১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ৪০)

প্ৰশ্ন ১: ধাতু একোটাৰ উদাহৰণ দিয়া যি ধাতু—   

• (i) সাধাৰণ উষ্ণতাত জুলীয়া: ➔ পাৰা (Mercury / Hg)

• (ii) কটাৰীৰে সহজে কাটিব পাৰি: ➔ ছ’ডিয়াম (Na), পটেছিয়াম (K) আৰু লিথিয়াম (Li)

• (iii) তাপৰ আটাইতকৈ সুপৰিবাহী: ➔ ৰূপ (Silver / Ag) আৰু তাম (Copper / Cu)

• (iv) তাপৰ কম পৰিবাহী (কু-পৰিবাহী): ➔ সীহ (Lead / Pb) আৰু পাৰা (Mercury / Hg)

প্ৰশ্ন ২: ধাতুৰ ঘাতসহনীয়তা আৰু নমনীয়তাৰ অৰ্থ বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:

• ঘাতসহনীয়তা (Malleability): ধাতুৰ যি বিশেষ ধৰ্মৰ বাবে হাতুৰীৰে কোবাই বা চাপ প্ৰয়োগ কৰি ভাঙি নোযোৱাকৈ পাতল পাতল চটা বা পাতল পাতল পাতলৈ (Sheets) ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি, তাকে ধাতুৰ ঘাতসহনীয়তা বোলে। সোণ (Gold) আৰু ৰূপ (Silver) আটাইতকৈ বেছি ঘাতসহনশীল ধাতু।

• নমনীয়তা (Ductility): ধাতুৰ যি ধৰ্মৰ বাবে ধাতুক টানি অতি মিহি আৰু দীঘল তাঁৰলৈ (Wires) পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰি, তাকে ধাতুৰ নমনীয়তা বোলে। সোণ আটাইতকৈ নমনীয় ধাতু (মাত্ৰ ১ গ্ৰাম সোণৰ পৰা প্ৰায় ২ কিলোমিটাৰ দীঘল সূক্ষ্ম তাঁৰ প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ৪৬)

প্ৰশ্ন ১: ছ’ডিয়াম ধাতু কিয় কেৰাচিন তেলত ডুৱাই ৰখা হয়?
উত্তৰ:
ছ’ডিয়াম (Na) হৈছে এক অতিশয় সক্ৰিয় ক্ষাৰ ধাতু। সাধাৰণ উষ্ণতাতে ই বায়ুত থকা অক্সিজেন আৰু জলীয় বাষ্পৰ সৈতে অত্যন্ত তীব্ৰ আৰু ক্ষিপ্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰে। এই বিক্ৰিয়াটো ইমানেই বেছি তাপবৰ্জী যে উৎপন্ন হোৱা হাইড্ৰ’জেন গেছত তৎক্ষণাত জুই জ্বলি উঠি বিস্ফোৰণ ঘটিব পাৰে। যিহেতু ছ’ডিয়ামে কেৰাচিন তেলৰ সৈতে কোনো বিক্ৰিয়া নকৰে, সেয়েহে অপ্ৰত্যাশিত দুৰ্ঘটনা ৰোধ কৰিবলৈ আৰু ইয়াক বায়ুমণ্ডলৰ সংস্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ কেৰাচিন তেলত ডুবাই ৰখা হয়।

প্ৰশ্ন ২: তলৰ বিক্ৰিয়াবিলাকৰ ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখা:
(i) উত্তপ্ত জলীয় বাষ্পৰ লগত আইৰনৰ বিক্ৰিয়া:
3Fe(s) + 4H₂O(g) ➔ Fe₃O₄(s) + 4H₂(g)
(লো + উত্তপ্ত বাষ্প ➔ ফেৰ’ছ’-ফেৰিক অক্সাইড + হাইড্ৰ’জেন গেছ)

(ii) পানীৰ লগত কেলছিয়াম আৰু পটেছিয়ামৰ বিক্ৰিয়া:

• কেলছিয়ামৰ সৈতে: Ca(s) + 2H₂O(l) ➔ Ca(OH)₂(aq) + H₂(g)

• পটেছিয়ামৰ সৈতে: 2K(s) + 2H₂O(l) ➔ 2KOH(aq) + H₂(g) + তাপশক্তি

প্ৰশ্ন ৩: A, B, C, D চাৰিটা ধাতু লৈ তলৰ দ্ৰৱণবিলাকত দিয়া হ’ল। তালিকাৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি উত্তৰ দিয়া:
(i) আটাইতকৈ সক্ৰিয় ধাতু কোনটো? ➔ ধাতু B (কাৰণ ই আইৰন ছালফেটৰ পৰা আইৰন অপসাৰণ কৰে)।
(ii) কপাৰ (II) ছালফেট লৱণত B ধাতু দিলে কি হ’ব? ➔ ধাতু B কপাৰতকৈ অধিক সক্ৰিয় হোৱা বাবে ই কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱণৰ পৰা কপাৰ অপসাৰিত কৰিব আৰু দ্ৰৱণৰ নীলা ৰং নাইকিয়া হ’ব।
(iii) ABCD ধাতুক সক্ৰিয়তাৰ নিম্নক্ৰমত সজোৱা: ➔ B > A > C > D

প্ৰশ্ন ৪: লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডত (HCl) এটা সক্ৰিয় ধাতু দিলে কি গেছ উৎপন্ন হয়? আইৰনে লঘু H₂SO₄ ৰ লগত কৰা বিক্ৰিয়াটোৰ সমীকৰণ লিখা।
উত্তৰ:
সক্ৰিয় ধাতু দিলে হাইড্ৰ’জেন গেছ (H₂) উৎপন্ন হয়।
আইৰন আৰু লঘু ছালফিউৰিক এছিডৰ বিক্ৰিয়া:
Fe(s) + H₂SO₄(aq) ➔ FeSO₄(aq) + H₂(g)↑

প্ৰশ্ন ৫: আইৰন (II) ছালফেট দ্ৰৱণত জিংক ধাতু দিলে কি দেখিবা? সংঘটিত হোৱা বিক্ৰিয়াটো লিখা।
উত্তৰ:
জিংক (Zn) আইৰনতকৈ (Fe) অধিক সক্ৰিয় ধাতু। সেয়েহে আইৰন ছালফেট দ্ৰৱণত জিংক দিলে জিংকে আইৰনক অপসাৰিত কৰিব। ফলত আইৰন ছালফেটৰ পাতল সেউজীয়া বৰণ নাইকিয়া হৈ দ্ৰৱণটো বৰণহীন জিংক ছালফেটলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব আৰু জিংকৰ টুকুৰাটোৰ ওপৰত মুগা বৰণৰ আইৰন ধাতুৰ তৰপ জমা হ’ব।
ৰাসায়নিক সমীকৰণ:
Zn(s) + FeSO₄(aq) ➔ ZnSO₄(aq) + Fe(s)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ৪৯)

প্ৰশ্ন ১: (i) ছ’ডিয়াম, অক্সিজেন আৰু মেগনেছিয়ামৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন লিখা।

• ছ’ডিয়াম (Na: 11) = 2, 8, 1 ➔ Na•

• অক্সিজেন (O: 8) = 2, 6 ➔ :Ö: (৬টা যোজক ইলেক্ট্ৰন)

• মেগনেছিয়াম (Mg: 12) = 2, 8, 2 ➔ •Mg•

(ii) ইলেক্ট্ৰন স্থানান্তৰৰ জৰিয়তে Na₂O আৰু MgO ৰ গঠন লিখা:

• Na₂O ৰ গঠন:
  2Na ➔ 2Na⁺ + 2e⁻
  O + 2e⁻ ➔ O²⁻
  2Na• + :Ö: ➔ (Na⁺)₂ [ :Ö: ]²⁻ ➔ Na₂O

• MgO ৰ গঠন:
  Mg ➔ Mg²⁺ + 2e⁻
  O + 2e⁻ ➔ O²⁻
  •Mg• + :Ö: ➔ Mg²⁺ [ :Ö: ]²⁻ ➔ MgO

(iii) এই যৌগ দুটাত থকা আয়নসমূহ কি কি?

• Na₂O ত থকা আয়নসমূহ: ছ’ডিয়াম কেটায়ন (Na⁺) আৰু অক্সাইড এনায়ন (O²⁻)।

• MgO ত থকা আয়নসমূহ: মেগনেছিয়াম কেটায়ন (Mg²⁺) আৰু অক্সাইড এনায়ন (O²⁻)।

প্ৰশ্ন ২: আয়নীয় যৌগৰ গলনাংক কিয় বেছি?
উত্তৰ:
আয়নীয় যৌগবোৰ বিপৰীত আধানযুক্ত ধনাত্মক কেটায়ন আৰু ঋণাত্মক এনায়নৰ দ্বাৰা গঠিত। ইহঁতৰ মাজত অত্যন্ত শক্তিশালী স্থিৰ-বৈদ্যুতিক আকৰ্ষণ বল (Strong electrostatic force of attraction) থাকে। এই শক্তিশালী আন্তঃআয়নীয় বান্ধনি ভাঙি আয়নবোৰক পৃথক কৰিবলৈ প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ তাপশক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে আয়নীয় যৌগসমূহৰ গলনাংক আৰু উতলাংক অতি উচ্চ হয়।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৪ (পৃষ্ঠা ৫৩)

প্ৰশ্ন ১: তলত দিয়াবোৰৰ সংজ্ঞা লিখা:

• (i) মণিক / খনিজ পদাৰ্থ (Minerals): প্ৰকৃতিত ভূ-ত্বকৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিকভাৱে উপলব্ধ অজৈৱিক মৌল বা যৌগসমূহক খনিজ পদাৰ্থ বোলে।

• (ii) আকৰ / আকৰিক (Ores): যিবোৰ খনিজ পদাৰ্থৰ পৰা কোনো নিৰ্দিষ্ট ধাতু অতি সহজে, সুবিধাজনকভাৱে আৰু লাভজনকভাৱে নিষ্কাশন কৰিব পাৰি, সেইবোৰ খনিজক আকৰিক বোলে।

• (iii) খনিজ মল (Gangue): খনিৰ পৰা আহৰণ কৰা আকৰিকৰ সৈতে মিহলি হৈ থকা বালি, মাটি, শিল আদি অবাঞ্ছিত অপদ্ৰৱ্যসমূহক খনিজ মল বোলে।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰকৃতিত মুক্ত অৱস্থাত পোৱা দুটা ধাতুৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: সোণ (Gold / Au) আৰু প্লেটিনাম (Platinum / Pt) (বা ৰূপ / Ag)।

প্ৰশ্ন ৩: অক্সাইডৰ পৰা ধাতু উৎপন্ন কৰিবলৈ কি ৰাসায়নিক পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়?
উত্তৰ: বিজাৰণ পদ্ধতি (Reduction process)।

• মজলীয়া সক্ৰিয় ধাতুৰ ক্ষেত্ৰত কাৰ্বন (কোক) বিজাৰক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় (যেনে- ZnO + C ➔ Zn + CO)।

• অধিক সক্ৰিয় ধাতুৰ অক্সাইডৰ বাবে বিদ্যুৎ বিজাৰণ বা এলুমিনিয়ামৰ দ্বাৰা প্ৰতিস্থাপন (থাৰ্মিট পদ্ধতি) প্ৰয়োগ কৰা হয়।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৫ (পৃষ্ঠা ৫৫)

প্ৰশ্ন ১: জিংক, মেগনেছিয়াম আৰু কপাৰৰ ধাতৱ অক্সাইড তলত দিয়া ধাতুবোৰৰ লগত উত্তপ্ত কৰা হ’ল। কোনবিলাক ক্ষেত্ৰত প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া ঘটিব?
উত্তৰ:

• জিংক অক্সাইড (ZnO): মেগনেছিয়ামৰ সৈতে প্ৰতিস্থাপন ঘটিব (কাৰণ Mg > Zn); জিংক আৰু কপাৰৰ সৈতে নঘটে।

• মেগনেছিয়াম অক্সাইড (MgO): কোনো ধাতুৰ সৈতেই প্ৰতিস্থাপন নঘটে (কাৰণ Mg আটাইতকৈ অধিক সক্ৰিয়)।

• কপাৰ অক্সাইড (CuO): জিংক আৰু মেগনেছিয়াম দুয়োটাৰে সৈতে প্ৰতিস্থাপন ঘটিব (কাৰণ Mg > Cu আৰু Zn > Cu)।

প্ৰশ্ন ২: কোনবোৰ ধাতু সহজে ক্ষয় নহয়?
উত্তৰ: সক্ৰিয়তা শ্ৰেণীৰ একেবাৰে তলত থকা নিষ্ক্ৰিয় ধাতুবোৰ— সোণ (Au), প্লেটিনাম (Pt) আৰু ৰূপ (Ag) সহজে ক্ষয়প্ৰাপ্ত নহয়।

প্ৰশ্ন ৩: সংকৰ ধাতু কি?
উত্তৰ: দুটা বা ততোধিক ধাতু অথবা এটা ধাতু আৰু এটা অধাতুৰ এক সমসত্ব মিশ্ৰণকে (Homogeneous mixture) সংকৰ ধাতু (Alloy) বোলে। যেনে— পিতল (তাম + জিংক), ব্ৰঞ্জ (তাম + টিন), ষ্টেইনলেছ ষ্টীল (লো + কাৰ্বন + ক্ৰ’মিয়াম + নিকেল)।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions)

প্ৰশ্ন ১: তলৰ কোনবোৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া ঘটিব?
(a) NaCl ৰ দ্ৰৱ আৰু কপাৰ ধাতু
(b) MgCl₂ ৰ দ্ৰৱ আৰু এলুমিনিয়াম ধাতু
(c) FeSO₄ ৰ দ্ৰৱ আৰু ছিলভাৰ ধাতু
(d) AgNO₃ ৰ দ্ৰৱ আৰু কপাৰ ধাতু
উত্তৰ: (d) AgNO₃ ৰ দ্ৰৱ আৰু কপাৰ ধাতু (কাৰণ কপাৰ ছিলভাৰতকৈ অধিক সক্ৰিয় আৰু ই ছিলভাৰক প্ৰতিস্থাপিত কৰিব পাৰে)।

প্ৰশ্ন ২: লোৰ টাৱা (Iron frying pan) এখন মামৰে ধৰাৰ পৰা বচাই ৰাখিবলৈ তলৰ কোনটো পদ্ধতি উপযুক্ত হ’ব?
(a) গ্ৰীজ ব্যৱহাৰ কৰি
(b) ৰং ব্যৱহাৰ কৰি
(c) জিংকৰ প্ৰলেপ দি
(d) ওপৰৰ সকলো
উত্তৰ: (c) জিংকৰ প্ৰলেপ দি (Galvanisation / দস্তালেপন) (ৰন্ধনৰ সময়ত গৰম কৰিলে গ্ৰীজ আৰু ৰং জ্বলি বিষাক্ত ধোঁৱা ওলাব, সেয়ে জিংকৰ প্ৰলেপ উপযুক্ত)।

প্ৰশ্ন ৩: এটা মৌলই অক্সিজেনৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি উচ্চ গলনাংকৰ যৌগ উৎপন্ন কৰে। যৌগটো পানীত দ্ৰৱণীয়। সম্ভৱপৰ মৌলটো—
(a) কেলছিয়াম
(b) কাৰ্বন
(c) ছিলিকন
(d) আইৰন
উত্তৰ: (a) কেলছিয়াম (Calcium) (CaO উচ্চ গলনাংকযুক্ত আয়নীয় যৌগ আৰু ই পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ Ca(OH)₂ উৎপন্ন কৰে)।

প্ৰশ্ন ৪: খাদ্যবস্তু ভৰাই ৰখা পাত্ৰবোৰত টিনৰ প্ৰলেপ দিয়া হয়; জিংকৰ নহয়। কিয়নো—
(a) টিনতকৈ জিংক দামী
(b) জিংকৰ গলনাংক টিনতকৈ বেছি
(c) জিংক টিনতকৈ অধিক সক্ৰিয়
(d) জিংক টিনতকৈ কম সক্ৰিয়
উত্তৰ: (c) জিংক টিনতকৈ অধিক সক্ৰিয় (জিংকে খাদ্যত থকা জৈৱিক এছিডৰ সৈতে ক্ষিপ্ৰ বিক্ৰিয়া কৰি খাদ্য বিষাক্ত কৰিব পাৰে, কিন্তু টিন কম সক্ৰিয় বাবে নিৰাপদ)।

প্ৰশ্ন ৫: তোমাক এটা হাতুৰী, এটা বেটাৰী, অলপ তাঁৰ, এটা বাল্ব আৰু এটা ছুইচ দিয়া হ’ল:
(a) এই বস্তুবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি ধাতু আৰু অধাতু কেনেকৈ চিনাক্ত কৰিবা?
উত্তৰ:

• হাতুৰীৰ পৰীক্ষা: নমুনা পদাৰ্থটোক হাতুৰীৰে পিটিলে যদি ই ভাঙি নগৈ পাতল পাতলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, তেন্তে ই ধাতু (ঘাতসহনশীল); আৰু যদি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হৈ পৰে, তেন্তে ই অধাতু (চনকা)।

• বৈদ্যুতিক বৰ্তনীৰ পৰীক্ষা: বেটাৰী, বাল্ব আৰু ছুইচৰ বৰ্তনীৰ খালী মূৰ দুটাৰ মাজত বস্তুটো সংযোগ কৰিলে যদি বাল্বটো জ্বলি উঠে, তেন্তে ই ধাতু (বিদ্যুতৰ সু-পৰিবাহী); আৰু যদি নজ্বলে, তেন্তে ই অধাতু।

(b) ধাতু/অধাতুৰ চিনাক্তকৰণত এই পৰীক্ষাবোৰৰ উপযোগিতা মূল্যাঙ্কন কৰা।
উত্তৰ: এই ভৌতিক পৰীক্ষাবোৰ সহজ যদিও কিছুমান ব্যতিক্ৰম থাকে। যেনে— গ্ৰেফাইট এটা অধাতু হ’লেও ই বিদ্যুৎ পৰিবহণ কৰে। আকৌ ছ’ডিয়াম ধাতু হ’লেও ই ইমান কোমল যে হাতুৰীৰে পিটিলে চেপেটা নহৈ কাটি যায়। গতিকে এই দুয়োটা পৰীক্ষা একেলগে প্ৰয়োগ কৰিলেহে নিৰ্ভুল চিনাক্তকৰণ সম্ভৱ হয়।

প্ৰশ্ন ৬: উভধৰ্মী অক্সাইড কাক বোলে? দুটা উভধৰ্মী অক্সাইডৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ:
যিবোৰ ধাতৱ অক্সাইডে এছিড (অম্ল) আৰু ক্ষাৰক দুয়োৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে, সেইবোৰক উভধৰ্মী অক্সাইড (Amphoteric Oxides) বোলে।
উদাহৰণ: এলুমিনিয়াম অক্সাইড (Al₂O₃) আৰু জিংক অক্সাইড (ZnO)।
বিক্ৰিয়া:
Al₂O₃ + 6HCl ➔ 2AlCl₃ + 3H₂O (এছিডৰ সৈতে)
Al₂O₃ + 2NaOH ➔ 2NaAlO₂ (ছ’ডিয়াম এলুমিনেট) + H₂O (ক্ষাৰৰ সৈতে)

প্ৰশ্ন ৭: দুটাকৈ ধাতুৰ নাম লিখা যিয়ে লঘু এছিডৰ পৰা হাইড্ৰ’জেন অপসাৰণ কৰে আৰু যিয়ে নকৰে।
উত্তৰ:

• লঘু এছিডৰ পৰা হাইড্ৰ’জেন অপসাৰণ কৰা দুটা ধাতু: মেগনেছিয়াম (Mg) আৰু জিংক (Zn) (বা আইৰন)।

• অপসাৰণ নকৰা দুটা ধাতু: তাম / কপাৰ (Cu) আৰু ৰূপ / ছিলভাৰ (Ag) (বা সোণ)।

প্ৰশ্ন ৮: M ধাতুৰ বৈদ্যুতিক শোধনৰ বেলিকা এন’ড, কেথ’ড আৰু বিদ্যুৎবিশ্লেষ্য কি ল’ব লাগিব?
উত্তৰ:

• এন’ড (Anode): অশুদ্ধ M ধাতুৰ ডাঠ দণ্ড বা পাত।

• কেথ’ড (Cathode): বিশুদ্ধ M ধাতুৰ পাতল পাত।

• বিদ্যুৎ বিশ্লেষ্য (Electrolyte): M ধাতুৰ কোনো একটা দ্ৰৱণীয় লৱণৰ এছিডযুক্ত জলীয় দ্ৰৱ।

প্ৰশ্ন ৯: প্ৰত্যুষে সৰু চামুচ এখনত ছালফাৰ গুড়ি লৈ উত্তাপিত কৰিলে। উদ্ভৱ হোৱা গেছটো এটা পৰীক্ষানলী ওভোটাকৈ ধৰি সংগ্ৰহ কৰিলে।
(a) (i) শুষ্ক লিটমাছ কাগজৰ লগত আৰু (ii) সিক্ত লিটমাছ কাগজৰ লগত গেছটোৰ বিক্ৰিয়া কেনে হ’ব?
উত্তৰ:

• (i) শুষ্ক (শুকান) লিটমাছ কাগজৰ লগত: কোনো বিক্ৰিয়া নহয় আৰু লিটমাছৰ বৰণ সলনি নহয়।

• (ii) সিক্ত (তিতা) লিটমাছ কাগজৰ লগত: গেছটোৱে নীলা লিটমাছ কাগজক ৰঙা কৰিব (কাৰণ SO₂ গেছে পানীৰ সংস্পৰ্শত আম্লিক ছালফিউৰাছ এছিড H₂SO₃ উৎপন্ন কৰে)।

(b) সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ:
S(s) + O₂(g) ➔ SO₂(g)
SO₂(g) + H₂O(l) ➔ H₂SO₃(aq) (ছালফিউৰাছ এছিড)

প্ৰশ্ন ১০: লোত মামৰ ধৰা ৰোধ কৰিবলৈ দুটা উপায় বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:

1. ৰং বা গ্ৰীজ সনা (Painting/Greasing): লোৰ পৃষ্ঠত ৰং বা গ্ৰীজৰ প্ৰলেপ দিলে লোৰ পৃষ্ঠভাগ বায়ু আৰু জলীয় বাষ্পৰ প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰি থাকে।

2. দস্তালেপন (Galvanisation): লো বা ষ্টীলৰ সামগ্ৰীৰ ওপৰত জিংক (দস্তা) ধাতুৰ পাতল আৱৰণ দি মামৰ ধৰাৰ পৰা সুৰক্ষিত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১১: অক্সিজেনৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি অধাতুবিলাকে কেনে অক্সাইড উৎপন্ন কৰে?
উত্তৰ: অধাতুবিলাকে অক্সিজেনৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি সাধাৰণতে আম্লিক অক্সাইড (Acidic oxides) (যেনে- SO₂, CO₂, NO₂) অথবা প্ৰশম অক্সাইড (Neutral oxides) (যেনে- CO, H₂O, N₂O) উৎপন্ন কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: কাৰণ দৰ্শোৱা:

• (a) গহনা তৈয়াৰ কৰিবলৈ প্লেটিনাম, গ’ল্ড আৰু ছিলভাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিয়?
  উত্তৰ: এই ধাতুবোৰ অতিশয় কম সক্ৰিয়, বায়ু আৰু পানীৰ সংস্পৰ্শত ক্ষয় নহয় আৰু ইহঁতৰ ধাতৱ দ্যুতি (উজ্জ্বলতা) চিৰস্থায়ী।

• (b) ছ’ডিয়াম, পটেছিয়াম আৰু লিথিয়াম ধাতু তেলত ডুবাই ৰখা হয় কিয়?
  উত্তৰ: ইহঁত অতি সক্ৰিয় ক্ষাৰ ধাতু আৰু বায়ুত থকা অক্সিজেন ও জলীয় বাষ্পৰ সংস্পৰ্শত আহিলে লগে লগে জুই জ্বলি উঠে।

• (c) এলুমিনিয়াম যথেষ্ট সক্ৰিয় ধাতু তথাপি ইয়াক ৰন্ধনত ব্যৱহাৰ কৰা বৰ্তন তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিয়?
  উত্তৰ: এলুমিনিয়াম বায়ুত অনাবৃত হ’লে ইয়াৰ পৃষ্ঠত এলুমিনিয়াম অক্সাইডৰ (Al₂O₃) এটা অতি পাতল আৰু দৃঢ় প্ৰতিৰক্ষামূলক আৱৰণ গঠন হয়, যিয়ে ধাতুটোক পুনৰ ক্ষয় হোৱাত সম্পূৰ্ণ বাধা দিয়ে। তদুপৰি ই তাপৰ উত্তম সুপৰিবাহী।

• (d) ধাতু নিষ্কাশনৰ সময়ত কাৰ্বনেট আৰু ছালফাইড আকৰ অক্সাইডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয় কিয়?
  উত্তৰ: কাৰ্বনেট বা ছালফাইড আকৰিকৰ তুলনাত ধাতৱ অক্সাইডৰ পৰা কাৰ্বন বা অন্যান্য বিজাৰক ব্যৱহাৰ কৰি ধাতু নিষ্কাশন কৰাটো বহুগুণে সহজ আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে কম খৰচী।

প্ৰশ্ন ১৩: পাত্ৰবিলাক পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ টেঙাজাতীয় বস্তু কিয় ব্যৱহাৰ কৰে?
উত্তৰ:
সেমেকা বায়ুত থকা CO₂ ৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি কপাৰৰ পাত্ৰৰ ওপৰত সেউজীয়া ৰঙৰ ক্ষাৰকীয় কপাৰ কাৰ্বনেটৰ [CuCO₃·Cu(OH)₂] তৰপ পৰে। নেমু বা তেতেলীৰ ৰসত জৈৱিক অম্ল থাকে। এই এছিডে ক্ষাৰকীয় সেউজীয়া তৰপটো প্ৰশমিত কৰি পানীত দ্ৰৱীভূত লৱণলৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু পানীৰে ধুই দিলে পাত্ৰটো পুনৰ নিকা ও উজ্জ্বল হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ ভিত্তিত ধাতু আৰু অধাতুৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: ধাতু আৰু অধাতুৰ ৰাসায়নিক পাৰ্থক্যসমূহ:

প্ৰশ্ন ১৫: মানুহজনে ব্যৱহাৰ কৰা দ্ৰাৱকটো কি আছিলে অনুমান কৰি ক’ব পাৰিবানে?
উত্তৰ:
মানুহজনে ব্যৱহাৰ কৰা দ্ৰাৱকটো আছিল অম্লৰাজ বা একুৱা ৰিজিয়া (Aqua Regia)। ই হ’ল ৩:১ অনুপাতত গাঢ় হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (HCl) আৰু গাঢ় নাইট্ৰিক এছিডৰ (HNO₃) এক মিশ্ৰণ। ই সোণ আৰু প্লেটিনামৰ দৰে সম্ভ্ৰান্ত ধাতুকো দ্ৰৱীভূত কৰিব পাৰে। খাৰুযোৰ ইয়াত ডুবোৱাৰ লগে লগে সোণৰ ওপৰৰ তৰপটো দ্ৰৱীভূত হৈ ওজন হ্ৰাস পাইছিল।

প্ৰশ্ন ১৬: গৰম পানীৰ জলাধাৰ তৈয়াৰ কৰিবলৈ কপাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিন্তু ষ্টীল ব্যৱহাৰ কৰা নহয় কিয়?
উত্তৰ:
কপাৰে ঠাণ্ডা পানী, গৰম পানী বা পানীৰ উত্তপ্ত বাষ্প কাৰো লগতে বিক্ৰিয়া নকৰে। কিন্তু ষ্টীলত থকা লোৱে (Iron) গৰম পানীৰ জলীয় বাষ্পৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ফেৰ’ছ’-ফেৰিক অক্সাইড আৰু মামৰৰ সৃষ্টি কৰে (3Fe + 4H₂O ➔ Fe₃O₄ + 4H₂), যাৰ ফলত জলাধাৰটো নষ্ট হৈ যায়।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। ৰেললাইনৰ ভগা অংশ জোৰা লগাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা থাৰ্মিট বিক্ৰিয়াটো হ’ল—
উত্তৰ: (a) Fe₂O₃ + 2Al ➔ 2Fe + Al₂O₃ + তাপ।

২। অম্লৰাজ বা একুৱা ৰিজিয়াত গাঢ় HCl আৰু গাঢ় HNO₃ ৰ অনুপাত কিমান?
উত্তৰ: (b) 3:1।

৩। গহনা তৈয়াৰ কৰিবলৈ সাধাৰণতে কিমান কেৰেট সোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: (b) ২২ কেৰেট।

৪। পাৰাৰ (Mercury) সৈতে আন ধাতুৰ সংকৰ ধাতুক কি বোলে?
উত্তৰ: (c) এমালগাম (Amalgam)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: তাপজাৰণ (Roasting) আৰু দগ্ধীকৰণৰ (Calcination) মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:

• তাপজাৰণ: ছালফাইড আকৰিকক অতিৰিক্ত বায়ুৰ উপস্থিতিত উচ্চ উষ্ণতাত উত্তপ্ত কৰি ধাতৱ অক্সাইডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।

• দগ্ধীকৰণ: কাৰ্বনেট আকৰিকক সীমিত বায়ুৰ পৰিবেশত উত্তপ্ত কৰি ধাতৱ অক্সাইডলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।

প্ৰশ্ন ২: এন’ড বোকা (Anode mud) কি?
উত্তৰ: ধাতুৰ বৈদ্যুতিক পৰিশোধনৰ সময়ত অশুদ্ধ এন’ড দণ্ডৰ পৰা ওলোৱা যিবোৰ অদ্ৰৱণীয় অশুদ্ধি (যেনে- সোণ, ৰূপ) বিক্ৰিয়া পাত্ৰৰ এন’ডৰ তলত গেদ হিচাপে জমা হয়, তাকে এন’ড বোকা বোলে।