১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ৬১)

প্ৰশ্ন ১: কাৰ্বন ডাইঅক্সাইডৰ (CO₂) ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন কি হ’ব?

উত্তৰ:
কাৰ্বনৰ (C: 6) যোজক ইলেক্ট্ৰন ৪টা আৰু অক্সিজেনৰ (O: 8) যোজক ইলেক্ট্ৰন ৬টা।
CO₂ অণুত কাৰ্বন পৰমাণুটোৱে দুয়োকাষৰ দুটা অক্সিজেন পৰমাণুৰ সৈতে দুযোৰকৈ (মুঠ ৪টা) ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি দুটা দ্বিবান্ধনি (O = C = O) গঠন কৰে:

• ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন:
  :Ö::C::Ö:  (প্ৰতিটো অক্সিজেন পৰমাণুৰ ওপৰত দুযোৰকৈ অ-বন্ধনযুক্ত ইলেক্ট্ৰন থাকে আৰু কাৰ্বনৰ সৈতে ৪টা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা হয়)।

প্ৰশ্ন ২: আঠোটা ছালফাৰ পৰমাণুৰে গঠিত এটা ছালফাৰ অণুৰ (S₈) ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন কি হ’ব?

উত্তৰ:
ছালফাৰৰ (S: 16) যোজক ইলেক্ট্ৰন ৬টা। অষ্টক পূৰণ কৰিবলৈ প্ৰতিটো ছালফাৰ পৰমাণুৱে দুয়োকাষৰ দুটা ছালফাৰ পৰমাণুৰ সৈতে এটাকৈ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি একবান্ধনি গঠন কৰে।
আঠোটা ছালফাৰ পৰমাণুৱে এটা মুকুট সদৃশ (Crown-shaped) আঠকোণীয়া বলয় গঠন কৰে, য’ত প্ৰতিটো S পৰমাণু একবান্ধনিৰে -S-S-S-S-S-S-S-S- হিচাপে সংযুক্ত হৈ থাকে।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ৬৮)

প্ৰশ্ন ১: পেণ্টেনৰ বাবে কেইটা গঠন সমযোজী আঁকিব পাৰিবা?

উত্তৰ: পেণ্টেনৰ (C₅H₁₂) বাবে ৩ টা গঠন সমযোজী (Structural Isomers) আঁকিব পাৰি:

1. n-পেণ্টেন (সৰল শৃংখল): CH₃-CH₂-CH₂-CH₂-CH₃

2. আইছ’পেণ্টেন (২-মিথাইলবিউটেন): CH₃-CH(CH₃)-CH₂-CH₃

3. নিঅ’পেণ্টেন (২,২-ডাইমিথাইলপ্ৰ’পেন): C(CH₃)₄

প্ৰশ্ন ২: কাৰ্বনৰ কোন দুটা ধৰ্মৰ বাবে আমি আমাৰ চাৰিওফালে অজস্ৰ কাৰ্বন-যৌগ পাওঁ?

উত্তৰ: কাৰ্বনৰ অপৰিসীম সংখ্যক যৌগ গঠন কৰাৰ মূল ধৰ্ম দুটা হ’ল:

1. কেটিনেচন ধৰ্ম (Catenation): কাৰ্বন পৰমাণুবোৰে নিজৰ মাজতেই সহযোজী বান্ধনিৰ দ্বাৰা যুক্ত হৈ অতি দীঘল শৃংখল, শাখাযুক্ত শৃংখল বা বলয়াকাৰ শৃংখল গঠন কৰিব পৰা অনন্য ক্ষমতা।

2. চতুৰ্যোজ্যতা (Tetravalency): কাৰ্বনৰ যোজ্যতা ৪ হোৱা বাবে ই আন চাৰিটা কাৰ্বন পৰমাণু বা অন্য একযোজী মৌলৰ (যেনে- H, O, N, Cl, Br) সৈতে অতি শক্তিশালী আৰু সুস্থিৰ সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৩: চাইক্ল’পেণ্টেনৰ সংকেত আৰু ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্দু গঠন লিখা।

উত্তৰ: 

• আণৱিক সংকেত: C₅H₁₀

• গঠন: পাঁচটা কাৰ্বন পৰমাণু এটা পঞ্চভুজ বলয়ৰ আকৃতিত সংযুক্ত হৈ থাকে আৰু প্ৰতিটো কাৰ্বনৰ লগত দুটাকৈ হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু একবান্ধনিৰে যুক্ত হয় (-CH₂-CH₂-CH₂-CH₂-CH₂-)।

প্ৰশ্ন ৪: তলৰ যৌগবোৰৰ গঠন আঁকি দেখুওৱা:

(i) ইথানয়িক এছিড (Ethanoic acid):
CH₃-COOH (কাৰ্বনৰ লগত তিনিটা H, আৰু কাৰ্বক্সিলিক কাৰ্বনত দ্বিবান্ধনিৰে =O আৰু একবান্ধনিৰে -OH যুক্ত)।
(ii) ব্ৰম’পেণ্টেন (Bromopentane):
CH₃-CH₂-CH₂-CH₂-CH₂-Br
(ব্ৰম’পেণ্টেনৰ সমযোজী সম্ভৱনে? ➔ হয়, ইয়াৰ স্থান সমযোজী যেনে ১-ব্ৰম’পেণ্টেন, ২-ব্ৰম’পেণ্টেন আৰু ৩-ব্ৰম’পেণ্টেন সম্ভৱ)।
(iii) বিউটান’ন (Butanone):
CH₃-CO-CH₂-CH₃ (২য় কাৰ্বনত কিট’ন মূলক >C=O যুক্ত)।
(iv) হেক্সানেল (Hexanal):
CH₃-CH₂-CH₂-CH₂-CH₂-CHO (১ম কাৰ্বনত এলডিহাইড মূলক -CHO যুক্ত)।

প্ৰশ্ন ৫: তলৰ যৌগবোৰৰ নাম লিখা:

(i) CH₃-CH₂-Br ➔ ব্ৰম’ইথেন (Bromoethane)
(ii) H-CHO (বা H-C(=O)H) ➔ মিথানেল (Methanal / ফৰ্মেলডিহাইড)
(iii) CH₃-CH₂-CH₂-CH₂-C≡CH ➔ ১-হেক্সাইন (Hex-1-yne)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ৭১)

প্ৰশ্ন ১: ইথানলক ইথানয়িক এছিডলৈ ৰূপান্তৰ কৰাটো কিয় এটা জাৰণ বিক্ৰিয়া?

উত্তৰ:
ইথানলৰ (CH₃CH₂OH) পৰা ইথানয়িক এছিড (CH₃COOH) প্ৰস্তুত হওঁতে ইথানলৰ অণুৰ পৰা দুটা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু অপসাৰিত হয় আৰু এটা নতুন অক্সিজেন পৰমাণু সংযোজিত হয়:
CH₃CH₂OH + 2[O] ➔ CH₃COOH + H₂O (ক্ষাৰকীয় KMnO₄ বা আম্লিক K₂Cr₂O₇ ৰ উপস্থিতিত)।
যিহেতু অক্সিজেন যোগ হোৱা বা হাইড্ৰ’জেন অপসাৰণ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে জাৰণ (Oxidation) বোলে, সেয়েহে ই এক জাৰণ বিক্ৰিয়া।

প্ৰশ্ন ২: লোহা জোৰা দিয়া সময়ত (Welding) অক্সিজেন আৰু ইথাইন দহন কৰা হয়। ইথাইনৰ লগত বায়ু কিয় ব্যৱহাৰ কৰা নহয়?

উত্তৰ:
ইথাইন (C₂H₂) হৈছে এবিধ কাৰ্বনৰ উচ্চ অনুপাত থকা অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন।
যেতিয়া ইথাইনক বায়ুত দহন কৰা হয়, তেতিয়া বায়ুত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ সীমিত হোৱা বাবে অসম্পূৰ্ণ দহন ঘটে আৰু ধোঁৱাযুক্ত হালধীয়া শিখা উৎপন্ন হয়, যিয়ে ধাতু জোৰা লগাবলৈ প্ৰয়োজনীয় উচ্চ উষ্ণতা প্ৰদান কৰিব নোৱাৰে।
কিন্তু বিশুদ্ধ অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত ইথাইনৰ সম্পূৰ্ণ দহন ঘটে আৰু প্ৰায় ৩০০০°C উচ্চ উষ্ণতাৰ অতি উত্তপ্ত নীলা শিখা (Oxy-acetylene flame) উৎপন্ন হয়, যাৰ দ্বাৰা লোহা সহজে গলাই জোৰা লগাব পাৰি।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৪ (পৃষ্ঠা ৭৪)

প্ৰশ্ন ১: পৰীক্ষাৰ সহায়ত এলক’হল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ মাজৰ প্ৰভেদ কিদৰে দেখুৱাব পাৰি?

উত্তৰ:
ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’জেন কাৰ্বনেট (NaHCO₃) পৰীক্ষা:

• কাৰ্বক্সিলিক এছিডত (যেনে- ইথানয়িক এছিড) সামান্য ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেট যোগ কৰিলে কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂) গেছৰ তীব্ৰ বুৰবুৰণি ওলায়, যিয়ে চূণপানী ঘোলা কৰে:
  CH₃COOH + NaHCO₃ ➔ CH₃COONa + H₂O + CO₂↑

• কিন্তু এলক’হলৰ (ইথানল) সৈতে ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেটে কোনো বিক্ৰia নকৰে আৰু কোনো গেছ নিৰ্গত নহয়।

প্ৰশ্ন ২: জাৰক দ্ৰব্য কি?

উত্তৰ: যিবোৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থই আন পদাৰ্থক অক্সিজেন যোগান ধৰিব পাৰে বা আন পদাৰ্থৰ পৰা হাইড্ৰ’জেন আঁতৰাই তাক জাৰিত কৰে, সেইবোৰক জাৰক দ্ৰব্য (Oxidising Agent) বোলে। যেনে— ক্ষাৰকীয় পটাছিয়াম পাৰমেংগানেট (KMnO₄) আৰু আম্লিক পটাছিয়াম ডাইক্ৰ’মেট (K₂Cr₂O₇)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৫ (পৃষ্ঠা ৭৬)

প্ৰশ্ন ১: অপমাৰ্জক ব্যৱহাৰ কৰি পানী কঠিন হয় নে নহয় ক’ব পাৰিবানে?

উত্তৰ:
নোৱাৰি।
কাৰণ: অপমাৰ্জকে (Detergent) কোমল পানী আৰু কঠিন পানী (য’ত Ca²⁺ আৰু Mg²⁺ লৱণ থাকে) দুয়োটাতে সমানে প্ৰচুৰ পৰিমাণে ফেন উৎপন্ন কৰে আৰু কোনো অদ্ৰৱণীয় গেদ (Scum) সৃষ্টি নকৰে। সেয়ে কেৱল অপমাৰ্জক ব্যৱহাৰ কৰি পানীৰ কঠিনতা নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি (চাবোন ব্যৱহাৰ কৰিহে পানীৰ কঠিনতা ধৰা পেলাব পাৰি)।

প্ৰশ্ন ২: কাপোৰ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ কিয় জোকাৰিব, ঘঁহিব বা ব্ৰাছ কৰিব লাগে?

উত্তৰ:
চাবোনৰ অণুবোৰে কাপোৰৰ তেলীয়া মলিৰ চাৰিওফালে মাইছেল (Micelle) গঠন কৰে, য’ত মলিটো মাইছেলৰ হাইড্ৰ’কাৰ্বন কেন্দ্ৰত আৱদ্ধ হৈ পৰে।
কাপোৰখন পানীত জোকাৰিলে, ঘঁহিলে বা ব্ৰাছ কৰিলে যান্ত্ৰিক বলৰ ফলত তেল আৰু মলিযুক্ত এই মাইছেলবোৰ কাপোৰৰ আঁহৰ পৰা সহজে এৰাই আহি পানীত ওপঙি পৰে আৰু পানীৰে ধুই দিলে কাপোৰখন সম্পূৰ্ণ পৰিষ্কাৰ হৈ পৰে।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ৭৭ – ৭৮)

প্ৰশ্ন ১: ইথেন (C₂H₆) অণু এটাত—
(a) 6 টা সহযোজী বান্ধনি আছে
(b) 7 টা সহযোজী বান্ধনি আছে
(c) 8 টা সহযোজী বান্ধনি আছে
(d) 9 টা সহযোজী বান্ধনি আছে
উত্তৰ: (b) 7 টা সহযোজী বান্ধনি আছে (১টা C-C একবান্ধনি আৰু ৬টা C-H একবান্ধনি)।

প্ৰশ্ন ২: চাৰিটা কাৰ্বনৰ যৌগ বিউটান’নত থকা কাৰ্যকৰী মূলক হ’ল—
(a) কাৰ্বক্সিলিক এছিড
(b) এলডিহাইড
(c) কিট’ন
(d) এলক’হল
উত্তৰ: (c) কিট’ন (>C=O)।

প্ৰশ্ন ৩: ৰন্ধনৰ সময়ত ব্যৱহৃত বৰ্তনৰ তলফালে (বাহিৰত) ক’লা পৰে কিয়নো—
(a) খাদ্য ভালদৰে নিসিজিল
(b) ইন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে দহন নহয়
(c) ইন্ধনটো সিক্ত
(d) ইন্ধনটো সম্পূৰ্ণকৈ দহন হয়
উত্তৰ: (b) ইন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে দহন নহয় (অসম্পূৰ্ণ দহনৰ ফলত অদগ্ধ কাৰ্বন কণিকা বা এলান্ধু সৃষ্টি হৈ পাত্ৰৰ তলিত জমা হয়)।

প্ৰশ্ন ৪: CH₃Cl ৰ উদহৰণ লৈ সহযোজী বান্ধনিৰ স্বৰূপ (Nature) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:
মিথাইল ক্ল’ৰাইডৰ (CH₃Cl) কাৰ্বন পৰমাণুৰ (C: 6) বহিৰতম কক্ষত ৪টা ইলেক্ট্ৰন থাকে। ই সুস্থিৰ হ’বলৈ ৩টা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুৰ লগত এটাকৈ (মুঠ ৩টা) ইলেক্ট্ৰন আৰু ১টা ক্ল’ৰিন পৰমাণুৰ (Cl: 17) লগত ১টা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি ৪টা এক সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰে।
ইয়াৰ ফলত কাৰ্বনে নিয়নৰ আৰু ক্ল’ৰিনে আৰ্গনৰ সুস্থিৰ অষ্টক ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লাভ কৰে। সহযোজী বান্ধনিৰে গঠিত বাবে CH₃Cl ত কোনো মুক্ত আয়ন নাথাকে আৰু ই বিদ্যুৎ অপৰিবাহী।

প্ৰশ্ন ৫: তলত দিয়াবিলাকৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন লিখা:

(a) ইথানয়িক এছিড (CH₃COOH): কাৰ্বনৰ লগত ৩টা H আৰু কাৰ্বক্সিলিক কাৰ্বনত দ্বিবান্ধনিৰে :Ö: আৰু একবান্ধনিৰে -Ö:H যুক্ত।
(b) H₂S: ছালফাৰৰ (S) চাৰিওফালে দুটা একবান্ধনিৰে H যুক্ত আৰু ছালফাৰৰ ওপৰত দুযোৰ নিঃসংগ ইলেক্ট্ৰন যুগ্ম (Lone pairs) থাকে (H:S̈:H)।
(c) প্ৰ’পান’ন (CH₃COCH₃): মাজৰ কাৰ্বনৰ সৈতে অক্সিজেন দ্বিবান্ধনিৰে (:Ö::C) আৰু দুয়োকাষৰ কাৰ্বনত তিনিটাকৈ H যুক্ত।
(d) F₂: দুটা ফ্ল’ৰিন পৰমাণুৱে একযোৰ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি একবান্ধনি গঠন কৰে (:F̈:F̈:)।

প্ৰশ্ন ৬: সমগণীয় শ্ৰেণী কাক বোলে? উদাহৰণ দি বুজাই লিখা।

উত্তৰ:
একে কাৰ্যকৰী মূলকযুক্ত আৰু একে সাধাৰণ ৰাসায়নিক সংকেত থকা কাৰ্বন যৌগসমূহক যেতিয়া কাৰ্বন পৰমাণুৰ সংখ্যাৰ ক্ৰম অনুসৰি সজোৱা হয়, তেতিয়া সৃষ্টি হোৱা শ্ৰেণীটোক সমগণীয় শ্ৰেণী (Homologous Series) বোলে।
উদাহৰণ (এলকোহল সমগণীয় শ্ৰেণী):
মিথানল (CH₃OH), ইথানল (C₂H₅OH), প্ৰ’পানল (C₃H₇OH), বিউটানল (C₄H₉OH)।
বৈশিষ্ট্য: ইয়াৰ প্ৰতিটো ক্ৰমিক সদস্যৰ মাজত -CH₂- মূলকৰ আৰু 14 u আণৱিক ভৰৰ পাৰ্থক্য থাকে।

প্ৰশ্ন ৭: ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইথানল আৰু ইথানয়িক এছিডৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

• ভৌতিক ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য:

  1. ইথানলৰ এক সুমিষ্ট নিচাযুক্ত গোন্ধ থাকে; কিন্তু ইথানয়িক এছিডৰ তীব্ৰ ভিনেগাৰৰ দৰে টেঙা গোন্ধ থাকে.

  2. ইথানলৰ উতলাংক ৭৮°C (351 K) আৰু ইথানয়িক এছিডৰ উতলাংক ১১৮°C (391 K).

• ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ পাৰ্থক্য:

1. ইথানলে নীল লিটমাছৰ বৰণ সলনি নকৰে; কিন্তু ইথানয়িক এছিডে নীল লিটমাছ ৰঙা কৰে.

2. ইথানয়িক এছিডে ছ’ডিয়াম বাইকাৰ্বনেটৰ (NaHCO₃) সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি CO₂ গেছৰ বুৰবুৰণি তোলে; কিন্তু ইথানলে কোনো বিক্ৰিয়া নকৰে.

প্ৰশ্ন ৮: পানীত চাবোন দিলে কিয় ফেন উঠে (মাইছেল গঠন হয়)? বেলেগ দ্ৰাৱক যেনে ইথানলত ফেন উঠিবনে?

উত্তৰ:
চাবোনৰ অণুৰ দুটা মূৰ থাকে— এটা জলাকৰ্ষী বা জলস্নেহী মেৰু (যি পানীত দ্ৰৱণীয়) আৰু আনটো জলবিকৰ্ষী হাইড্ৰ’কাৰ্বন পুচ্ছ (যি পানীত অদ্ৰৱণীয় কিন্তু তেলত দ্ৰৱণীয়)।
পানীত চাবোন দিলে জলবিকৰ্ষী পুচ্ছবোৰে পানীৰ পৰা আঁতৰি ভিতৰলৈ মূৰ কৰি আৰু জলস্নেহী মেৰুবোৰে বাহিৰত পানীৰ পিনে মূৰ কৰি থুপ বান্ধি মাইছেল (Micelle) গঠন কৰে।
ইথানলৰ ক্ষেত্ৰত: ইথানল এবিধ জৈৱিক দ্ৰাৱক হোৱা বাবে চাবোনৰ হাইড্ৰ’কাৰ্বন পুচ্ছডাল ইথানলত সহজে দ্ৰৱীভূত হৈ যায়। সেয়ে ইথানলত কোনো মাইছেল গঠন নহয়।

প্ৰশ্ন ৯: প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। কিয়?

উত্তৰ:

1. কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ হাইড্ৰ’কাৰ্বন যৌগসমূহ বায়ুত দহন কৰিলে প্ৰচুৰ পৰিমাণে তাপ আৰু পোহৰ শক্তি নিৰ্গত হয় (উচ্চ কেলৰি মানবিশিষ্ট)।

2. ইহঁতৰ দহন সহজে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি আৰু ইহঁতৰ জ্বলন উষ্ণতা উপযুক্ত।

প্ৰশ্ন ১০: কঠিন পানীত চাবোন ব্যৱহাৰ কৰিলে গেদ (Scum) কিদৰে সৃষ্টি হয় ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:
কঠিন পানীত কেলছিয়াম (Ca²⁺) আৰু মেগনেছিয়ামৰ (Mg²⁺) দ্ৰৱীভূত লৱণ থাকে।
চাবোনে (যি কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ ছ’ডিয়াম লৱণ) এই Ca²⁺ আৰু Mg²⁺ আয়নৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি পানীত অদ্ৰৱণীয় কেলছিয়াম বা মেগনেছিয়াম চাবোনৰ বগা দৈৰ দৰে আঠাযুক্ত অধঃক্ষেপ সৃষ্টি কৰে। ইয়াকে গেদ (Scum) বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: নীলা আৰু ৰঙা লিটমাছ কাগজেৰে চাবোন পৰীক্ষা কৰিলে কি দেখিবা?

উত্তৰ:
চাবোন হৈছে এক দুৰ্বল এছিড আৰু প্ৰবল ক্ষাৰৰ (NaOH) লৱণ, সেয়ে চাবোনৰ দ্ৰৱ ক্ষাৰকীয় প্ৰকৃতিৰ হয়।
গতিকে, চাবোনে ৰঙা লিটমাছ কাগজক নীলা কৰিব; কিন্তু নীলা লিটমাছ কাগজৰ কোনো বৰণ সলনি নকৰে।

প্ৰশ্ন ১২: হাইড্ৰ’জেনেচন মানে কি? ইয়াৰ ঔদ্যোগিক প্ৰয়োগ লিখা।

উত্তৰ:

• সংজ্ঞা: নিকেল (Ni) বা পেলাডিয়াম অনুঘটকৰ উপস্থিতিত অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ (দ্বিবান্ধনি বা ত্ৰিবান্ধনিযুক্ত) লগত হাইড্ৰ’জেন গেছ যোগ হৈ সংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা যোগাত্মক বিক্ৰিয়াটোক হাইড্ৰ’জেনেচন (Hydrogenation) বোলে।

• ঔদ্যোগিক প্ৰয়োগ: উদ্যোগত উদ্ভিদজাত তৰল তেলক (অসংপৃক্ত ফেটি এছিড) হাইড্ৰ’জেনেচন প্ৰক্ৰিয়াৰে গোটা বনস্পতি ঘিউলৈ (Vanaspati Ghee) ৰূপান্তৰ কৰাত এই বিক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: তলৰ কোনবিলাক হাইড্ৰ’কাৰ্বনে যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়? C₂H₆, C₃H₈, C₃H₆, C₂H₂, CH₄

উত্তৰ:
কেৱল অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বনসমূহেহে (এলকিন আৰু এলকাইন) যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়।
প্ৰদত্ত যৌগসমূহৰ ভিতৰত C₃H₆ (প্ৰ’পিন – এলকিন) আৰু C₂H₂ (ইথাইন – এলকাইন) এ যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱাব।

প্ৰশ্ন ১৪: মাখন (Butter) আৰু খোৱাতেলৰ (Cooking oil) মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাব পৰা এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:
ব্ৰ’মিন পানী পৰীক্ষা (Bromine Water Test):

• খোৱাতেল হ’ল অসংপৃক্ত কাৰ্বন যৌগ। খোৱাতেলত কেইটোপালমান ৰঙচুৱা-মুগা বৰণৰ ব্ৰ’মিন পানী যোগ কৰিলে ব্ৰ’মিনৰ ৰং নাইকিয়া হৈ যায় (বৰণহীন হয়)।

• মাখন হ’ল সংপৃক্ত কাৰ্বন যৌগ। মাখনত ব্ৰ’মিন পানী যোগ কৰিলে কোনো বিক্ৰিয়া নঘটে আৰু ব্ৰ’মিনৰ ৰঙচুৱা-মুগা ৰং অপৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ১৫: চাবোনৰ মলি আঁতৰোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া (Cleaning action of soap) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

1. কাপোৰৰ বেছিভাগ মলিয়ে তেলীয়া প্ৰকৃতিৰ হয়, যি পানীত অদ্ৰৱণীয়।

2. চাবোনৰ অণুৰ দুটা মেৰু থাকে— এটা জলস্নেহী আধানযুক্ত মেৰু আৰু আনটো জলবিকৰ্ষী হাইড্ৰ’কাৰ্বন পুচ্ছ।

3. কাপোৰত চাবোন ঘঁহিলে চাবোনৰ জলবিকৰ্ষী পুচ্ছবোৰে কাপোৰৰ তেলীয়া মলিক চাৰিওফালৰ পৰা আৱৰি ধৰে আৰু জলস্নেহী মূৰবোৰে বাহিৰৰ পানীৰ ফালে মুখ কৰি থাকি এক গোলকীয় কণাপুঞ্জ বা মাইছেল (Micelle) গঠন কৰে।

4. ইয়াৰ ফলত তেলীয়া মলিটো মাইছেলৰ কেন্দ্ৰত আৱদ্ধ হৈ পানীত ইমালচন গঠন কৰে। পানীৰে কাপোৰখন ঘঁহি ধুই দিলে এই মাইছেলবোৰ মলি লগত লৈ সহজে আঁতৰি যায় আৰু কাপোৰ পৰিষ্কাৰ হয়।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। কাৰ্বনৰ কোনটো বহুৰূপতা (Allotrope) বিদ্যুৎ পৰিবাহী?
(a) হীৰা
(b) গ্ৰেফাইট
(c) ফুলেৰিন (C-60)
(d) কয়লা
উত্তৰ: (b) গ্ৰেফাইট (Graphite)।

২। ভিনেগাৰত সাধাৰণতে কিমান শতাংশ এচেটিক এছিড থাকে?
(a) ১-২%
(b) ৫-৮%
(c) ১০-১৫%
(d) ১০০%
উত্তৰ: (b) ৫-৮% জলীয় দ্ৰৱণ।

৩। এলকেনৰ সাধাৰণ আণৱিক সংকেত কি?
(a) CₙH₂ₙ₊₂
(b) CₙH₂ₙ
(c) CₙH₂ₙ₋₂
(d) CₙHₙ
উত্তৰ: (a) CₙH₂ₙ₊₂ (এলকিন: CₙH₂ₙ, এলকাইন: CₙH₂ₙ₋₂)।

৪। এষ্টাৰ আৰু ক্ষাৰৰ বিক্ৰিয়াত চাবোন প্ৰস্তুত হোৱা বিক্ৰিয়াটোক কি বোলে?
(a) এষ্টাৰিভৱন
(b) চাবোনীভৱন (Saponification)
(c) নিৰুদন
(d) জাৰণ
উত্তৰ: (b) চাবোনীভৱন (Saponification)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: প্ৰকৃতিদুষ্ট এলক’হল (Denatured Alcohol) কি?

উত্তৰ: উদ্যোগিক কাৰখানাত ব্যৱহৃত ইথানলৰ যাতে কোনো লোকে অপব্যৱহাৰ (মদ্যপান) কৰিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে ইথানলৰ সৈতে সামান্য বিষাক্ত মিথানল, পিৰিডিন আৰু নীলা ৰং মিহলাই খোৱাৰ অনুপযোগী কৰা এলক’হলক প্ৰকৃতিদুষ্ট এলক’হল বোলে।

প্ৰশ্ন ২: এষ্টাৰিভৱন বিক্ৰিয়া (Esterification) কি? এটা সমীকৰণ দিয়া।

উত্তৰ: গাঢ় ছালফিউৰিক এছিডৰ উপস্থিতিত কাৰ্বক্সিলিক এছিড আৰু এলক’হলৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটি সুগন্ধিযুক্ত এষ্টাৰ উৎপন্ন হোৱা বিক্ৰিয়াক এষ্টাৰিভৱন বোলে:
CH₃COOH + C₂H₅OH ➔ CH₃COOC₂H₅ (ইথাইল ইথান’য়েট) + H₂O