১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ১৮) 

প্ৰশ্ন ১: তোমাক তিনিটা পৰীক্ষানল দিয়া হৈছে। সিহঁতৰ এটাত পাতিত পানী আৰু আন দুটাত ক্ৰমে এছিড দ্ৰৱ আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱ আছে। যদি তোমাক কেৱল ৰঙা লিটমাছ কাগজ দিয়া হয়, তেন্তে প্ৰতিটো পৰীক্ষানলত থকা দ্ৰৱসমূহ কিদৰে চিনাক্ত কৰিবা?

উত্তৰ:
দিয়া ৰঙা লিটমাছ কাগজখনৰ সহায়ত তলৰ পদ্ধতিৰে তিনিটা পৰীক্ষানলৰ দ্ৰৱ চিনাক্ত কৰিব পাৰি:

1. ৰঙা লিটমাছ কাগজখনৰ তিনিটা সৰু টুকুৰা কৰি তিনিটা পৰীক্ষানলৰ দ্ৰৱত ডুবাই দিয়া হ’ল। যিটো পৰীক্ষানলত ৰঙা লিটমাছৰ বৰণ নীলা হৈ পৰে, সেই পৰীক্ষানলটোত থকা দ্ৰৱটো হৈছে ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱ।

2. এতিয়া নীলা হৈ পৰা লিটমাছ কাগজখন বাকী থকা দুটা পৰীক্ষানলৰ দ্ৰৱত ডুবাই দিয়া হ’ল। যিটো পৰীক্ষানলত নীলা লিটমাছ কাগজখন পুনৰ ৰঙা হৈ পৰে, সেইটো হৈছে এছিড দ্ৰৱ।

3. বাকী ৰৈ যোৱা তৃতীয় পৰীক্ষানলটোৰ দ্ৰৱত ৰঙা বা নীলা কোনো লিটমাছৰে বৰণৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়; গতিকে সেইটো হৈছে পাতিত পানী (প্ৰশম দ্ৰৱ)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ২২)

প্ৰশ্ন ১: দৈ আৰু টেঙা খাদ্যবস্তু পিতলৰ আৰু তামৰ পাত্ৰত থোৱা নহয় কিয়?

উত্তৰ:
দৈ আৰু অন্যান্য টেঙা খাদ্যবস্তুত জৈৱিক এছিড থাকে (যেনে- দৈত লেক্টিক এছিড থাকে)। এই এছিডে পিতল আৰু তামৰ দৰে ধাতুৰ পাত্ৰৰ লগত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া কৰি ক্ষতিকাৰক আৰু বিষাক্ত ধাতৱ লৱণ উৎপন্ন কৰে। এই বিষাক্ত পদাৰ্থবোৰে খাদ্য বিষক্ৰিয়া (Food poisoning) ঘটাই মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে। সেয়েহে দৈ আৰু টেঙা খাদ্য পিতল বা তামৰ পাত্ৰত ৰখা নহয়।

প্ৰশ্ন ২: এছিডে ধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিলে সাধাৰণতে কোনটো গেছ নিৰ্গত হয়? এটা উদাহৰণেৰে সৈতে বুজাই লিখা। এই গেছটোৰ উপস্থিতি কিদৰে পৰীক্ষা কৰিবা?

উত্তৰ:

• 게ছ: এছিডে ধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিলে সাধাৰণতে হাইড্ৰ’জেন গেছ (H₂) নিৰ্গত হয়।

• উদাহৰণ: পৰীক্ষানল এটাত লঘু ছালফিউৰিক এছিড লৈ তাত কেইটামান জিংকৰ টুকুৰা দিলে হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন হয়:
  Zn(s) + H₂SO₄(aq) ➔ ZnSO₄(aq) + H₂(g)↑

• উপস্থিতি পৰীক্ষা: নিৰ্গত হোৱা গেছৰ বুৰবুৰণিৰ ওচৰলৈ এডাল জ্বলি থকা মমবাতি নিলে গেছটোৱে ‘ফট্ ফট্’ (Pop sound) শব্দ কৰি নীলা শিখাৰে জ্বলি উঠে। ইয়ে প্ৰমাণ কৰে যে গেছটো হাইড্ৰ’জেন গেছ।

প্ৰশ্ন ৩: এটা ধাতৱ যৌগ A লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি বুৰবুৰণি সৃষ্টি কৰে। উৎপন্ন হোৱা গেছটোৱে এডাল জ্বলি থকা মম নুমুৱায়। বিক্ৰিয়াটোত উৎপন্ন হোৱা এটা যৌগ কেলছিয়াম ক্ল’ৰাইড হ’লে বিক্ৰিয়াটোৰ বাবে সন্তুলিত সমীকৰণটো লিখা।

উত্তৰ:
যিহেতু উৎপন্ন হোৱা গেছটোৱে জুই নুমুৱায়, সেয়ে গেছটো হ’ল কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂)।
লঘু HCl ৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি কেলছিয়াম ক্ল’ৰাইড (CaCl₂) আৰু CO₂ উৎপন্ন কৰা ধাতৱ যৌগ A হ’ল কেলছিয়াম কাৰ্বনেট (CaCO₃)।

সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ:
CaCO₃(s) + 2HCl(aq) ➔ CaCl₂(aq) + H₂O(l) + CO₂(g)↑

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ২৫)

প্ৰশ্ন ১: জলীয় দ্ৰৱত HCl, HNO₃ ইত্যাদিয়ে কিয় আম্লিক ধৰ্ম দেখুৱায় কিন্তু এলক’হল আৰু গ্লুক’জৰ দৰে যৌগৰ দ্ৰৱই আম্লিক ধৰ্ম নেদেখুৱায়?

উত্তৰ:
HCl, HNO₃ আদি খনিজ এছিডসমূহেই পানীত দ্ৰৱীভূত হ’লে সম্পূৰ্ণৰূপে আয়নিত হৈ মুক্ত হাইড্ৰ’জেন আয়ন / হাইড্ৰ’নিয়াম আয়ন (H⁺ বা H₃O⁺) উৎপন্ন কৰে, যাৰ বাবে ইহঁতে আম্লিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে।
আনহাতে, গ্লুক’জ (C₆H₁₂O₆) আৰু এলক’হলৰ (C₂H₅OH) অণুত হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু থকা সত্ত্বেও ইহঁত জলীয় দ্ৰৱত আয়নিত নহয় আৰু কোনো H⁺ আয়ন মুক্ত নকৰে। সেয়ে ইহঁতে আম্লিক ধৰ্ম নেদেখুৱায়।

প্ৰশ্ন ২: এছিড এটাৰ জলীয় দ্ৰৱই কিয় বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে?

উত্তৰ:
এছিডে পানীত দ্ৰৱীভূত হ’লে ধনাত্মক হাইড্ৰ’জেন আয়ন (H⁺ বা H₃O⁺) আৰু ঋণাত্মক এনায়নলৈ (যেনে- Cl⁻, SO₄²⁻) আয়নিত হয়। এই মুক্ত চলাচল কৰিব পৰা আয়নসমূহেই জলীয় দ্ৰৱৰ মাজেৰে বিদ্যুৎ আধান কঢ়িয়াই লৈ যায়। সেয়ে এছিডৰ জলীয় দ্ৰৱই বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: শুকান HCl গেছে কিয় শুকান লিটমাছ কাগজৰ ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন নঘটায়?

উত্তৰ:
পানীৰ অনুপস্থিতিত শুকান HCl গেছে নিজৰ অণুৰ পৰা H⁺ আয়ন পৃথক কৰিব নোৱাৰে। যিহেতু কেৱল মুক্ত H⁺ আয়নৰ উপস্থিতিতহে আম্লিক ধৰ্ম আৰু লিটমাছৰ ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে, সেয়ে শুকান HCl গেছে শুকান নীলা লিটমাছ কাগজৰ ৰং সলনি নকৰে। (সিক্ত লিটমাছ কাগজৰ সংস্পৰ্শত আহিলেহে ই ৰঙা হয়)।

প্ৰশ্ন ৪: এছিড এটা লঘু কৰোঁতে এছিড পানীত যোগ কৰিবলৈ কোৱা হয় কিন্তু পানী এছিডত যোগ কৰিবলৈ কোৱা নহয় কিয়?

উত্তৰ:
গাঢ় এছিড আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ প্ৰক্ৰিয়াটো এক অত্যন্ত তীব্ৰ তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া (Exothermic reaction)।
যদি গাঢ় এছিডত পানী ঢালি দিয়া হয়, তেন্তে ক্ষন্তেকতে স্থানীয়ভাৱে প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ তাপ উৎপন্ন হয়। এই তাপে মিশ্ৰণটো উতলাই এছিডৰ ছিটিকনি মাৰি আমাৰ মুখ আৰু গা পুৰি পেলাব পাৰে নাইবা অত্যধিক তাপত কাঁচৰ পাত্ৰটো ফুটি দুৰ্ঘটনা ঘটিব পাৰে।
সেয়েহে সাৱধানতা হিচাপে সদায় পাত্ৰত নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ পানী লৈ তাত লাহে লাহে গাঢ় এছিড টোপ-টোপকৈ ঢালি অবিৰাম লৰাই থাকিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৫: এছিডৰ দ্ৰৱ এটা লঘু কৰোঁতে হাইড্ৰ’নিয়াম আয়নৰ (H₃O⁺) গাঢ়তা কিদৰে পৰিৱৰ্তিত হয়?

উত্তৰ: এছিডৰ দ্ৰৱ এটা লঘু কৰিলে প্ৰতি একক আয়তনত থকা হাইড্ৰ’নিয়াম আয়নৰ (H₃O⁺) সংখ্যা হ্ৰাস পায়; ফলত দ্ৰৱটোৰ আম্লিকতা আৰু H₃O⁺ আয়নৰ গাঢ়তা হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন ৬: ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইডৰ দ্ৰৱ এটাত অধিক ক্ষাৰক দ্ৰৱীভূত কৰিলে হাইড্ৰ’ক্সাইড আয়নৰ (OH⁻) গাঢ়তা কিদৰে পৰিৱৰ্তিত হ’ব?

উত্তৰ: ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইডৰ দ্ৰৱ এটাত অধিক ক্ষাৰক যোগ কৰিলে প্ৰতি একক আয়তনত থকা হাইড্ৰ’ক্সাইড আয়নৰ (OH⁻) গাঢ়তা বৃদ্ধি পায়।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৪ (পৃষ্ঠা ২৮)

প্ৰশ্ন ১: তোমাৰ হাতত A আৰু B দুটা দ্ৰৱ আছে। দ্ৰৱ A ৰ pH ৰ মান 6 আৰু দ্ৰৱ B ৰ pH ৰ মান 8। কোনটো দ্ৰৱত হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ গাঢ়তা বেছি? কোনটো আম্লিক আৰু কোনটো ক্ষাৰকীয়?

উত্তৰ:

• দ্ৰৱ A ত (pH = 6) হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ (H⁺) গাঢ়তা বেছি (কাৰণ pH যিমানে কম হয়, H⁺ আয়নৰ গাঢ়তা সিমানে বেছি হয়)।

• দ্ৰৱ A (pH = 6 < 7) হ’ল আম্লিক দ্ৰৱ।

• দ্ৰৱ B (pH = 8 > 7) হ’ল ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱ।

প্ৰশ্ন ২: দ্ৰৱ এটাৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত H⁺(aq) আয়নৰ গাঢ়তাৰ কি প্ৰভাৱ থাকে?

উত্তৰ:
দ্ৰৱত H⁺(aq) আয়নৰ গাঢ়তা বৃদ্ধি পালে দ্ৰৱটোৰ আম্লিক ধৰ্ম বৃদ্ধি পায় আৰু ইয়াৰ pH ৰ মান ৭ তকৈ হ্ৰাস পায়। আনহাতে H⁺(aq) আয়নৰ গাঢ়তা হ্ৰাস পালে দ্ৰৱৰ আম্লিক ধৰ্ম কমে আৰু ক্ষাৰকীয় ধৰ্ম বাঢ়ে (pH বৃদ্ধি পায়)।

প্ৰশ্ন ৩: ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত H⁺(aq) আয়ন থাকেনে? যদি থাকে, তেন্তে ইহঁত কিয় ক্ষাৰকীয়?

উত্তৰ:
হয়, ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱতো H⁺(aq) আয়ন থাকে।
কিন্তু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱত হাইড্ৰ’ক্সাইড আয়নৰ (OH⁻) গাঢ়তা হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ (H⁺) গাঢ়তাতকৈ বহুগুণে বেছি হয়। যিহেতু OH⁻ আয়নৰ প্ৰভাৱে H⁺ আয়নক চেৰ পেলাই যায়, সেয়েহে দ্ৰৱটো ক্ষাৰকীয় হয়।

প্ৰশ্ন ৪: মাটিত কি অৱস্থাত কৃষক এজনে পোৰা চূণ (CaO) বা শিথিলিত চূণ [Ca(OH)₂] বা চক (CaCO₃) প্ৰয়োগ কৰিব বুলি তোমালোকে ভাবা?

উত্তৰ:
যেতিয়া খেতি পথাৰৰ মাটি অত্যাধিক মাত্ৰাত আম্লিক হৈ পৰে (অৰ্থাৎ মাটিৰ pH মান ৬.৫ বা ৭ তকৈ যথেষ্ট কমি যায়), তেতিয়া শস্যৰ বৃদ্ধি ব্যাহত হয়।
যিহেতু পোৰা চূণ (CaO), শিথিলিত চূণ [Ca(OH)₂] আৰু চক (CaCO₃) ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ পদাৰ্থ, সেয়েহে কৃষকসকলে এইবোৰ মাটিত প্ৰয়োগ কৰি মাটিৰ অতিৰিক্ত এছিড প্ৰশমিত কৰি মাটিক খেতিৰ বাবে অনুকূল কৰে।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৫ (পৃষ্ঠা ৩৩)

প্ৰশ্ন ১: যৌগ CaOCl₂ ৰ সাধাৰণ নামটো কি?

উত্তৰ: ব্লিচিং পাউদাৰ (Bleaching Powder)।

প্ৰশ্ন ২: ক্ল’ৰিনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰালে ব্লিচিং পাউদাৰ উৎপন্ন কৰা যৌগটোৰ নাম লিখা.।

উত্তৰ: শুষ্ক শিথিলিত চূণ বা কেলছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড [Ca(OH)₂]।

প্ৰশ্ন ৩: কঠিন পানী কোমল কৰাৰ কাৰণে ব্যৱহাৰ কৰা ছ’ডিয়াম যৌগটোৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা বা ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট ডেকাহাইড্ৰেট (Na₂CO₃·10H₂O)।

প্ৰশ্ন ৪: ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেটৰ দ্ৰৱ এটা উত্তপ্ত কৰিলে কি হয়? বিক্ৰিয়াটোৰ সমীকৰণটো দিয়া।

উত্তৰ:
ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেনকাৰ্বনেটকে (বেকিং ছ’ডা) উত্তপ্ত কৰিলে ই বিয়োজিত হৈ ছ’ডিয়াম কাৰ্বনেট, পানী আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড গেছ উৎপন্ন কৰে:
2NaHCO₃(s) ➔ Na₂CO₃(s) + H₂O(l) + CO₂(g)↑ (তাপ প্ৰয়োগত)

প্ৰশ্ন ৫: প্লাষ্টাৰ অব পেৰিছ আৰু পানীৰ মাজৰ বিক্ৰিয়াটো দেখুৱাবলৈ এটা সমীকৰণ লিখা।

উত্তৰ:
CaSO₄·½H₂O + 1½H₂O ➔ CaSO₄·2H₂O
(প্লাষ্টাৰ অব পেৰিছ + পানী ➔ জিপচাম / কঠিন পদাৰ্থ)

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ৩৪ – ৩৫)

প্ৰশ্ন ১: এটা দ্ৰৱই ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰিছে। ইয়াত pH হ’ব পাৰে—
(a) 1
(b) 4
(c) 5
(d) 10
উত্তৰ: (d) 10 (কাৰণ ৰঙা লিটমাছ নীলা কৰা দ্ৰৱ ক্ষাৰকীয় আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱৰ pH > 7)।

প্ৰশ্ন ২: এটা দ্ৰৱই গুড়ি কৰি লোৱা কণীৰ খোলাৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এটা গেছ উৎপন্ন কৰে। গেছটোৱে চূণপানী ঘোলা কৰে। দ্ৰৱটোত থাকে—
(a) NaCl
(b) HCl
(c) LiCl
(d) KCl
উত্তৰ: (b) HCl (কণীৰ খোলা কেলছিয়াম কাৰ্বনেটেৰে (CaCO₃) গঠিত, যিয়ে HCl ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি CO₂ গেছ উৎপন্ন কৰে আৰু CO₂ এ চূণপানী ঘোলা কৰে)।

প্ৰশ্ন ৩: NaOH দ্ৰৱ এটাৰ 10 mL এ HCl দ্ৰৱ এটাৰ 8 mL সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰশমিত কৰে। যদি আমি একেটা NaOH দ্ৰৱৰ 20 mL লওঁ তেন্তে এইখিনি প্ৰশমিত কৰিবলৈ লগা HCl দ্ৰৱৰ পৰিমাণ হ’ব—
(a) 4 mL
(b) 8 mL
(c) 12 mL
(d) 16 mL
উত্তৰ: (d) 16 mL (কাৰণ 10 mL NaOH ৰ বাবে 8 mL HCl লাগে; গতিকে 20 mL NaOH ৰ বাবে 2 × 8 = 16 mL HCl লাগিব)।

প্ৰশ্ন ৪: অজীৰ্ণতাৰ চিকিৎসাৰ বাবে তলৰ কোন ধৰণৰ ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) এন্টিবায়টিক
(b) বেদনানাশক (analgesic)
(c) অম্লনাশক (antacid)
(d) বীজাণুবাৰক (antiseptic)
উত্তৰ: (c) অম্লনাশক (Antacid) (যেনে- মেগনেছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড বা এন্টাক্সিড)।

প্ৰশ্ন ৫: সংঘটিত বিক্ৰিয়াৰ বাবে শব্দ সমীকৰণ আৰু সন্তুলিত সমীকৰণ লিখা:

(a) লঘু ছালফিউৰিক এছিডে জিংকৰ গুড়িৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে:

• শব্দ সমীকৰণ: জিংক + লঘু ছালফিউৰিক এছিড ➔ জিংক ছালফেট + হাইড্ৰ’জেন

• সন্তুলিত সমীকৰণ: Zn(s) + H₂SO₄(aq) ➔ ZnSO₄(aq) + H₂(g)

(b) লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডে মেগনেছিয়াম ফিতাৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে:

• শব্দ সমীকৰণ: মেগনেছিয়াম + লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড ➔ মেগনেছিয়াম ক্ল’ৰাইড + হাইড্ৰ’জেন

• সন্তুলিত সমীকৰণ: Mg(s) + 2HCl(aq) ➔ MgCl₂(aq) + H₂(g)

(c) লঘু ছালফিউৰিক এছিডে এলুমিনিয়াম পাউদাৰৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে:

• শব্দ সমীকৰণ: এলুমিনিয়াম + লঘু ছালফিউৰিক এছিড ➔ এলুমিনিয়াম ছালফেট + হাইড্ৰ’জেন

• সন্তুলিত সমীকৰণ: 2Al(s) + 3H₂SO₄(aq) ➔ Al₂(SO₄)₃(aq) + 3H₂(g)

(d) লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডে লোৰ গুড়িৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে:

• শব্দ সমীকৰণ: আইৰন (লো) + লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড ➔ ফেৰাছ ক্ল’ৰাইড + হাইড্ৰ’জেন

• সন্তুলিত সমীকৰণ: Fe(s) + 2HCl(aq) ➔ FeCl₂(aq) + H₂(g)

প্ৰশ্ন ৬: এলক’হল আৰু গ্লুক’জৰ দৰে যৌগবোৰতো হাইড্ৰ’জেন থাকে। কিন্তু সিহঁতক এছিড হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হোৱা নাই। ইয়াক প্ৰমাণ কৰিবলৈ এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

• পৰীক্ষাৰ সজ্জা: এটা বিকাৰত ৰবৰৰ কৰ্ক এটাৰ ওপৰত দুটা লোৰ গজাল পুতি লোৱা হ’ল আৰু গজাল দুটাক ৬ ভল্টৰ বেটাৰী, বাল্ব আৰু এটা ছুইচৰ সৈতে তাঁৰেৰে সংযোগ কৰা হ’ল।

• কাৰ্যপদ্ধতি ও পৰ্যবেক্ষণ:

  1. বিকাৰটোত লঘু HCl ঢালি ছুইচ দিলে দেখা যায় যে বাল্বটো উজ্জ্বলভাৱে জ্বলি উঠে (কাৰণ HCl এ H⁺ আয়ন মুক্ত কৰে)।

  2. কিন্তু বিকাৰটো পৰিষ্কাৰ কৰি যেতিয়া গ্লুক’জ (C₆H₁₂O₆) বা এলক’হলৰ (C₂H₅OH) জলীয় দ্ৰৱ লৈ ছুইচ দিয়া হয়, তেতিয়া বাল্বটো নজ্বলে।

• সিদ্ধান্ত: গ্লুক’জ আৰু এলক’হলে জলীয় দ্ৰৱত H⁺ আয়ন উৎপন্ন নকৰে। যিহেতু কেৱল H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰা যৌগহে এছিড, সেয়ে হাইড্ৰ’জেন থকা সত্ত্বেও ইহঁতক এছিড বুলি গণ্য কৰা নহয়।

প্ৰশ্ন ৭: পাতিত পানীয়ে বিদ্যুৎ সৰবৰাহ নকৰে কিন্তু বৰষুণৰ পানীয়ে কৰে কিয়?

উত্তৰ:
পাতিত পানী (Distilled water) হৈছে সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ পানী। ইয়াত কোনো খনিজ লৱণ বা এছিড নাথাকে আৰু ই আয়নিত নহয়। আয়ন নথকাৰ বাবে ই বিদ্যুৎ পৰিবহণ নকৰে।
আনহাতে, বৰষুণৰ পানী বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে নামি আহোঁতে বায়ুত থকা কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂), ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড (SO₂) আদি গেছ পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ কাৰ্বনিক এছিড (H₂CO₃) আৰু ছালফিউৰাছ এছিড উৎপন্ন কৰে.। এই এছিডসমূহে পানীত মুক্ত H⁺ আয়নৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ বাবে বৰষুণৰ পানীয়ে বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: পানীৰ অনুপস্থিতিত এছিডে এছিড ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন নকৰে কিয়?

উত্তৰ:
এছিডৰ আম্লিক ধৰ্ম নিৰ্ভৰ কৰে হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ (H⁺ বা H₃O⁺) উপস্থিতিৰ ওপৰত।
এছিডৰ অণুৰ পৰা H⁺ আয়নৰ পৃথকীকৰণ কেৱল পানীৰ অণুৰ উপস্থিতিতহে সম্ভৱ হয়। পানীৰ অনুপস্থিতিত এছিডে H⁺ আয়ন মুক্ত কৰিব নোৱাৰে বাবে ই কোনো আম্লিক ধৰ্ম (যেনে- লিটমাছৰ ৰং সলনি কৰা বা বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰা) প্ৰদৰ্শন নকৰে।

প্ৰশ্ন ৯: পাঁচটা দ্ৰৱ A, B, C, D আৰু E ক সাৰ্বজনীন সূচকেৰে পৰীক্ষা কৰাত pH ৰ মান ক্ৰমে 4, 1, 11, 7 আৰু 9 দেখুৱাইছিল। কোনটো দ্ৰৱ—
(a) প্ৰশম: ➔ দ্ৰৱ D (pH = 7)
(b) তীব্ৰ ক্ষাৰকীয়: ➔ দ্ৰৱ C (pH = 11)
(c) তীব্ৰ আম্লিক: ➔ দ্ৰৱ B (pH = 1)
(d) মৃদু আম্লিক: ➔ দ্ৰৱ A (pH = 4)
(e) মৃদু ক্ষাৰকীয়: ➔ দ্ৰৱ E (pH = 9)

হাইড্ৰ’জেন আয়নৰ (H⁺) গাঢ়তাৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত pH মানসমূহ সজোৱা হ’ল:
11 < 9 < 7 < 4 < 1 (অৰ্থাৎ C < E < D < A < B)

প্ৰশ্ন ১০: পৰীক্ষানল A আৰু B ত সমান সমান দৈৰ্ঘ্যৰ দুডাল মেগনেছিয়ামৰ ফিতা লোৱা হ’ল। পৰীক্ষানল A ত হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl) আৰু পৰীক্ষানল B ত এচেটিক এছিড (CH₃COOH) যোগ কৰা হ’ল। এছিড দুটাৰ গাঢ়তা একে আৰু একে পৰিমাণেই লোৱা হৈছে। কোনটো পৰীক্ষানলত বেছি বেগেৰে বুৰবুৰণি ওলাব আৰু কিয়?

উত্তৰ:
পৰীক্ষানল A ত বেছি বেগেৰে বুৰবুৰণি ওলাব।
কাৰণ: হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl) হ’ল এবিধ তীব্ৰ এছিড যি পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে আয়নিত হৈ ক্ষন্তেকতে বৃহৎ পৰিমাণৰ H⁺ আয়ন উৎপন্ন কৰে। ফলত মেগনেছিয়ামৰ সৈতে ইয়াৰ বিক্ৰিয়া অতি দ্ৰুত হয় আৰু প্ৰচুৰ হাইড্ৰ’জেন গেছ ওলায়।
আনহাতে এচেটিক এছিড (CH₃COOH) হ’ল এবিধ দুৰ্বল এছিড যি আংশিকভাৱেহে আয়নিত হয় আৰু কম H⁺ আয়ন দিয়ে বাবে ইয়াৰ বিক্ৰিয়া মন্থৰ হয়।

প্ৰশ্ন ১১: কেঁচা গাখীৰৰ pH ৰ মান 6। ই দৈত পৰিণত হ’লে pH সলনি হ’বনে? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:
হয়, pH ৰ মান ৬ তকৈ হ্ৰাস পাব (অধিক আম্লিক হ’ব)।
কাৰণ: কেঁচা গাখীৰ দৈত পৰিণত হ’লে লেক্ট’বেছিলাছ বেক্টেৰিয়াৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত গাখীৰত থকা লেক্ট’জ শৰ্কৰা লেক্টিক এছিডলৈ (Lactic acid) ৰূপান্তৰিত হয়। এছিড উৎপন্ন হোৱাৰ বাবে দ্ৰৱত H⁺ আয়নৰ গাঢ়তা বাঢ়ি যায় আৰু ফলস্বৰূপে গাখীৰৰ pH ৰ মান ৬ ৰ পৰা ক্ৰমে ৪-৫ লৈ কমি যায়।

প্ৰশ্ন ১২: এজন গোৱালে কেঁচা গাখীৰত সামান্য পৰিমাণৰ বেকিং ছ’ডা যোগ কৰিলে:

(a) কিয় তেওঁ কেঁচা গাখীৰৰ pH ৰ মান 6 ৰ পৰা সামান্যভাৱে ক্ষাৰকীয় কৰি ল’লে?
উত্তৰ: বেকিং ছ’ডা এবিধ ক্ষাৰকীয় পদাৰ্থ। গাখীৰত সামান্য বেকিং ছ’ডা যোগ কৰিলে গাখীৰৰ ক্ষাৰকীয়তা বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত গাখীৰত লেক্টিক এছিড সৃষ্টি হ’লেও ই সহজে আম্লিক হ’ব নোৱাৰে আৰু গাখীৰখিনি সোনকালে টেঙা হৈ নষ্ট নোহোৱাকৈ বহু সময়লৈ ভালে থাকে।

(b) এই গাখীৰখিনি দৈত পৰিণত হ’বলৈ বেছি সময় লাগে কিয়?
উত্তৰ: গাখীৰ দৈত পৰিণত হ’বলৈ হ’লে প্ৰয়োজনীয় আম্লিক পৰিবেশ পাব লাগিব। বেকিং ছ’ডা থকা বাবে সৃষ্টি হোৱা লেক্টিক এছিডে প্ৰথমে গাখীৰত থকা ক্ষাৰকীয় বেকিং ছ’ডাক প্ৰশমিত কৰিবলগীয়া হয়, তাৰ পিছতহে গাখীৰ আম্লিক হৈ দৈত ৰূপান্তৰিত হয়। সেয়ে এই গাখীৰ দৈত পৰিণত হ’বলৈ অধিক সময় লয়।

প্ৰশ্ন ১৩: প্লাষ্টাৰ অব পেৰিছক জলীয় বাষ্প সোমাব নোৱাৰা পাত্ৰত থ’ব লাগে। কিয়? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:
প্লাষ্টাৰ অব পেৰিছ (CaSO₄·½H₂O) এবিধ বগা আৰ্দ্ৰতাসংবেদনশীল পাউদাৰ।
যদি ইয়াক খোলা বা সাধাৰণ পাত্ৰত ৰখা হয়, তেন্তে ই বায়ুমণ্ডলৰ জলীয় বাষ্প অতি সহজে শোষণ কৰি টান আৰু কঠিন জিপচামলৈ (CaSO₄·2H₂O) ৰূপান্তৰিত হৈ পৰে:
CaSO₄·½H₂O + 1½H₂O ➔ CaSO₄·2H₂O (কঠিন জিপচাম)
ইয়াৰ ফলত ইয়াৰ প্লাষ্টাৰ কৰাৰ গুণাগুণ চিৰদিনৰ বাবে নষ্ট হৈ পৰে। সেয়েহে ইয়াক বায়ুৰুদ্ধ বা জলীয় বাষ্প সোমাব নোৱাৰা পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: প্ৰশমন বিক্ৰিয়া কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া। কাপোৰ ধোৱা ছ’ডা আৰু বেকিং ছ’ডাৰ দুটাকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰ:

• প্ৰশমন বিক্ৰিয়া (Neutralisation Reaction): এছিড আৰু ক্ষাৰকৰ মাজত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া ঘটি পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ ধৰ্ম বিনষ্ট কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন কৰা বিক্ৰিয়াকে প্ৰশমন বিক্ৰিয়া বোলে।
  উদাহৰণ ১: NaOH + HCl ➔ NaCl + H₂O
  উদাহৰণ ২: KOH + HNO₃ ➔ KNO₃ + H₂O

• কাপোৰ ধোৱা ছ’ডাৰ (Na₂CO₃·10H₂O) দুটা ব্যৱহাৰ:

  1. কাঁচ, চাবোন আৰু কাগজ উদ্যোগত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

  2. পানীৰ স্থায়ী কঠিনতা দূৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

• বেকিং ছ’ডাৰ (NaHCO₃) দুটা ব্যৱহাৰ:

1. পাউৰুটী আৰু কেক ফুলাই কোমল কৰিবলৈ বেকিং পাউদাৰ প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

2. পেটৰ এচিডিটি দূৰ কৰিবলৈ এন্টাক্সিড (অম্লনাশক) হিচাপে আৰু অগ্নিনিৰ্বাপক যন্ত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। আমাৰ পাচনতন্ত্ৰত পাকস্থলীত কোনবিধ এছিড উৎপন্ন হয়?
(a) ছালফিউৰিক এছিড
(b) হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl)
(c) নাইট্ৰিক এছিড
(d) এচেটিক এছিড
উত্তৰ: (b) হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl)।

২। মানুহৰ তেজৰ স্বাভাৱিক pH ৰ মান কিমান?
(a) 6.0
(b) 7.0
(c) 7.4 (৭.০ ৰ পৰা ৭.৮)
(d) 8.5
উত্তৰ: (c) 7.4।

৩। মৌ-মাখি বা পৰুৱাই বিন্ধিলে ছালত কি এছিড এৰি দিয়ে?
(a) চাইট্ৰিক এছিড
(b) মিথানয়িক এছিড (ফৰ্মিক এছিড)
(c) টাৰটাৰিক এছিড
(d) অক্সেলিক এছিড
উত্তৰ: (b) মিথানয়িক এছিড (Methanoic acid)।

৪। ক্ল’ৰ-এলকালি পদ্ধতিত এন’ডত কি গেছ মুক্ত হয়?
(a) হাইড্ৰ’জেন
(b) ক্ল’ৰিন (Cl₂)
(c) অক্সিজেন
(d) নাইট্ৰ’জেন
উত্তৰ: (b) ক্ল’ৰিন (Cl₂) (কেথ’ডত হাইড্ৰ’জেন মুক্ত হয়)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিক সূচক (Olfactory Indicators) কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যিবোৰ পদাৰ্থৰ আম্লিক আৰু ক্ষাৰকীয় মাধ্যমত বিশেষ গোন্ধৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে, সেইবোৰক ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিক সূচক বোলে। যেনে— পিঁয়াজ, ভেনিলা আতৰ আৰু লং তেল।

প্ৰশ্ন ২: স্ফটিকাবদ্ধ জল (Water of Crystallisation) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কোনো লৱণৰ এটা সংকেত এককৰ সৈতে নিৰ্দিষ্টভাৱে ৰাসায়নিকভাৱে যুক্ত হৈ থকা পানীৰ অণুৰ সংখ্যাক স্ফটিকাবদ্ধ জল বোলে।
উদাহৰণ: নীলা কপাৰ ছালফেটত ($CuSO_4\cdot 5H_2O$) ৫টা স্ফটিকাবদ্ধ পানীৰ অণু থাকে।