১. পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী আৰু সমাধান (In-Text Questions & Answers)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ১ (পৃষ্ঠা ৬)

প্ৰশ্ন ১: বায়ুত দহনৰ আগতে মেগনেছিয়ামৰ ফিতা এডাল পৰিষ্কাৰ কৰি ল’ব লাগে কিয়?

উত্তৰ:
মেগনেছিয়াম এবিধ অতি সক্ৰিয় ধাতু। সাধাৰণ বায়ুমণ্ডলত মুকলিকৈ থাকিলে ই বায়ুত থকা অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি নিজৰ পৃষ্ঠভাগত ক্ষাৰকীয় মেগনেছিয়াম অক্সাইডৰ (MgO) এক নিষ্ক্ৰিয় সুৰক্ষা তৰপ গঠন কৰে।
এই অক্সাইডৰ তৰপটোৱে মেগনেছিয়ামক পুনৰ অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শত আহি দাহিত হোৱাত বাধা প্ৰদান কৰে। সেয়েহে বালীয়া কাগজৰে (Sandpaper) ঘঁহি এই অক্সাইডৰ তৰপটো আঁতৰাই পৰিষ্কাৰ কৰি ল’লে মেগনেছিয়ামৰ ফিতাডাল সহজে আৰু উজ্জ্বলভাৱে বায়ুত জ্বলি উঠে।

প্ৰশ্ন ২: তলৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াবোৰৰ বাবে সন্তুলিত সমীকৰণ লিখা:
(i) হাইড্ৰ’জেন + ক্ল’ৰিন ➔ হাইড্ৰ’জেন ক্ল’ৰাইড
➔ H₂(g) + Cl₂(g) ➔ 2HCl(g)

(ii) বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইড + এলুমিনিয়াম ছালফেট ➔ বেৰিয়াম ছালফেট + এলুমিনিয়াম ক্ল’ৰাইড
➔ 3BaCl₂(aq) + Al₂(SO₄)₃(aq) ➔ 3BaSO₄(s) + 2AlCl₃(aq)

(iii) ছ’ডিয়াম + পানী ➔ ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড + হাইড্ৰ’জেন
➔ 2Na(s) + 2H₂O(l) ➔ 2NaOH(aq) + H₂(g)

প্ৰশ্ন ৩: তলৰ বিক্ৰিয়াবোৰৰ বাবে অৱস্থা চিহ্ন (State symbols) সহ একোটা সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখা:
(i) বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইড আৰু ছ’ডিয়াম ছালফেটৰ জলীয় দ্ৰৱৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটি অদ্ৰাব্য বেৰিয়াম ছালফেট আৰু ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱ প্ৰস্তুত হয়:
➔ BaCl₂(aq) + Na₂SO₄(aq) ➔ BaSO₄(s) + 2NaCl(aq)

(ii) ছ’ডিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইডৰ দ্ৰৱ (পানীত) হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ দ্ৰৱ (পানীত) ৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে:
➔ NaOH(aq) + HCl(aq) ➔ NaCl(aq) + H₂O(l)

■ প্ৰশ্নাৱলী – ২ (পৃষ্ঠা ১০)

প্ৰশ্ন ১: এটা পদাৰ্থ ‘X’ ৰ দ্ৰৱক বগা ৰং সানিবলৈ (White washing) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(i) পদাৰ্থ ‘X’ ৰ নাম আৰু সংকেত লিখা।
উত্তৰ: পদাৰ্থ ‘X’ ৰ নাম হ’ল পোৰা চূণ বা কেলছিয়াম অক্সাইড (Calcium Oxide) আৰু ইয়াৰ ৰাসায়নিক সংকেত হ’ল CaO।

(ii) পানীৰে সৈতে পদাৰ্থ ‘X’ এ কৰা বিক্ৰিয়াটো লিখা।
উত্তৰ: কেলছিয়াম অক্সাইডে পানীৰ লগত তীব্ৰভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি শিথিলিত চূণ [Ca(OH)₂] উৎপন্ন কৰে আৰু প্ৰচুৰ তাপ নিৰ্গত কৰে:
CaO(s) + H₂O(l) ➔ Ca(OH)₂(aq) + তাপশক্তি
(পোৰা চূণ + পানী ➔ শিথিলিত চূণ / কেলছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড)

প্ৰশ্ন ২: কাৰ্যকলাপ ১.৭ ত (পানীৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণত) এটা পৰীক্ষানলত সংগ্ৰহ কৰা গেছৰ পৰিমাণ আনটো পৰীক্ষানলত সংগ্ৰহ কৰা গেছৰ পৰিমাণৰ দুগুণ কিয়? এই গেছটোৰ নাম লিখা.।
উত্তৰ:

• কাৰণ: পানীৰ (H₂O) এটা অণু দুটা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু আৰু এটা অক্সিজেন পৰমাণুৰ ৰাসায়নিক সংযোজনৰ দ্বাৰা গঠিত (অৰ্থাৎ হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেনৰ আয়তনিক অনুপাত ২:১)।
  যেতিয়া পানীৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণ ঘটোৱা হয়, তেতিয়া দুটা পানীৰ অণু ভাঙি দুটা হাইড্ৰ’জেন গেছৰ অণু (কেথ’ডত) আৰু এটা অক্সিজেন গেছৰ অণু (এন’ডত) উৎপন্ন হয়:
  2H₂O(l) ➔ 2H₂(g) + O₂(g)
  সেয়েহে কেথ’ডত সংগ্ৰহ হোৱা গেছৰ আয়তন এন’ডত সংগৃহীত গেছৰ আয়তনৰ দুগুণ হয়।

• গেছটোৰ নাম: দুগুণ পৰিমাণত সংগৃহীত হোৱা গেছটো হ’ল হাইড্ৰ’জেন গেছ (H₂)।

■ প্ৰশ্নাৱলী – ৩ (পৃষ্ঠা ১৩)

প্ৰশ্ন ১: লোৰ গজাল এটা ডুবাই ৰাখিলে ক’পাৰ ছালফেট দ্ৰৱ এটাৰ ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে কিয়?
উত্তৰ:
আইৰন বা লো (Fe) কপাৰতকৈ (Cu) অধিক সক্ৰিয় ধাতু।
যেতিয়া লোৰ গজাল কপাৰ ছালফেটৰ (CuSO₄) নীলা দ্ৰৱত ডুবাই ৰখা হয়, তেতিয়া প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়া ঘটি লোৱে কপাৰক অপসাৰিত কৰি আইৰন ছালফেট (FeSO₄) আৰু ধাতৱ কপাৰ উৎপন্ন কৰে:
Fe(s) + CuSO₄(aq) [নীলা] ➔ FeSO₄(aq) [পাতল সেউজীয়া] + Cu(s) [ৰঙচুৱা-মুগা]
আইৰন ছালফেট উৎপন্ন হোৱাৰ বাবেই দ্ৰৱটোৰ নীলা ৰং নাইকিয়া হৈ পাতল সেউজীয়া হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ২: কাৰ্যকলাপ ১.১০ ত দিয়া বিক্ৰিয়াটোৰ বাহিৰে আন এটা দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়াৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ:
লেড নাইট্ৰেট আৰু পটেছিয়াম আয়’ডাইডৰ জলীয় দ্ৰৱৰ মাজৰ বিক্ৰিয়া:
Pb(NO₃)₂(aq) + 2KI(aq) ➔ PbI₂(s)↓ [হালধীয়া অধঃক্ষেপ] + 2KNO₃(aq)
(নাইবা: AgNO₃(aq) + NaCl(aq) ➔ AgCl(s)↓ [বগা অধঃক্ষেপ] + NaNO₃(aq))

প্ৰশ্ন ৩: তলৰ বিক্ৰিয়া কেইটাত জাৰিত আৰু বিজাৰিত হোৱা পদাৰ্থসমূহ বাছি উলিওৱা:
(i) 4Na(s) + O₂(g) ➔ 2Na₂O(s)

• জাৰিত পদাৰ্থ: Na (ছ’ডিয়াম) — কাৰণ ই অক্সিজেন লাভ কৰিছে।

• বিজাৰিত পদাৰ্থ: O₂ (অক্সিজেন) — কাৰণ ইয়াৰ লগত ছ’ডিয়াম যুক্ত হৈছে।

(ii) CuO(s) + H₂(g) ➔ Cu(s) + H₂O(l)

• জাৰিত পদাৰ্থ: H₂ (হাইড্ৰ’জেন) — কাৰণ ই অক্সিজেন লাভ কৰি পানীলৈ (H₂O) জাৰিত হৈছে।

• বিজাৰিত পদাৰ্থ: CuO (কপাৰ অক্সাইড) — কাৰণ ই অক্সিজেন হেৰুৱাই কপাৰলৈ (Cu) বিজাৰিত হৈছে।

২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Solutions – পৃষ্ঠা ১৪ – ১৬)

প্ৰশ্ন ১: তলৰ বিক্ৰিয়াটোৰ বাবে উক্তিসমূহৰ কোনকেইটা অশুদ্ধ?
2PbO(s) + C(s) ➔ 2Pb(s) + CO₂(g)
(a) লেড বিজাৰিত হৈছে।
(b) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড জাৰিত হৈছে।
(c) কাৰ্বন জাৰিত হৈছে।
(d) লেড অক্সাইড বিজাৰিত হৈছে।
উত্তৰ: (i) (a) আৰু (b) অশুদ্ধ (কাৰণ লেড অক্সাইডহে বিজাৰিত হৈছে আৰু কাৰ্বনহে জাৰিত হৈছে)।

প্ৰশ্ন ২: Fe₂O₃ + 2Al ➔ Al₂O₃ + 2Fe
ওপৰৰ বিক্ৰিয়াটো এটা উদাহৰণ—
(a) এটা সংযোজন বিক্ৰিয়াৰ
(b) এটা দ্বিঅপসাৰণ বিক্ৰিয়াৰ
(c) এটা বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ
(d) এটা অপসৰণ বিক্ৰিয়াৰ
উত্তৰ: (d) এটা অপসৰণ বিক্ৰিয়াৰ (Displacement reaction) (কাৰণ এলুমিনিয়ামে আইৰনক তাৰ অক্সাইডৰ পৰা অপসাৰিত কৰিছে)।

প্ৰশ্ন ৩: কি ঘটে যেতিয়া লঘু হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড লোৰ গুড়িত যোগ কৰা হয়? শুদ্ধ উত্তৰটোত টিক্ চিন দিয়া।
(a) হাইড্ৰ’জেন গেছ আৰু আইৰন ক্ল’ৰাইড উৎপন্ন হয়।
(b) ক্ল’ৰিন গেছ আৰু আইৰন হাইড্ৰ’ক্সাইড উৎপন্ন হয়।
(c) বিক্ৰিয়া নঘটে।
(d) আইৰন লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হয়।
উত্তৰ: (a) হাইড্ৰ’জেন গেছ আৰু আইৰন (II) ক্ল’ৰাইড উৎপন্ন হয় (Fe + 2HCl ➔ FeCl₂ + H₂)।

প্ৰশ্ন ৪: সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ কি? ৰাসায়নিক সমীকৰণসমূহ কিয় সন্তুলিত কৰিব লাগে?
উত্তৰ:

• সংজ্ঞা: যি ৰাসায়নিক সমীকৰণত কাঁড় চিনৰ দুয়োফালে (বিক্ৰিয়ক আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থত) থকা প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যা সমান থাকে, তাক সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ (Balanced Chemical Equation) বোলে।

• প্ৰয়োজনীয়তা: পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ ভৰৰ নিত্যতা সূত্ৰ (Law of Conservation of Mass) অনুসৰি কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পদাৰ্থৰ ভৰৰ সৃষ্টি বা বিনাশ হ’ব নোৱাৰে। অৰ্থাৎ বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ মুঠ ভৰ বিক্ৰিয়ক পদাৰ্থৰ মুঠ ভৰৰ সমান হ’বই লাগিব। এই সূত্ৰটো মান্য কৰিবলৈকে ৰাসায়নিক সমীকৰণসমূহ সন্তুলিত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: তলৰ উক্তিসমূহ ৰাসায়নিক সমীকৰণৰ ৰূপত লিখা আৰু সন্তুলন কৰা:
(a) হাইড্ৰ’জেন গেছে নাইট্ৰ’জেনৰে সৈতে লগ হৈ এম’নিয়া প্ৰস্তুত কৰে:
➔ 3H₂(g) + N₂(g) ➔ 2NH₃(g)

(b) হাইড্ৰ’জেন ছালফাইডে বায়ুত দাহিত হৈ পানী আৰু ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন কৰে:
➔ 2H₂S(g) + 3O₂(g) ➔ 2H₂O(l) + 2SO₂(g)

(c) বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইডে এলুমিনিয়াম ছালফেটৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এলুমিনিয়াম ক্ল’ৰাইড আৰু বেৰিয়াম ছালফেটৰ অধঃক্ষেপ উৎপন্ন কৰে:
➔ 3BaCl₂(aq) + Al₂(SO₄)₃(aq) ➔ 2AlCl₃(aq) + 3BaSO₄(s)↓

(d) পটেছিয়াম ধাতুৱে পানীৰে সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি পটেছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’জেন গেছ উৎপন্ন কৰে:
➔ 2K(s) + 2H₂O(l) ➔ 2KOH(aq) + H₂(g)

প্ৰশ্ন ৬: তলৰ ৰাসায়নিক সমীকৰণসমূহ সন্তুলন কৰা: 
(a) 2HNO₃ + Ca(OH)₂ ➔ Ca(NO₃)₂ + 2H₂O
(b) 2NaOH + H₂SO₄ ➔ Na₂SO₄ + 2H₂O
(c) NaCl + AgNO₃ ➔ AgCl + NaNO₃  (ইতিমধ্যে সন্তুলিত)
(d) BaCl₂ + H₂SO₄ ➔ BaSO₄ + 2HCl

প্ৰশ্ন ৭: তলৰ বিক্ৰিয়াবোৰৰ বাবে সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণবোৰ লিখা:
(a) কেলছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড + কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড ➔ কেলছিয়াম কাৰ্বনেট + পানী
➔ Ca(OH)₂ + CO₂ ➔ CaCO₃ + H₂O

(b) জিংক + ছিলভাৰ নাইট্ৰেট ➔ জিংক নাইট্ৰেট + ছিলভাৰ
➔ Zn + 2AgNO₃ ➔ Zn(NO₃)₂ + 2Ag

(c) এলুমিনিয়াম + ক’পাৰ ক্ল’ৰাইড ➔ এলুমিনিয়াম ক্ল’ৰাইড + ক’পাৰ
➔ 2Al + 3CuCl₂ ➔ 2AlCl₃ + 3Cu

(d) বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইড + পটেছিয়াম ছালফেট ➔ বেৰিয়াম ছালফেট + পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইড
➔ BaCl₂ + K₂SO₄ ➔ BaSO₄ + 2KCl

প্ৰশ্ন ৮: তলত দিয়াবোৰৰ বাবে সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখা আৰু প্ৰতিটো কোন প্ৰকাৰৰ বিক্ৰিয়া চিনাক্ত কৰা:
(a) পটেছিয়াম ব্ৰ’মাইড (aq) + বেৰিয়াম আয়’ডাইড (aq) ➔ পটেছিয়াম আয়’ডাইড (aq) + বেৰিয়াম ব্ৰ’মাইড (s)
➔ 2KBr(aq) + BaI₂(aq) ➔ 2KI(aq) + BaBr₂(s)
প্ৰকাৰ: দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া (Double Displacement Reaction)

(b) জিংক কাৰ্বনেট (s) ➔ জিংক অক্সাইড (s) + কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (g)
➔ ZnCO₃(s) ➔ ZnO(s) + CO₂(g)
প্ৰকাৰ: তাপীয় বিযোজন বিক্ৰিয়া (Decomposition Reaction)

(c) হাইড্ৰ’জেন (g) + ক্ল’ৰিন (g) ➔ হাইড্ৰ’জেন ক্ল’ৰাইড (g)
➔ H₂(g) + Cl₂(g) ➔ 2HCl(g)
প্ৰকাৰ: সংযোজন বিক্ৰিয়া (Combination Reaction)

(d) মেগনেছিয়াম (s) + হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিড (aq) ➔ মেগনেছিয়াম ক্ল’ৰাইড (aq) + হাইড্ৰ’জেন (g)
➔ Mg(s) + 2HCl(aq) ➔ MgCl₂(aq) + H₂(g)
প্ৰকাৰ: অপসৰণ বিক্ৰিয়া (Displacement Reaction)

প্ৰশ্ন ৯: তাপবৰ্জী আৰু তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ:

• তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া (Exothermic Reaction): যিবোৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ গঠন হোৱাৰ লগতে তাপশক্তি উৎপন্ন হয়, সেইবোৰক তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বোলে।
  উদাহৰণ: প্ৰাকৃতিক গেছৰ দহন ➔ CH₄(g) + 2O₂(g) ➔ CO₂(g) + 2H₂O(g) + তাপশক্তি

• তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া (Endothermic Reaction): যিবোৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া সংঘটিত হ’বলৈ পৰিবেশৰ পৰা তাপশক্তি শোষিত হয়, সেইবোৰক তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া বোলে।
  উদাহৰণ: চূণশিলৰ বিযোজন ➔ CaCO₃(s) + তাপ ➔ CaO(s) + CO₂(g)

প্ৰশ্ন ১০: শ্বসনক এটা তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বুলি কিয় বিবেচনা কৰা হৈছে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
জীয়াই থাকিবলৈ আমাক শক্তিৰ প্ৰয়োজন। আমি খোৱা কাৰ্ব’হাইড্ৰেটযুক্ত খাদ্যবস্তু (যেনে- ভাত, ৰুটী, আলু) পাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা ভাঙি গ্লুক’জলৈ (C₆H₁₂O₆) ৰূপান্তৰিত হয়।
শ্বসন প্ৰক্ৰিয়াত আমি উশাহত গ্ৰহণ কৰা অক্সিজেনে আমাৰ দেহৰ কোষত থকা গ্লুক’জৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড আৰু পানী উৎপন্ন কৰাৰ লগতে বিপুল পৰিমাণৰ শক্তি (ATP ৰূপত) মুক্ত কৰে:
C₆H₁₂O₆(aq) + 6O₂(aq) ➔ 6CO₂(aq) + 6H₂O(l) + শক্তি
যিহেতু এই প্ৰক্ৰিয়াত শক্তি বা তাপ নিৰ্গত হয়, সেয়েহে শ্বসনক এক তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বুলি বিবেচনা কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১১: বিযোজন বিক্ৰিয়াক সংযোজন বিক্ৰিয়াৰ বিপৰীত বোলা হয় কিয়? এইসমূহ বিক্ৰিয়াৰ বাবে সমীকৰণ লিখা।
উত্তৰ:

• সংযোজন বিক্ৰিয়াত দুই বা ততোধিক সৰল বিক্ৰিয়ক পদাৰ্থ পৰস্পৰ যুক্ত হৈ মাত্ৰ একটা বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে:
  2H₂(g) + O₂(g) ➔ 2H₂O(l)

• আনহাতে, বিযোজন বিক্ৰিয়াত মাত্ৰ একটা জটিল বিক্ৰিয়ক পদাৰ্থ তাপ, পোহৰ বা বিদ্যুৎ শক্তিৰ প্ৰভাৱত ভাঙি দুই বা ততোধিক সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হয়:
  2H₂O(l) ➔ 2H₂(g) + O₂(g)
  যিহেতু দুয়োটা বিক্ৰিয়াৰ কাৰ্যপ্ৰণালী সম্পূৰ্ণ পৰস্পৰবিৰোধী, সেয়ে বিযোজন বিক্ৰিয়াক সংযোজন বিক্ৰিয়াৰ বিপৰীত বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: তাপ, পোহৰ আৰু বিদ্যুৎ শক্তিৰে সংঘটিত বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ একোটাকৈ সমীকৰণ লিখা:
উত্তৰ:

1. তাপীয় বিযোজন (তাপৰ দ্বাৰা):
   CaCO₃(s) ➔ CaO(s) + CO₂(g) (উত্তাপত)

2. আলোক বিযোজন (সূৰ্যৰ পোহৰৰ দ্বাৰা):
   2AgCl(s) ➔ 2Ag(s) + Cl₂(g) (সূৰ্যৰ পোহৰত)

3. বিদ্যুৎ বিযোজন (বিদ্যুৎ শক্তিৰ দ্বাৰা):
   2H₂O(l) ➔ 2H₂(g) + O₂(g) (বিদ্যুৎ প্ৰবাহত)

প্ৰশ্ন ১৩: অপসৰণ আৰু দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? এই বিক্ৰিয়াবোৰৰ বাবে সমীকৰণ লিখা।
উত্তৰ:

• অপসৰণ বিক্ৰিয়া (Displacement Reaction): যি বিক্ৰিয়াত এটা অধিক সক্ৰিয় মৌলই আন এটা কম সক্ৰিয় মৌলক তাৰ যৌগৰ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰিত কৰে, তাকে অপসৰণ বিক্ৰিয়া বোলে।
  সমীকৰণ: Zn(s) + CuSO₄(aq) ➔ ZnSO₄(aq) + Cu(s)

• দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া (Double Displacement Reaction): যি বিক্ৰিয়াত দুটা ভিন্ন যৌগৰ মাজত সিহঁতৰ আয়নসমূহৰ পাৰস্পৰিক স্থান বিনিময় ঘটে, তাকে দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া বোলে।
  সমীকৰণ: Na₂SO₄(aq) + BaCl₂(aq) ➔ BaSO₄(s)↓ + 2NaCl(aq)

প্ৰশ্ন ১৪: ছিলভাৰৰ পৰিশোধনত ছিলভাৰ নাইট্ৰেট দ্ৰৱৰ পৰা ছিলভাৰ আহৰণ কৰোঁতে ক’পাৰ ধাতুৰ দ্বাৰা অপসাৰণ সংঘটিত কৰা হয়। জড়িত বিক্ৰিয়াটো লিখা।
উত্তৰ:
কপাৰ (Cu) ছিলভাৰতকৈ (Ag) অধিক সক্ৰিয় ধাতু বাবে ই ছিলভাৰ নাইট্ৰেটৰ পৰা ছিলভাৰক অপসাৰিত কৰে:
2AgNO₃(aq) + Cu(s) ➔ Cu(NO₃)₂(aq) + 2Ag(s)
(ছিলভাৰ নাইট্ৰেট + কপাৰ ➔ কপাৰ নাইট্ৰেট + ছিলভাৰ)

প্ৰশ্ন ১৫: অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া মানে কি বুজা? উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
যিবোৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত দুটা তৰল দ্ৰৱ মিহলোৱাৰ ফলত এটা পানীত অদ্ৰৱণীয় কঠিন পদাৰ্থ বা অধঃক্ষেপ (Precipitate) উৎপন্ন হৈ পাত্ৰৰ তলিত জমা হয়, সেইবোৰক অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া (Precipitation Reaction) বোলে।
উদাহৰণ: ছ’ডিয়াম ছালফেটৰ জলীয় দ্ৰৱত বেৰিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱ যোগ কৰিলে বগা ৰঙৰ বেৰিয়াম ছালফেটৰ অদ্ৰাব্য অধঃক্ষেপ পৰে:
Na₂SO₄(aq) + BaCl₂(aq) ➔ BaSO₄(s)↓ [বগা অধঃক্ষেপ] + 2NaCl(aq)

প্ৰশ্ন ১৬: অক্সিজেন লাভ আৰু হেৰুওৱা সংজ্ঞাৰে তলৰ পদসমূহ দুটাকৈ উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা:
(a) জাৰণ (Oxidation): কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পদাৰ্থ এটাই অক্সিজেন লাভ কৰা বা হাইড্ৰ’জেন হেৰুওৱা প্ৰক্ৰিয়াকে জাৰণ বোলে।
উদাহৰণ ১: 2Cu + O₂ ➔ 2CuO (কপাৰে অক্সিজেন লাভ কৰিছে)
উদাহৰণ ২: C + O₂ ➔ CO₂ (কাৰ্বনে অক্সিজেন লাভ কৰিছে)

(b) বিজাৰণ (Reduction): কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত পদাৰ্থ এটাই অক্সিজেন হেৰুওৱা বা হাইড্ৰ’জেন লাভ কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে বিজাৰণ বোলে।
উদাহৰণ ১: CuO + H₂ ➔ Cu + H₂O (CuO এ অক্সিজেন হেৰুৱাইছে)
উদাহৰণ ২: ZnO + C ➔ Zn + CO (ZnO এ অক্সিজেন হেৰুৱাইছে)

প্ৰশ্ন ১৭: এটা উজ্জ্বল মুগা ৰঙৰ মৌল ‘X’ ক বায়ুত গৰম কৰাত ক’লা হৈ পৰিল। মৌল ‘X’ আৰু উৎপন্ন হোৱা ক’লা ৰঙৰ যৌগটোৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:

• উজ্জ্বল মুগা ৰঙৰ মৌল ‘X’ হ’ল কপাৰ বা তাম (Copper / Cu)।

• উৎপন্ন হোৱা ক’লা ৰঙৰ যৌগটো হ’ল কপাৰ (II) অক্সাইড (CuO)।
  বিক্ৰিয়া: 2Cu(s) + O₂(g) ➔ 2CuO(s) [ক’লা বৰণ]

প্ৰশ্ন ১৮: লোৰ বস্তুত ৰঙৰ প্ৰলেপ দিওঁ কিয়?
উত্তৰ:
লোৰ সামগ্ৰীবোৰ বায়ুমণ্ডলৰ সেমেকা বায়ু আৰু অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শত থাকিলে মামৰ ধৰি লাহে লাহে ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়।
লোৰ ওপৰত ৰঙৰ প্ৰলেপ দিলে ৰঙৰ তৰপটোৱে লোহাক বায়ু আৰু জলীয় বাষ্পৰ প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শত অহাত বাধা দিয়ে। ফলস্বৰূপে লোত মামৰ নধৰে আৰু সামগ্ৰীসমূহ বহু বছৰলৈ সুৰক্ষিত হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ১৯: তেল আৰু চৰ্বি থকা খাদ্যবস্তু নাইট্ৰ’জেনৰ পৰিবেশত পেকেটত ভৰোৱা হয় কিয়?
উত্তৰ:
তেল আৰু চৰ্বিযুক্ত খাদ্যবস্তু বায়ুত থকা অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শত আহিলে সহজতেই জাৰিত হৈ পৰে। জাৰণৰ ফলত খাদ্যৰ গোন্ধ আৰু সোৱাদ নষ্ট হয় আৰু ই দুৰ্গন্ধী (Rancid) হৈ পৰে।
যিহেতু নাইট্ৰ’জেন এবিধ নিষ্ক্ৰিয় গেছ, সেয়েহে চিপছ বা ভজা খাদ্যৰ পেকেটত নাইট্ৰ’জেন গেছ ভৰাই থ’লে ই অক্সিজেনক আঁতৰাই ৰাখি খাদ্যৰ জাৰণ ৰোধ কৰে আৰু খাদ্যবস্তু বহুদিনলৈ মুচমুচিয়া ও সতেজ হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ২০: এটা উদাহৰণৰে সৈতে তলৰ পদসমূহ ব্যাখ্যা কৰা:
(a) ক্ষয়ীভৱন (Corrosion):
বায়ুমণ্ডলৰ সেমেকা বায়ু, অক্সিজেন, এছিড বা আৰ্দ্ৰতাৰ সংস্পৰ্শত আহি ধাতুৰ পৃষ্ঠভাগ লাহে লাহে ৰাসায়নিকভাৱে নষ্ট বা অপক্ষয় হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে ক্ষয়ীভৱন বোলে.।
উদাহৰণ: সেমেকা বায়ুত লো থৈ দিলে ইয়াৰ ওপৰত ৰঙচুৱা-মুগা বৰণৰ মামৰৰ (Fe₂O₃·xH₂O) তৰপ পৰে।

(b) চৰ্বিৰ দুৰ্গন্ধিতা (Rancidity):
তেল বা চৰ্বিযুক্ত খাদ্যবস্তু দীৰ্ঘদিন বায়ুত মুকলিকৈ থ’লে বায়ুমণ্ডলৰ অক্সিজেনৰ দ্বাৰা জাৰিত হৈ তাৰ স্বাভাৱিক সোৱাদ আৰু গোন্ধ বিকৃত বা দুৰ্গন্ধময় হৈ পৰা পৰিঘটনাক চৰ্বিৰ দুৰ্গন্ধিতা বোলে।
উদাহৰণ: পুৰণি মাখন বা বহুত দিনৰ তেলত ভজা খাদ্যৰ পৰা এক বিশ্ৰী টেঙা গোন্ধ ওলোৱা।

৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Extra Important Q&A & MCQs)

■ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions):

১। কেলছিয়াম কাৰ্বনেটৰ (চূণশিল) তাপীয় বিযোজনত উৎপন্ন হোৱা গেছটো কি?
(a) হাইড্ৰ’জেন
(b) অক্সিজেন
(c) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂)
(d) নাইট্ৰ’জেন
উত্তৰ: (c) কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂)।

২। ক’লা-বগা ফটোগ্ৰাফীত তলৰ কোনটো যৌগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) ছিলভাৰ ক্ল’ৰাইড (AgCl) আৰু ছিলভাৰ ব্ৰ’মাইড (AgBr)
(b) কেলছিয়াম ক্ল’ৰাইড
(c) ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড
(d) বেৰিয়াম ছালফেট
উত্তৰ: (a) ছিলভাৰ ক্ল’ৰাইড (AgCl) আৰু ছিলভাৰ ব্ৰ’মাইড (AgBr)।

৩। পোহৰৰ উপস্থিতিত ছিলভাৰ ক্ল’ৰাইডৰ বৰণ কি হয়?
(a) বগা
(b) মটীয়া (Grey)
(c) হালধীয়া
(d) ক’লা
উত্তৰ: (b) মটীয়া (Grey)।

৪। লেড নাইট্ৰেটক উত্তপ্ত কৰিলে নিৰ্গত হোৱা মুগা বৰণীয়া গেছটো হ’ল—
(a) নাইট্ৰ’জেন গেছ
(b) নাইট্ৰ’জেন ডাইঅক্সাইড (NO₂)
(c) অক্সিজেন গেছ
(d) ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড
উত্তৰ: (b) নাইট্ৰ’জেন ডাইঅক্সাইড (NO₂)।

■ চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন:

প্ৰশ্ন ১: ৰেডক্স বিক্ৰিয়া (Redox Reaction) কাক বোলে? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত এটা বিক্ৰিয়কৰ জাৰণ আৰু আনটো বিক্ৰিয়কৰ বিজাৰণ একেলগে যুগপৎভাৱে সম্পন্ন হয়, তেনে বিক্ৰিয়াক জাৰণ-বিজাৰণ বা ৰেডক্স বিক্ৰিয়া বোলে।
উদাহৰণ: CuO + H₂ ➔ Cu + H₂O (য’ত H₂ জাৰিত হৈছে আৰু CuO বিজাৰিত হৈছে)।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰতিজাৰক (Antioxidants) কি? এটা ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰ: যিবোৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থই খাদ্যত থকা চৰ্বি আৰু তেলৰ জাৰণ প্ৰক্ৰিয়া মন্থৰ বা বন্ধ কৰে, সেইবোৰক প্ৰতিজাৰক বোলে। পেকেটত ভৰোৱা খাদ্য সামগ্ৰী বহুদিনলৈ সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ প্ৰতিজাৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।