১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ৮১)

প্ৰশ্ন ১: নিউলেণ্ডছ অষ্টকৰ স্তম্ভবোৰত ড’বাৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াড আছিলনে? তুলনা কৰা আৰু বিচাৰি উলিওৱা।

উত্তৰ: হয়, আছিল।
ড’বাৰেইনাৰৰ দ্বিতীয় স্তম্ভত থকা লিথিয়াম (Li), ছ’ডিয়াম (Na) আৰু পটেছিয়ামৰ (K) ট্ৰায়াডটো নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক তালিকাৰ দ্বিতীয় উলম্ব স্তম্ভত (সা বা Do স্তম্ভত) একেলগে অৱস্থান কৰা দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ২: ড’বাৰেইনাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ কি কি আছিল?

উত্তৰ:

1. ড’বাৰেইনাৰে সেই সময়লৈকে জ্ঞাত সকলোবোৰ মৌলক ট্ৰায়াড হিচাপে সজাব পৰা নাছিল।

2. তেওঁ সেই সময়ের জ্ঞাত মৌলসমূহৰ মাজৰ পৰা মাত্ৰ তিনিটা ট্ৰায়াডহে (Triads) চিনাক্ত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। সেয়েহে এই শ্ৰেণীবিভাজন ব্যৱস্থাটো অধিক মৌলৰ বাবে ব্যৱহাৰোপযোগী নাছিল।

প্ৰশ্ন ৩: নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ কি কি আছিল?

উত্তৰ: নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰৰ প্ৰধান সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল:

1. এই সূত্ৰটো কেৱল কেলছিয়াম (পাৰমাণৱিক ভৰ ৪০) পৰ্যন্তহে প্ৰযোজ্য হৈছিল; কেলছিয়ামৰ পিছৰ মৌলবোৰে অষ্টকৰ ধৰ্ম মানি চলা নাছিল।

2. নিউলেণ্ডছে ধৰি লৈছিল যে প্ৰকৃতিত কেৱল ৫৬ টা মৌলহে আছে আৰু ভৱিষ্যতে কোনো নতুন মৌল আৱিষ্কাৰ নহ’ব। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত আৱিষ্কৃত হোৱা নতুন মৌলবোৰ এই অষ্টক সূত্ৰত খাপ খোৱা নাছিল।

3. তালিকাত মৌলবোৰ সজাবলৈ তেওঁ একেটা স্থানতে দুটাকৈ মৌলক (যেনে- ক’বাল্ট আৰু নিকেল) স্থান দিয়াৰ উপৰিও ধৰ্মৰ মিল নথকা হেল’জেনৰ (F, Cl, Br) স্তম্ভত ইহঁতক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। আনহাতে ক’বাল্ট আৰু নিকেলৰ সৈতে ধৰ্মৰ মিল থকা লো (Fe) ক বহু আঁতৰত স্থান দিয়া হৈছিল।

4. ই কেৱল পাতল মৌলবোৰৰ ক্ষেত্ৰতহে কিছু পৰিমাণে সফল হৈছিল।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ৮৫)

প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাখন ব্যৱহাৰ কৰি তলত দিয়া মৌলকেইটাৰ অক্সাইডৰ সংকেত নিৰ্ণয় কৰা: K, C, Al, Si, Ba।

উত্তৰ:

• পটেছিয়াম (K): বৰ্গ I ৰ মৌল (সাধাৰণ অক্সাইড সংকেত R₂O) ➔ অক্সাইডৰ সংকেত = K₂O

• কাৰ্বন (C): বৰ্গ IV ৰ মৌল (সাধাৰণ অক্সাইড সংকেত RO₂) ➔ অক্সাইডৰ সংকেত = CO₂

• এলুমিনিয়াম (Al): বৰ্গ III ৰ মৌল (সাধাৰণ অক্সাইড সংকেত R₂O₃) ➔ অক্সাইডৰ সংকেত = Al₂O₃

• ছিলিকন (Si): বৰ্গ IV ৰ মৌল (সাধাৰণ অক্সাইড সংকেত RO₂) ➔ অক্সাইডৰ সংকেত = SiO₂

• বেৰিয়াম (Ba): বৰ্গ II ৰ মৌল (সাধাৰণ অক্সাইড সংকেত RO) ➔ অক্সাইডৰ সংকেত = BaO

প্ৰশ্ন ২: গেলিয়ামৰ উপৰিও আন কোনকেইটা মৌলৰ বাবে মৌলকেইটা আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ পূৰ্বেই মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ তালিকাত ঠাই ৰাখি থৈ গৈছিল? (যিকোনো দুটা)

উত্তৰ:

1. স্কেনডিয়াম (Sc) — মেণ্ডেলিভে ইয়াৰ নাম দিছিল ‘একা-ব’ৰন’ (Eka-boron)।

2. জাৰ্মেনিয়াম (Ge) — মেণ্ডেলিভে ইয়াৰ নাম দিছিল ‘একা-ছিলিকন’ (Eka-silicon)।

প্ৰশ্ন ৩: মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাখন যুগুতাওঁতে মানি চলা নীতিবোৰ (criteria) কি কি আছিল?

উত্তৰ: মেণ্ডেলিভে ব্যৱহাৰ কৰা মূল নীতিসমূহ হ’ল:

1. মৌলবোৰক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ বৰ্ধিত ক্ৰম অনুসৰি সজোৱা।

2. একে ধৰণৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰা মৌলবোৰক একেটা উলম্ব স্তম্ভত (বৰ্গত) স্থান দিয়া।

3. মৌলবোৰে অক্সিজেন আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে গঠন কৰা অক্সাইড আৰু হাইড্ৰাইডসমূহৰ আণৱিক সংকেতক মৌল শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল ভিত্তি হিচাপে বিবেচনা কৰা।

প্ৰশ্ন ৪: সম্ভ্ৰান্ত গেছবোৰক এটা সুকীয়া বৰ্গত কিয় স্থান দিয়া হৈছে? 

উত্তৰ:
হিলিয়াম (He), নিয়ন (Ne), আৰ্গন (Ar) আদি সম্ভ্ৰান্ত গেছসমূহ (Noble gases) ৰাসায়নিকভাৱে অত্যন্ত নিষ্ক্ৰিয় আৰু ইহঁতৰ বহিৰতম কক্ষ ইলেক্ট্ৰনেৰে সম্পূৰ্ণ পৰিপূৰ্ণ থাকে। বায়ুমণ্ডলত ইহঁতৰ পৰিমাণ তেনেই নগণ্য হোৱা বাবে এইবোৰ বহু পলমকৈ আৱিষ্কাৰ হৈছিল।
ইহঁতক মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পূৰ্বৰ কোনো মৌলৰ স্থান বা ক্ৰম সলনি নকৰাকৈ এটা সুকীয়া বৰ্গত (শূন্য বৰ্গ বা বৰ্গ ১৮) অতি সহজে সংস্থাপন কৰিব পৰা গৈছিল।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ৯০)

প্ৰশ্ন ১: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাই মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত থকা আঁসোৱাহবোৰ কিদৰে দূৰ কৰিছিল?

উত্তৰ:

1. সমস্থানিকৰ স্থান নিৰ্ণয়: মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত সমস্থানিকৰ স্থান লৈ সমস্যা আছিল। আধুনিক তালিকাত ভিত্তি হিচাপে পাৰমাণৱিক সংখ্যা লোৱা বাবে একে পাৰমাণৱিক সংখ্যাযুক্ত সমস্থানিকবোৰে (যেনে- Cl-35 আৰু Cl-37) স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে একেটা স্থান লাভ কৰিলে।

2. পাৰমাণৱিক ভৰৰ বিসংগতি দূৰীকৰণ: মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত ক’বাল্ট (৫৮.৯) নিকেলতকৈ (৫৮.৭) আগত আছিল। আধুনিক তালিকাত পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ভিত্তিত ক’বাল্ট (২৭) নিকেলৰ (২৮) আগত সঠিকভাৱে বহিল।

3. হাইড্ৰ’জেনৰ অৱস্থান: হাইড্ৰ’জেনৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস (১) ক্ষাৰ ধাতুৰ সৈতে মিলি যোৱাৰ বাবে ইয়াক বৰ্গ ১ ত নিৰ্দিষ্ট স্থান দিয়া হ’ল।

প্ৰশ্ন ২: মেগনেছিয়ামৰ দৰে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া দেখুৱাব বুলি ভবা দুটা মৌলৰ নাম লিখা. তোমাৰ এই বাচনিৰ ভিত্তি কি?

উত্তৰ:
দুটা মৌল হ’ল: কেলছিয়াম (Ca) আৰু বেৰিলিয়াম (Be) (বা ষ্ট্ৰনছিয়াম – Sr)।
বাচনিৰ ভিত্তি: এই মৌলকেইটা মেগনেছিয়ামৰ (Mg) সৈতে আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ একেটা বৰ্গত (বৰ্গ ২) অৱস্থিত। ইহঁত সকলোৰে বহিৰতম কক্ষত দুটাকৈ যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে আৰু আটাইৰে যোজ্যতা ২, যাৰ বাবে ইহঁতে একে ধৰণৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া প্ৰদৰ্শন কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: নাম লিখা:
(a) বহিৰতম কক্ষত এটাকৈ ইলেক্ট্ৰন থকা তিনিটা মৌলৰ:
➔ লিথিয়াম (Li: 2, 1), ছ’ডিয়াম (Na: 2, 8, 1), পটেছিয়াম (K: 2, 8, 8, 1)।
(b) বহিৰতম কক্ষত দুটাকৈ ইলেক্ট্ৰন থকা দুটা মৌলৰ:
➔ মেগনেছিয়াম (Mg: 2, 8, 2), কেলছিয়াম (Ca: 2, 8, 8, 2)।
(c) পৰিপূৰ্ণ বহিৰতম কক্ষ থকা তিনিটা মৌলৰ:
➔ হিলিয়াম (He: 2), নিয়ন (Ne: 2, 8), আৰ্গন (Ar: 2, 8, 8)।

প্ৰশ্ন ৪: (a) লিথিয়াম, ছ’ডিয়াম, পটেছিয়াম— এই আটাইকেইটা ধাতু। ইহঁতে পানীৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি হাইড্ৰ’জেন গেছ মুক্ত কৰে। এই মৌলকেইটাৰ পৰমাণুৰ কিবা সাদৃশ্য আছেনে?

উত্তৰ: হয়, সাদৃশ্য আছে। এই আটাইকেইটা মৌলৰ পৰমাণুৰ বহিৰতম কক্ষত মাত্ৰ এটাকৈ যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে (Li = 2, 1; Na = 2, 8, 1; K = 2, 8, 8, 1) আৰু ইহঁত সকলোৰে যোজ্যতা ১।

(b) হিলিয়াম এটা নিষ্ক্ৰিয় গেছ আৰু নিয়নেও এটা প্ৰায় নিষ্ক্ৰিয় গেছ। ইহঁতৰ পৰমাণুবোৰৰ মাজত কি মিল থকা দেখা যায়?

উত্তৰ: এই দুয়োটা মৌলৰে বহিৰতম কক্ষ ইলেক্ট্ৰনেৰে সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিপূৰ্ণ (হিলিয়ামৰ বহিৰতম কক্ষত ২টা আৰু নিয়নৰ বহিৰতম কক্ষত ৮টা ইলেক্ট্ৰন থাকে)। ফলত ইহঁতৰ যোজ্যতা শূন্য আৰু ইহঁত অতিশয় সুস্থিৰ ও নিষ্ক্ৰিয়।

প্ৰশ্ন ৫: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত থকা প্ৰথম দহোটা মৌলৰ ভিতৰত কোনকেইটা ধাতু?

উত্তৰ: প্ৰথম দহোটা মৌল হ’ল: H (1), He (2), Li (3), Be (4), B (5), C (6), N (7), O (8), F (9), Ne (10)।
ইয়াৰ ভিতৰত ধাতু হ’ল: লিথিয়াম (Li) আৰু বেৰিলিয়াম (Be)।

প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত স্থান বিবেচনা কৰি তলৰ মৌলকেইটাৰ কোনটো আটাইতকৈ বেছি ধাতবধৰ্মী হ’ব বুলি অনুমান কৰিবা?
Ga, Ge, As, Se, Be

উত্তৰ: বেৰিলিয়াম (Be) আৰু গেলিয়ামৰ (Ga) ভিতৰত গেলিয়াম (Ga) আটাইতকৈ বেছি ধাতবধৰ্মী হ’ব।
(কাৰণ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ ধাতৱ ধৰ্ম হ্ৰাস পায় আৰু বৰ্গত ওপৰৰ পৰা তললৈ ধাতৱ ধৰ্ম বৃদ্ধি পায়; চতুৰ্থ পৰ্যায়ৰ বৰ্গ ১৩ ৰ গেলিয়ামৰ ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰাৰ প্ৰৱণতা অধিক)।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions)

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায়বোৰত বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যাওঁতে ঘটা পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত আগবঢ়োৱা তলৰ উক্তি সমূহৰ কোনটো উক্তি শুদ্ধ নহয়?
(a) মৌলবোৰ কম ধাতৱধৰ্মী হৈ পৰে।
(b) যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা বাঢ়ে।
(c) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ যোজক ইলেক্ট্ৰন অধিক সহজে হেৰুৱায়।
(d) অক্সাইডবোৰ বেছি আম্লিক হৈ পৰে।

উত্তৰ: (c) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ যোজক ইলেক্ট্ৰন অধিক সহজে হেৰুৱায় (শুদ্ধ নহয়, কাৰণ পৰ্যায়ত সোঁফালে নিউক্লীয় আধান বৃদ্ধি পায় বাবে ইলেক্ট্ৰন হেৰুওৱাৰ প্ৰৱণতা হ্ৰাস পায়)।

প্ৰশ্ন ২: মৌল X য়ে XCl₂ সংকেতৰ ক্ল’ৰাইড গঠন কৰে। ই উচ্চ গলনাংকযুক্ত এটা গোটা পদাৰ্থ। মৌল X তলৰ কোনটোৰে সৈতে একেটা বৰ্গতে থকাৰ সম্ভাৱনা সবাতোকৈ বেছি?
(a) Na
(b) Mg
(c) Al
(d) Si

উত্তৰ: (b) Mg (মেগনেছিয়াম) (কাৰণ ক্ল’ৰাইড XCl₂ হোৱা বাবে X ৰ যোজ্যতা ২, যি মেগনেছিয়ামৰ যোজ্যতাৰ সৈতে একে)।

প্ৰশ্ন ৩: কোনটো মৌলৰ আছে—
(a) ইলেক্ট্ৰনপূৰ্ণ দুটা কক্ষ?
➔ নিয়ন (Ne: 2, 8)
(b) 2, 8, 2 ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস?
➔ মেগনেছিয়াম (Mg) (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১২)
(c) যোজক কক্ষত চাৰিটা ইলেক্ট্ৰনৰে সৈতে মুঠ তিনিটা কক্ষ?
➔ ছিলিকন (Si: 2, 8, 4) (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১৪)
(d) যোজক কক্ষত তিনিটা ইলেক্ট্ৰনৰে সৈতে মুঠ দুটা কক্ষ?
➔ ব’ৰন (B: 2, 3) (পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৫)
(e) দ্বিতীয় কক্ষত প্ৰথম কক্ষৰ দুগুণ ইলেক্ট্ৰন?
➔ কাৰ্বন (C: 2, 4) (প্ৰথম কক্ষত ২টা, দ্বিতীয়ত ৪টা; পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৬)

প্ৰশ্ন ৪: a. পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ব’ৰনৰ সৈতে একেটা স্তম্ভতে থকা মৌলবোৰৰ কি কি সাধাৰণ ধৰ্ম আছে?

উত্তৰ:

1. বৰ্গ ১৩ ৰ সকলো মৌলৰে বহিৰতম কক্ষত ৩টাকৈ যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে।

2. সকলোৰে যোজ্যতা ৩।

3. ইহঁতে একে ধৰণৰ অক্সাইড (R₂O₃) আৰু ক্ল’ৰাইড (RCl₃) গঠন কৰে।

1. পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ফ্ল’ৰিনৰ সৈতে একেটা স্তম্ভতে থকা মৌলবোৰৰ কি কি সাধাৰণ ধৰ্ম আছে?

উত্তৰ:

1. বৰ্গ ১৭ ৰ সকলো মৌলৰে (হেল’জেন পৰিয়াল) বহিৰতম কক্ষত ৭টাকৈ যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে।

2. সকলোৰে যোজ্যতা ১।

3. ইহঁত সকলোৱে ১টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ঋণাত্মক হেলাইড আয়ন (X⁻) গঠন কৰে আৰু ধাতুৰ সৈতে লৱণ প্ৰস্তুত কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: এটা পৰমাণুৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস হ’ল 2, 8, 7
a. এই মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা কি?
উত্তৰ: পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 2 + 8 + 7 = 17 (ক্ল’ৰিন – Cl)
b. তলৰ মৌলবোৰৰ কোনটোৰে সৈতে ইয়াৰ ৰাসায়নিক সাদৃশ্য থাকিব? N (7), F (9), P (15), Ar (18)
উত্তৰ: F (9 – ফ্ল’ৰিন) ৰ সৈতে সাদৃশ্য থাকিব।
(কাৰণ ফ্ল’ৰিনৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস 2, 7; দুয়োটাৰে বহিৰতম কক্ষত ৭টাকৈ যোজক ইলেক্ট্ৰন আছে আৰু দুয়োটা বৰ্গ ১৭ ৰ অন্তৰ্ভুক্ত)।

প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত তিনিটা মৌল A, B আৰু C ৰ স্থানসমূহ তলত দেখুওৱা হৈছে:
বৰ্গ ১৬: — , A , —
বৰ্গ ১৭: B , — , C

(a) মৌল A ধাতুনে অধাতু?
উত্তৰ: অধাতু (বৰ্গ ১৬ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ সোঁফালে অৱস্থিত)।
(b) C মৌলটো A তকৈ বেছি সক্ৰিয়নে কম সক্ৰিয়?
উত্তৰ: কম সক্ৰিয় (কাৰণ হেল’জেন বৰ্গত ওপৰৰ পৰা তললৈ অধাতৱ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়)।
(c) C মৌলটো আকাৰত B তকৈ ডাঙৰনে সৰু?
উত্তৰ: ডাঙৰ (কাৰণ বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ নামিলে নতুন কক্ষ সংযোজন হোৱাৰ বাবে পাৰমাণৱিক আকাৰ বাঢ়ে)।
(d) মৌল A এ কেনে ধৰণৰ আয়ন, কেটায়ন বা এনায়ন গঠন কৰিব?
উত্তৰ: এনায়ন (A²⁻) (কাৰণ বৰ্গ ১৬ ৰ মৌল হিচাপে ই অক্টেট পূৰণ কৰিবলৈ ২টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰে)।

প্ৰশ্ন ৭: নাইট্ৰ’জেন (পাৰমাণৱিক সংখ্যা 7) আৰু ফছফ’ৰাছ (পাৰমাণৱিক সংখ্যা 15) পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৰ্গ 15 ত থাকে। এই মৌল দুটাৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লিখা। ইহঁতৰ কোনটো বেছি বিদ্যুৎঋণাত্মক হ’ব আৰু কিয়?

উত্তৰ:

• ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস:

  • নাইট্ৰ’জেন (N: 7) = 2, 5 (কক্ষ সংখ্যা = ২)

  • ফছফ’ৰাছ (P: 15) = 2, 8, 5 (কক্ষ সংখ্যা = ৩)

• বিদ্যুৎঋণাত্মকতা: নাইট্ৰ’জেন (N) অধিক বিদ্যুৎঋণাত্মক হ’ব।
  কাৰণ: নাইট্ৰ’জেনৰ পৰমাণুত মাত্ৰ দুটা কক্ষ থকা বাবে ইয়াৰ পাৰমাণৱিক আকাৰ ফছফ’ৰাছতকৈ সৰু। ফলত নাইট্ৰ’জেনৰ নিউক্লিয়াছে বাহিৰৰ ইলেক্ট্ৰনক অধিক শক্তিশালীভাৱে আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৮: পৰমাণু এটাৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত তাৰ স্থানৰ সৈতে কিদৰে জড়িত হৈ আছে?

উত্তৰ:

1. পৰ্যায় নিৰ্ণয়: পৰমাণু এটাত থকা মুঠ কক্ষৰ সংখ্যাই (Shells) মৌলটো কোনটো পৰ্যায়ত থাকিব তাক নিৰ্ধাৰণ কৰে। (যেনে- ছ’ডিয়ামৰ K, L, M তিনিটা কক্ষ আছে বাবে ই ৩য় পৰ্যায়ত থাকে)।

2. বৰ্গ নিৰ্ণয়: পৰমাণুৰ বহিৰতম কক্ষৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যাই মৌলটোৰ বৰ্গ নিৰ্ধাৰণ কৰে। (যোজক ইলেক্ট্ৰন ১ হ’লে বৰ্গ ১, ২ হ’লে বৰ্গ ২, আৰু ৩ ৰ পৰা ৮ হ’লে বৰ্গ সংখ্যা = যোজক ইলেক্ট্ৰন + ১০ হয়; যেনে- ক্ল’ৰিনৰ ৭+১০ = বৰ্গ ১৭)।

প্ৰশ্ন ৯: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কেলছিয়াম (পাৰমাণৱিক সংখ্যা 20) 12, 19, 21 আৰু 38 পাৰমাণৱিক সংখ্যা বিশিষ্ট মৌলকেইটাৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ আছে। এইকেইটাৰ কাৰ কাৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ কেলছিয়ামৰ সৈতে মিলে?

উত্তৰ:
কেলছিয়াম (Ca: 20) ৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2, 8, 8, 2 (যোজক ইলেক্ট্ৰন = ২, বৰ্গ ২)।
পৰিবেষ্টিত মৌলসমূহৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস:

• পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১২ (মেগনেছিয়াম – Mg) = 2, 8, 2 (যোজক ইলেক্ট্ৰন = ২, বৰ্গ ২)

• পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১৯ (পটেছিয়াম – K) = 2, 8, 8, 1 (বৰ্গ ১)

• পাৰমাণৱিক সংখ্যা ২১ (স্কেনডিয়াম – Sc) = 2, 8, 9, 2 (বৰ্গ ৩)

• পাৰমাণৱিক সংখ্যা ৩৮ (ষ্ট্ৰনছিয়াম – Sr) = 2, 8, 18, 8, 2 (যোজক ইলেক্ট্ৰন = ২, বৰ্গ ২)

উত্তৰ: পাৰমাণৱিক সংখ্যা ১২ (Mg) আৰু ৩৮ (Sr) থকা মৌল দুটাৰ ধৰ্ম কেলছিয়ামৰ সৈতে একে হ’ব, কাৰণ ইহঁত দুয়োটা কেলছিয়ামৰ সৈতে একেটা বৰ্গৰ (বৰ্গ ২) অন্তৰ্ভুক্ত।

প্ৰশ্ন ১০: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা আৰু আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ (Arrangement) তুলনা কৰা।

উত্তৰ: মেণ্ডেলিভৰ আৰু আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ:

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
(a) ডিমিট্ৰি মেণ্ডেলিভ
(b) হেনৰী ম’জলে (Henry Moseley)
(c) জন নিউলেণ্ডছ
(d) ড’বাৰেইনাৰ
উত্তৰ: (b) হেনৰী ম’জলে (১৯১৩ চনত)।

২। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ধাতু আৰু অধাতুক পৃথক কৰা এঁকা-বেঁকা ৰেখাত থকা মৌলবোৰক কি বোলে?
(a) ক্ষাৰ ধাতু
(b) ধাতুকল্প বা অৰ্দ্ধ-ধাতু (Metalloids)
(c) সম্ভ্ৰান্ত গেছ
(d) হ্যালোজেন
উত্তৰ: (b) ধাতুকল্প বা অৰ্দ্ধ-ধাতু (যেনে- ব’ৰন, ছিলিকন, জাৰ্মেনিয়াম, আৰ্চেনিক আদি)।

৩। পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায় এটাত বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ—
(a) বাঢ়ে
(b) কমে
(c) একে থাকে
(d) প্ৰথমে বাঢ়ে পিছত কমে
উত্তৰ: (b) কমে (হ্ৰাস পায়) (কাৰ্যকৰী নিউক্লীয় আধান বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে)।

৪। বৰ্গ এটাত ওপৰৰ পৰা তললৈ নামিলে ধাতৱ ধৰ্ম—
(a) বৃদ্ধি পায়
(b) হ্ৰাস পায়
(c) অপৰিৱৰ্তিত থাকে
(d) শূন্য হয়
উত্তৰ: (a) বৃদ্ধি পায় (কাৰণ পৰমাণুৰ আকাৰ বাঢ়ে আৰু ইলেক্ট্ৰন সহজে ত্যাগ কৰিব পাৰে)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰ: “মৌলবোৰৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ (Atomic number) পৰ্যায়ক্ৰমে সলনি হয়।”

প্ৰশ্ন ২: ড’বাৰেইনাৰৰ ট্ৰায়াডৰ সূত্ৰটো কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: একে ধৰ্মবিশিষ্ট তিনিটা মৌলক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত সজালে মাজৰ মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আন দুটা প্ৰান্তীয় মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ গড় মানৰ প্ৰায় সমান হয়।
উদাহৰণ: লিথিয়াম (Li: 6.9), ছ’ডিয়াম (Na: 23), পটেছিয়াম (K: 39) ➔ Na ৰ ভৰ = (6.9 + 39) / 2 = 22.95 ≈ 23।