১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ১১৯)

প্ৰশ্ন ১: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া আৰু খোজ কঢ়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (Reflex action) আৰু খোজ কঢ়াৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল:

প্ৰশ্ন ২: দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগী পথ বা চাইনেপছত কি ঘটে?

উত্তৰ:
দুটা নিকটৱৰ্তী নিউৰনৰ এটাৰ এক্সনৰ শেষ প্ৰান্ত আৰু আনটোৰ ডেনড্ৰাইটৰ মাজৰ সূক্ষ্ম ব্যৱধান বা সংযোগস্থলক চাইনেপছ (Synapse) বোলে।

• চাইনেপছত ঘটা প্ৰক্ৰিয়া: যেতিয়া এটা বৈদ্যুতিক স্নায়ু প্ৰেৰণা (Electrical impulse) প্ৰথম নিউৰনটোৰ এক্সনৰ প্ৰান্তভাগ পায়হি, তেতিয়া ই কিছুমান বিশেষ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (যাক নিউৰ’ট্ৰান্সমিটাৰ বোলে) নিঃসৰণ কৰে। এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থবোৰে চাইনেপছৰ সূক্ষ্ম ফাঁকটো পাৰ হৈ পিছৰ নিউৰনটোৰ ডেনড্ৰাইটত উপস্থিত হয় আৰু তাত এক অনুৰূপ নতুন বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি কৰে। এনেদৰে স্নায়ু বাৰ্তা এটা নিউৰনৰ পৰা আন এটা নিউৰনলৈ প্ৰৱাহিত হয়।

প্ৰশ্ন ৩: মগজুৰ কোন অংশই দেহ লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰাত অংশ লয়? 

উত্তৰ: পশ্চাৎ মস্তিষ্কৰ অন্তৰ্গত চেৰিবেলামে (Cerebellum বা লঘুমস্তিষ্ক) দেহৰ অৱস্থান, ভংগীমা আৰু সমতা (Posture and balance) ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: আমি ধূপকাঠিৰ গোন্ধ কেনেকৈ লওঁ?

উত্তৰ:

1. ধূপকাঠি জ্বলালে তাৰ সুগন্ধি বাষ্পীয় কণিকাবোৰ বায়ুত মিহলি হৈ আমাৰ নাকত প্ৰৱেশ কৰে।

2. নাকৰ নাসাগহ্বৰত থকা ঘ্ৰাণসংগ্ৰাহী কোষে (Olfactory receptors) এই গোন্ধৰ উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰি বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি কৰে।

3. এই প্ৰেৰণা সংজ্ঞাবাহী স্নায়ুৰ জৰিয়তে প্ৰমস্তিষ্কৰ (Forebrain) ঘ্ৰাণ কেন্দ্ৰলৈ (Olfactory lobe) প্ৰেৰিত হয়।

4. প্ৰমস্তিষ্কই এই বাৰ্তা বিশ্লেষণ কৰি পূৰ্বৰ স্মৃতিৰ সৈতে ৰিজাই চাই আমাক ধূপকাঠিৰ সুবাসৰ স্পষ্ট অনুভূতি জগাই তোলে।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰতীপ ক্ৰিয়াত মগজুৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ:
প্ৰতীপ ক্ৰিয়া হৈছে এক জৰুৰীকালীন স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰতিক্ৰিয়া যি স্নায়ুৰজ্জুৰ (Spinal cord) দ্বাৰাই পোনপটীয়াকৈ সম্পাদিত হয়; ইয়াত মগজুৰ কোনো প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে।
তথাপিও, সংজ্ঞাবাহী স্নায়ুৱে স্নায়ুৰজ্জুৰ জৰিয়তে এই সংবেদনৰ বাৰ্তা মগজুলৈও প্ৰেৰণ কৰে। মগজুৱে এই ঘটনাটো স্মৃতি হিচাপে সংৰক্ষণ কৰি ৰাখে যাতে ভৱিষ্যতে এনে পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি সজাগ হ’ব পাৰি।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ১২২)

প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ (Plant Hormones) বিলাক কি কি?

উত্তৰ:
উদ্ভিদৰ দেহত প্ৰাকৃতিকভাৱে সংশ্লেষিত হোৱা যিবোৰ বিশেষ ৰাসায়নিক যৌগই অতি কম গাঢ়তাতেই উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, বিকাশ, কোষ বিভাজন আৰু পৰিবেশীয় উদ্দীপনাৰ সমন্বয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, সেইবোৰক উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ বা ফাইট’হৰম’ন (Phytohormones) বোলে।

প্ৰধান উদ্ভিদ হৰম’নসমূহ হ’ল:

1. অক্সিন (Auxin): কোষৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি আৰু পোহৰানুবেগী চলনত সহায় কৰে।

2. জিবাৰেলিন (Gibberellin): কাণ্ডৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি আৰু বীজৰ অংকুৰণত সহায় কৰে।

3. চাইট’কাইনিন (Cytokinin): দ্ৰুত কোষ বিভাজনত সহায় কৰে (ফল আৰু বীজত অধিক পোৱা যায়)।

4. এবচাইচিক এছিড (Abscisic Acid): বৃদ্ধিৰোধক হৰম’ন, ই গছৰ পাত আৰু ফল সৰোৱাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ২: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন পৰিঘটনাটো কাণ্ডৰ কুমলীয়া আগৰ পোহৰৰ দিশত গতি কৰা পৰিঘটনাটোৰ মাজত কি পাৰ্থক্য আছে?

উত্তৰ: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন আৰু কাণ্ডৰ পোহৰানুবেগী চলনৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ:

প্ৰশ্ন ৩: উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগোৱা এবিধ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: অক্সিন (Auxin) বা জিবাৰেলিন (Gibberellin)।

প্ৰশ্ন ৪: কোনো এক আধাৰৰ চাৰিওপাশে আকৰ্ষৰ বৃদ্ধিত অক্সিনে কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ:
মটৰমাহ বা লতাজাতীয় উদ্ভিদৰ আকৰ্ষই (Tendril) যেতিয়া কোনো এটা আধাৰ বা জেওৰা স্পৰ্শ কৰে:

1. আধাৰৰ সংস্পৰ্শত থকা আকৰ্ষৰ ফালটোৰ পৰা অক্সিন হৰম’ন ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াৰে আধাৰৰ বিপৰীত ফালে (স্পৰ্শ নথকা অনাবৃত ফাললৈ) আঁতৰি যায়।

2. ফলস্বৰূপে, স্পৰ্শ নথকা ফালৰ কোষবোৰত অক্সিনৰ গাঢ়তা বাঢ়ি যায় আৰু সেই ফালৰ কোষবোৰ অতি দ্ৰুতগতিত দীঘল হ’বলৈ ধৰে।

3. কিন্তু আধাৰক স্পৰ্শ কৰি থকা ফালৰ কোষবোৰৰ বৃদ্ধি মন্থৰ হয়। এই অসমান বৃদ্ধিৰ বাবে আকৰ্ষডাল বেঁকা হৈ আধাৰটোক চাৰিওফালৰ পৰা পকাই ধৰে।

প্ৰশ্ন ৫: জলানুবেগী (Hydrotropism) চলনৰ পৰীক্ষামূলক আৰ্হি এটা প্ৰস্তুত কৰা।

উত্তৰ:
পৰীক্ষাৰ আৰ্হি:

1. এটা কাঁচৰ পাত্ৰত শুকান মাটি লৈ তাৰ এটা কোণত এটা সৰু উৰহী পুলি ৰোপণ কৰা হ’ল।

2. পাত্ৰটোৰ আনটো কোণত পানীৰে পূৰ্ণ এটা সৰু মাটিৰ চাকি (Porus pot) পুতি দিয়া হ’ল যাতে মাটিৰ সেই অংশটো সদায় সেমেকি থাকে।

3. উদ্ভিদজোপাৰ গুৰিত পোনপটীয়াকৈ পানী নিদি কেৱল মাটিৰ চাকিটোতহে নিয়মীয়াকৈ পানী দিয়া হ’ল।

4. কেইদিনমান পিছত মাটি খুঁচৰি নিৰীক্ষণ কৰিলে দেখা যাব যে উদ্ভিদৰ শিপাবোৰ মাধ্যাকৰ্ষণৰ দিশত পোনে পোনে তললৈ নগৈ মাটিৰ তলৰ পানীৰ উৎসৰ (মাটিৰ চাকিটোৰ) পিনে বেঁকা হৈ ধাৱিত হৈছে।
   সিদ্ধান্ত: এই পৰীক্ষাই প্ৰমাণ কৰে যে উদ্ভিদৰ শিপাই পানীৰ উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সহাৰি জনাই অনুকূল জলানুবেগী চলন (Positive Hydrotropism) দেখুৱায়।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ১২৫)

প্ৰশ্ন ১: প্ৰাণীদেহৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেকৈ সংঘটিত হয়?

উত্তৰ:
প্ৰাণীদেহত ৰাসায়নিক সমন্বয় অন্তঃস্ৰাৱী তন্ত্ৰৰ (Endocrine system) দ্বাৰা নিঃসৰিত হৰম’নৰ জৰিয়তে সংঘটিত হয়.
অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসম্মূহে (যেনে- পিটুইটাৰী, থাইৰয়ড, এড্ৰিনেল আদি) কোনো নলীকা নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ তেজত হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। তেজৰ সোঁতে এই হৰম’নসমূহ সমগ্ৰ শৰীৰৰ নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যকোষ বা অংগলৈ (Target organs) কঢ়িয়াই লৈ যায়। তাত হৰম’নবোৰে কোষীয় বিপাক, বৃদ্ধি আৰু কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি দেহত নিখুঁত ৰাসায়নিক সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ২: আয়’ডিন পুষ্ট লৱণ খোৱাটো কিয় আৱশ্যক?

উত্তৰ:
ডিঙিত থকা থাইৰয়ড গ্ৰন্থিয়ে থাইৰক্সিন (Thyroxin) হৰম’ন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আয়’ডিনৰ অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজন হয়।
থাইৰক্সিনে শৰীৰৰ কাৰ্ব’হাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বিৰ বিপাক ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সুষম বৃদ্ধি আৰু বিকাশ নিশ্চিত কৰে।
আমাৰ খাদ্যত আয়’ডিনৰ অভাৱ হ’লে থাইৰয়ড গ্ৰন্থিয়ে পৰ্যাপ্ত থাইক্সিন উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰে আৰু ফুলি ডাঙৰ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত ডিঙি উখহি উঠা গয়টাৰ বা গৰল ৰোগ (Goitre) হয়। সেয়েহে গৰল ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ আয়’ডিনযুক্ত নিমখ খোৱাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

প্ৰশ্ন ৩: আমাৰ দেহৰ তেজত এড্ৰিনেলিনৰ নিঃসৰণ ঘটিলে দেহত কেনে প্ৰতিক্ৰিয়া হয়?

উত্তৰ:
ভয়, ক্ৰোধ বা জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত এড্ৰিনেল গ্ৰন্থিয়ে তেজত এড্ৰিনেলিন (Adrenaline) হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলত দেহত তলৰ প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহ ঘটে:

1. হৃদপিণ্ডৰ স্পন্দন দ্ৰুত হয়, যাৰ ফলত পেশীবোৰলৈ অধিক পৰিমাণৰ অক্সিজেন আৰু তেজ যোগান হয়।

2. ছাল আৰু পাচনতন্ত্ৰৰ ধমনী সংকুচিত হৈ তেজৰ সোঁত কংকাল পেশীৰ ফালে ধাৱিত হয়।

3. মধ্যচ্ছদা আৰু কামিহাড়ৰ পেশীৰ সংকোচন ঘটি শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰ বৃদ্ধি পায়।

4. তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বাঢ়ি যায়, যাৰ ফলত শৰীৰে জৰুৰী পৰিস্থিতিৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ (যুঁজ দিয়া বা পলাই যোৱা — Fight or Flight response) প্ৰচুৰ তাৎক্ষণিক শক্তি লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: কিছুমান ডায়েবেটিচ ৰোগীক ইনচুলিনৰ বেজী দিয়া হয় কিয়?

উত্তৰ:
অগ্ন্যাশয়ৰ (Pancreas) বিটা কোষে ইনচুলিন (Insulin) নামৰ হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে, যিয়ে তেজত গ্লুক’জৰ (শৰ্কৰাৰ) মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সঠিক পৰিসৰত ৰাখে।
ডায়েবেটিচ বা বহুমূত্ৰ ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অগ্ন্যাশয়ে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে ইনচুলিন নিঃসৰণ কৰিব নোৱাৰে। ফলত তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বিপজ্জনকভাৱে বাঢ়ি যায় আৰু শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগৰ ক্ষতি কৰে। তেজৰ এই অতিৰিক্ত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা কমাই স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ আনিবলৈ ডায়েবেটিচ ৰোগীক ইনচুলিনৰ বেজী দিয়া হয়।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ১২৫ – ১২৬)

প্ৰশ্ন ১: তলত উল্লেখ কৰা কোনবিধ উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ?
(a) ইনচুলিন
(b) থাইৰ’ক্সিন
(c) অ’ৱেষ্ট্ৰজেন
(d) চাইট’কাইনিন
উত্তৰ: (d) চাইট’কাইনিন (Cytokinin)।

প্ৰশ্ন ২: দুটা নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক কি বুলি কয়?
(a) ডেনড্ৰাইট
(b) চাইনেপচ্
(c) এক্সন
(d) প্ৰেৰণা
উত্তৰ: (b) চাইনেপচ্ (Synapse)।

প্ৰশ্ন ৩: মগজুৱে কি কাম কৰে—
(a) ভাৱ আৰু চিন্তা কৰা
(b) হৃদপিণ্ডৰ স্পন্দন নিয়ন্ত্ৰণ
(c) দেহৰ সমতা ৰক্ষা
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা।

প্ৰশ্ন ৪: আমাৰ দেহৰ গ্ৰাহক অংগৰ কাম কি? গ্ৰাহক অংগই যথোপযুক্তভাৱে কাম নকৰিলে কেনে পৰিস্থিতি হ’ব ভাবাচোন। ইয়াৰ ফলত কি সমস্যা হ’ব পাৰে?

উত্তৰ:

• গ্ৰাহক অংগৰ কাম: সংগ্ৰাহী বা গ্ৰাহক অংগসমূহ (যেনে- চকু, কাণ, নাক, জিভা, ছাল) সংবেদনশীল স্নায়ুকোষেৰে গঠিত। ইহঁতে পৰিবেশৰ বিভিন্ন উদ্দীপনা (পোহৰ, শব্দ, গোন্ধ, সোৱাদ, তাপ, চাপ) সংগ্ৰহ কৰি বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণালৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে।

• সমস্যা: যদি গ্ৰাহক অংগই কাম নকৰে—

  1. আমি বাহ্যিক বিপদ বা পৰিৱৰ্তনৰ সংকেত অনুভৱ কৰিব নোৱাৰিম।

  2. উদাহৰণস্বৰূপে: ছালৰ তাপসংগ্ৰাহী বিকল হ’লে গৰম বা চোকা বস্তু স্পৰ্শ কৰিলে অনুভৱ নহ’ব আৰু হাতখন পুৰি ধ্বংস হ’ব। সোৱাদ আৰু গোন্ধ সংগ্ৰাহী বিকল হ’লে খাদ্যৰ সোৱাদ পোৱা নাযাব আৰু বিষাক্ত বা গেলি-পচি যোৱা খাদ্য চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰি ৰোগাক্ৰান্ত হ’ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৫: নিউৰন গঠনৰ চিত্ৰৰ বিৱৰণ দিয়া আৰু ইয়াৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

• নিউৰনৰ গঠন: স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যগত এককক নিউৰন বা স্নায়ুকোষ বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান তিনিটা অংশ থাকে:

1. কোষদেহ (Cyton/Cell body): ইয়াৰ ভিতৰত কোষকেন্দ্ৰ আৰু চাইট’প্লাজম থাকে।

2. ডেনড্ৰাইট (Dendrites): কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা চুটি, ডাল-ব্ৰাঞ্চযুক্ত প্ৰৱৰ্ধ যিয়ে কাষৰীয়া কোষৰ পৰা স্নায়ু উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰে।

3. এক্সন (Axon): কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা আটাইতকৈ দীঘল সূত্ৰাকাৰ স্নায়ু প্ৰৱৰ্ধ, যাৰ ওপৰত মায়েলিন আৱৰণী থাকে। ই বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাক পৰৱৰ্তী নিউৰনলৈ প্ৰেৰণ কৰে।

• কাৰ্য: নিউৰনে সংগ্ৰাহী অংগৰ পৰা স্নায়ু উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰি বৈদ্যুতিক আৰু ৰাসায়নিক প্ৰেৰণাৰ জৰিয়তে শৰীৰৰ এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ অত্যন্ত দ্ৰুতগতিত বাৰ্তা সৰবৰাহ কৰে আৰু পেশী বা গ্ৰন্থিক সঁহাৰি জনাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৬: উদ্ভিদৰ পোহৰানুবেগী প্ৰতিক্ৰিয়া কেনেকৈ সংঘটিত হয়?

উত্তৰ:
উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ অগ্ৰভাগত অক্সিন (Auxin) নামৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ সংশ্লেষিত হয়।
যেতিয়া কাণ্ডৰ এটা ফালৰ পৰা সূৰ্যৰ পোহৰ পৰে, তেতিয়া অক্সিন হরমন পোহৰ পৰা ফালৰ পৰা ব্যাপন ঘটি কাণ্ডৰ এন্ধাৰ (ছাঁ পৰা) ফাললৈ গতি কৰে।
এন্ধাৰ ফালৰ কোষবোৰত অক্সিনৰ গাঢ়তা বাঢ়ি যোৱাৰ বাবে সেই ফালৰ কোষবোৰ বেছি দ্ৰুতগতিত দীঘল হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে পোহৰ পৰা ফালৰ কোষবোৰ কম বৃদ্ধি হয়। ফলস্বৰূপে কাণ্ডৰ আগটো বেঁকা হৈ সূৰ্যৰ পোহৰৰ দিশে ধাৱিত হয়। ইয়াকে অনুকূল পোহৰানুবেগী প্ৰতিক্ৰিয়া (Positive Phototropism) বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: স্নায়ুৰজ্জুত আঘাত হ’লে কেনে বাৰ্তাত ব্যাঘাত ঘটে?

উত্তৰ: স্নায়ুৰজ্জুত আঘাত হ’লে তলৰ কাৰ্যসমূহত ব্যাঘাত ঘটিব:

1. দেহত সংঘটিত হোৱা সকলো প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (Reflex actions) বন্ধ হৈ পৰিব।

2. শৰীৰৰ নিম্নভাগৰ পৰা সংগ্ৰাহী সংকেতবোৰ (যেনে- স্পৰ্শ, বিষ, উষ্ণতা) মস্তিষ্ক পোৱাত বাধা পাব।

3. মস্তিষ্কৰ পৰা শৰীৰৰ ঐচ্ছিক আৰু অনৈচ্ছিক পেশীবোৰলৈ যোৱা আজ্ঞাবাহী বাৰ্তাসমূহ বন্ধ হৈ পেশীৰ পক্ষাঘাত (Paralysis) ঘটিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৮: উদ্ভিদৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেদৰে সংঘটিত হয়?

উত্তৰ:
উদ্ভিদৰ দেহত কোনো স্নায়ুতন্ত্ৰ নাথাকে। গতিকে উদ্ভিদৰ সমন্বয় সম্পূৰ্ণৰূপে উদ্ভিদ হৰম’নৰ (ফাইট’হৰম’ন) দ্বাৰা সংঘটিত হয়।
উদ্ভিদৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অংশত (যেনে- কাণ্ড বা শিপাৰ আগত) সংশ্লেষিত হোৱা হৰম’নবোৰ (অক্সিন, জিবাৰেলিন, চাইট’কাইনিন, এবচাইচিক এছিড) ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াৰে শৰীৰৰ প্ৰয়োজনীয় কাৰ্যকৰী স্থানলৈ গতি কৰে আৰু কোষ বিভাজন, কোষৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি, ফুল ফুলা, ফল পকা, পাত সৰোৱা আৰু চলন ক্ৰিয়াসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি নিখুঁত ৰাসায়নিক সমন্বয় ঘটায়।

প্ৰশ্ন ৯: জীৱদেহৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ কাৰণে কি প্ৰয়োজন?

উত্তৰ:

1. জীৱদেহৰ বিভিন্ন তন্ত্ৰ আৰু অংগসমূহৰ (যেনে- পাচন, শ্বসন, সংবহন, ৰেচন আদি) মাজত সঠিক সমন্বয় নাথাকিলে জীৱন ক্ৰিয়া সুস্থিৰভাৱে চলিব নোৱাৰে।

2. পৰিবেশৰ সলনি হৈ থকা উদ্দীপনাৰ (যেনে- বিপদ, খাদ্য, উষ্ণতা) প্ৰতি জীৱই নিজৰ জীৱন ৰক্ষাৰ বাবে সঠিকভাৱে আৰু সময়মতে সঁহাৰি জনোৱাৰ বাবে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয় ব্যৱস্থা অপৰিহাৰ্য।

প্ৰশ্ন ১০: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতীপ ক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কেনেকৈ উলিয়াবা?

উত্তৰ:

• ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া (Voluntary Actions): যিবোৰ ক্ৰিয়া আমি নিজৰ ইচ্ছা, বিবেচনা আৰু চিন্তাৰ দ্বাৰা সচেতনভাৱে সম্পাদন কৰোঁ, সেইবোৰ ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া। এইবোৰ প্ৰমস্তিষ্ক আৰু চেৰিবেলামৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয় (যেনে- কিতাপ পঢ়া, গান গোৱা, হাত মেলিব খোজা)।

• প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (Reflex Actions): যিবোৰ ক্ৰিয়া কোনো বাহ্যিক বিপদ বা উদ্দীপনাৰ প্ৰতি তৎক্ষণাত, স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে আৰু কোনো চিন্তা নকৰাকৈ অনৈচ্ছিকভাৱে সংঘটিত হয়, সেইবোৰ প্ৰতীপ ক্ৰিয়া। এইবোৰ স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয় (যেনে- চকুত পোহৰ পৰিলে চকু জপোৱা, কাঁইটত ভৰি পৰিলে ভৰি দাঙি লোৱা)।

প্ৰশ্ন ১১: প্ৰাণীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ত স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’নৰ ক্ৰিয়াৰ মাজত তুলনামূলক আলোকপাত কৰা।

উত্তৰ: স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’নৰ কাৰ্যপদ্ধতিৰ তুলনা:

প্ৰশ্ন ১২: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলনৰ লগত আমাৰ ভৰিৰ চলনৰ আচৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ:

• নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন:

  1. ই এক অনিৰ্দেশ্যিক প্ৰতিক্ৰিয়া য’ত কোনো স্নায়ু বা পেশী কলা জড়িত নাথাকে।

  2. পাতৰ গুৰিৰ কোষসমূহত পানীৰ তাৰতম্য ঘটি স্ফীতিৰ পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ ফলত পাতবোৰ জাপ খাই পৰে।

  3. ই উদ্ভিদৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।

• আমাৰ ভৰিৰ চলন:

1. ই এক সচেতন আৰু নিয়ন্ত্ৰিত ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া।

2. মগজুৰ নিৰ্দেশনাত স্নায়ুৰ জৰিয়তে বৈদ্যুতিক সংকেত গৈ ভৰিৰ পেশীকোষত থকা বিশেষ প্ৰ’টিনৰ আকৃতি সংকোচন কৰে আৰু ভৰিৰ চলন ঘটায়।

3. ই মানুহৰ ইচ্ছাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। আমাৰ শৰীৰৰ “মাষ্টাৰ গ্ৰন্থি” বা প্ৰধান গ্ৰন্থি বুলি কাক কোৱা হয়?
(a) থাইরয়ড গ্ৰন্থি
(b) পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি
(c) এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি
(d) অগ্ন্যাশয়
উত্তৰ: (b) পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি (Pituitary Gland)।

২। জৰুৰীকালীন হৰম’ন (Emergency Hormone) বুলি কোনটোক জনা যায়?
(a) ইনচুলিন
(b) থাইৰক্সিন
(c) এড্ৰিনেলিন
(d) টেষ্ট’ষ্টেৰণ
উত্তৰ: (c) এড্ৰিনেলিন (Adrenaline)।

৩। মগজুৰ কোনটো অংশই অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়াসমূহ (যেনে- ৰক্তচাপ, লালটি ক্ষৰণ, বমি) নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
(a) চেৰিব্ৰাম
(b) মেডুলা অবলংগাটা (Medulla)
(c) চেৰিবেলাম
(d) পনচ্
উত্তৰ: (b) মেডুলা অবলংগাটা (Medulla)।

৪। উদ্ভিদৰ কোনটো হৰম’নে বৃদ্ধি ৰোধ কৰে আৰু পাত সৰি পৰাত সহায় কৰে?
(a) অক্সিন
(b) জিবাৰেলিন
(c) চাইট’কাইনিন
(d) এবচাইচিক এছিড (ABA)
উত্তৰ: (d) এবচাইচিক এছিড (Abscisic Acid)।

৫। ডিম্বকৰ ফালে পৰাগনলীকাৰ গতি কোন প্ৰকাৰৰ চলনৰ উদাহৰণ?
(a) পোহৰানুবেগী চলন
(b) ৰাসায়নুবেগী চলন (Chemotropism)
(c) জলানুবেগী চলন
(d) ভূকেন্দ্ৰাবেগী চলন
উত্তৰ: (b) ৰাসায়নুবেগী চলন (Chemotropism)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: ফিড-বেক পদ্ধতি (Feedback Mechanism) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: শৰীৰত হৰম’ন নিঃসৰণৰ সঠিক সময় আৰু মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা জৈৱিক স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰক্ৰিয়াটোক ফিড-বেক পদ্ধতি বোলে।
উদাহৰণ: তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পালে অগ্ন্যাশয়ে অধিক ইনচুলিন নিঃসৰণ কৰে; কিন্তু গ্লুক’জৰ মাত্ৰা কমি স্বাভাৱিক হ’লে ইনচুলিনৰ নিঃসৰণ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বন্ধ বা হ্ৰাস হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰতীপ ধনুৰ (Reflex Arc) পথটো কি কি অংশৰে গঠিত?

উত্তৰ:
উদ্দীপনা ➔ গ্ৰাহক অংগ (Receptor) ➔ সংজ্ঞাবাহী নিউৰন (Sensory Neuron) ➔ স্নায়ুৰজ্জু / অন্তৰ্ৱৰ্তী নিউৰন (Spinal Cord) ➔ আজ্ঞাবাহী নিউৰন (Motor Neuron) ➔ কাৰ্যকৰী পেশী / গ্ৰন্থি (Effector) ➔ সঁহাৰি।