাগৰ দেখি কৃষ্ণই চকু মুদি কান্দি কান্দি ধৰা দিয়ে আৰু মাকে উডুখলত বান্ধিবলৈ যত্ন কৰোঁতে অদ্ভুত লীলাৰে জৰী দুআঙুল কমাই দিয়ে।
৯। ‘মহাকোপে কোঠা পশিলন্ত সিঞ্চিৰাই লৱণু ভুঞ্জন্ত।।’— কোনে অতি খঙেৰে কোঠাত সোমাইছিল? তেওঁ কিয় লৱণুবোৰ চাৰিওফালে ছটিয়াই খাইছিল বুজাই লিখা।
উত্তৰ: শিশু শ্ৰীকৃষ্ণই অতি খঙেৰে কোঠাত সোমাইছিল।
মাক যশোদাই কৃষ্ণক স্তনপান কৰাই থকা অৱস্থাত জুইত থোৱা গাখীৰ উথলি পৰা দেখি কৃষ্ণক কোলাৰ পৰা হঠাতে নমাই গাখীৰ নমাবলৈ দৌৰি গ’ল। মাকৰ গাখীৰ খাই হেঁপাহ নপলোৱাত কৃষ্ণৰ বৰ খং উঠিল। সেই খঙতে আৰু অভিমানতে কৃষ্ণই শিলগুটিৰে দধিভাণ্ড ভাঙি কোঠাত সোমাই সকলো লৱণু নষ্ট কৰি চাৰিওফালে ছটিয়াই নিজে খাবলৈ আৰু বান্দৰক বিলাই দিবলৈ ধৰিলে।
১০। কৃষ্ণক ধৰিবলৈ গৈ যশোদাৰ কেনে অৱস্থা হৈছিল বুজাই লিখা।
উত্তৰ: শিশু কৃষ্ণক ধৰিবলৈ পিছে পিছে দৌৰি যাওঁতে যশোদাৰ শৰীৰত ভাগৰ লাগিল। তেওঁৰ শৰীৰৰ ভৰৰ বাবে খোজৰ গতি মন্থৰ হৈ পৰিল। খৰকৈ দৌৰাৰ বাবে মূৰৰ খোপা মেল খাই গ’ল আৰু খোপাত পিন্ধা মালতী ফুলৰ থোপাবোৰ মাটিত খহি পৰিল। তেওঁৰ মুখমণ্ডল ঘামেৰে তিতি গ’ল। মাকৰ এনে শ্ৰম আৰু ভাগৰুৱা অৱস্থা দেখি কৃষ্ণই নিজেই দৌৰিবলৈ এৰি চকু মুদি কান্দি কান্দি ৰৈ দিলে।
ভাষা-বিষয়ক প্ৰশ্নোত্তৰ
১১। তলত দিয়া শব্দবোৰৰ এটা বা দুটাকৈ সমাৰ্থক শব্দ লিখা:
দধি — দৈ
বস্ত্ৰ — কাপোৰ / সাজ / বসন
কৰ্ণ — কাণ / শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়
অৰুণ — ৰঙা / পুৱাৰ সূৰ্য
বদন — মুখ / আনন্দন
লৱণু — মাখন / মাখোন
কোপ — খং / ক্ৰোধ
দশন — দাঁত / দন্ত
দুগ্ধ — গাখীৰ / ক্ষীৰ
ঈশ্বৰ — ভগৱান / প্ৰভু
১২। পুৰণি অসমীয়া শব্দবোৰৰ আধুনিক ৰূপ:
তাহাঙ্ক — তেওঁক
নোজোড়ে — নোযোৰে / নাটনি হয়
খসি — খহি
ৰহিল — ৰ’ল / ৰৈ থাকিল
আসি — আহি
ভৈলা — হ’ল
আসন্ত — আহিছে / আহে
শিলায়ে — শিলেৰে
কাম্পে — কঁপে
মাৱক — মাকক
বসি — বহি
প্ৰয়াসি — যত্ন কৰি / প্ৰয়াস কৰি
খেদন্ত — খেদি যায় / খেদে
১৩। তলৰ শব্দকেইটাত কি কি কাৰণত মূৰ্ধন্য ‘ণ’ আৰু মূৰ্ধন্য ‘ষ’ হৈছে বুজাই লিখা:
অৰুণ: ‘ৰ’ বৰ্ণৰ পিছত স্বৰবৰ্ণ ‘উ’-ৰ ব্যৱধান থকা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
কঙ্কণ: স্বভাৱতে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
কৰ্ণ: ‘ৰ’ (ৰেফ্)-ৰ পিছত থকা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
শ্ৰোণী: ‘ৰ’ বৰ্ণৰ পিছত স্বৰবৰ্ণ ‘ও’-ৰ ব্যৱধান থকা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
ভাণ্ড: ট-বৰ্গীয় বৰ্ণ ‘ড’-ৰ লগত যুক্ত হোৱা বাবে মূৰ্ধন্য ‘ণ’ হৈছে।
নিষেধি: ‘ই’ স্বৰবৰ্ণযুক্ত উপসৰ্গ ‘নি’-ৰ পিছত থকা বাবে দন্ত্য ‘স্’ গুচি মূৰ্ধন্য ‘ষ’ হৈছে (ষত্ববিধিৰ নিয়ম)।
১৪। পাঠটোত থকা পাঁচটা অসমাপিকা ক্ৰিয়া শব্দ:
স্মৰি (মনত পেলাই)
পিন্ধি (পৰিধান কৰি)
ধৰিয়া (ধৰি)
চায়া (চাই)
নমাই (নমোৱাই)