পাঠৰ মূল সাৰাংশ

‘মানুহৰ জীৱন-প্ৰণালীৰ বিকাশ’ পাঠটিত প্ৰাগ-ঐতিহাসিক প্ৰস্তৰ যুগৰ যাযাবৰী, চিকাৰী আৰু খাদ্য সংগ্ৰহকাৰী আদিম মানুহৰ পৰা কিদৰে এক উন্নত আৰু কৃষিভিত্তিক সভ্য সমাজৰ বিকাশ ঘটিল, তাৰ ক্ৰমবিকাশ আলোচনা কৰা হৈছে। শিলৰ সঁজুলি নিৰ্মাণ, জুইৰ আৱিষ্কাৰ, জীৱ-জন্তু পোহপালন (প্ৰথম পোহনীয়া জন্তু কুকুৰ), কৃষিৰ আৰম্ভণি, নদীৰ পাৰত স্থায়ী বসতি আৰু গাঁৱৰ সৃষ্টি, মাটিৰ পাত্ৰ আৰু চকাৰ আৱিষ্কাৰ তথা ৰাহি শস্যৰ আদান-প্ৰদানেৰে বস্তু বিনিময় প্ৰথা আৰু প্ৰাচীন বাণিজ্য কেন্দ্ৰৰ সূচনা কেনেকৈ হৈছিল— সেই বিষয়ে বিতংভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে।

প্ৰাগ-ঐতিহাসিক কাল: দ্ৰুত তথ্যকোষ (জানি থওঁ আহা)

• আধুনিক মানৱৰ বৈজ্ঞানিক নাম: হ’ম’ চেপিয়েঞ্চ (Homo sapiens)।

• প্ৰথম মানৱ বসতিৰ প্ৰমাণ: আফ্ৰিকাৰ ইথিওপিয়াত।

• প্ৰথম পোহনীয়া জন্তু: কুকুৰ (পাছলৈ গৰু, ছাগলী, ভেঁড়া, ঘোঁৰা)।

• চিকাৰী জনজাতিৰ বৰ্তমান নিদৰ্শন: আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জৰ ‘জাৰোৱা’ (Jarawa) জনগোষ্ঠী।

• প্ৰাচীন গুহাচিত্ৰৰ স্থান: ফ্ৰান্স, স্পেইনৰ আল্টামিৰা (Altamira) আৰু ভাৰতৰ ভীমবেটকা (Bhimbetka, মধ্যপ্ৰদেশ — ইউনেস্কো বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ)।

• ভাৰতৰ প্ৰধান প্ৰস্তৰ যুগৰ স্থানসমূহ: ভীমবেটকা (মধ্যপ্ৰদেশ), বেলান উপত্যকা আৰু মিৰ্জাপুৰ (উত্তৰ প্ৰদেশ), বাগোৰ (ৰাজস্থান), বুৰ্জহোম (কাশ্মীৰ)।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ৫৮)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া: 

(ক) আদিম মানুহে কি কি বস্তু খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: প্ৰথম অৱস্থাত আদিম মানুহে গছৰ ফল-মূল, গুটি, পাত, শিপা, পোক-পতংগ আৰু চিকাৰ কৰা জন্তুৰ কেঁচা মাংস খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। পাছলৈ জুইৰ ব্যৱহাৰ জনাৰ পিছত খাদ্য জুইত পুৰি খাবলৈ লয়।

(খ) আদিম মানুহৰ আশ্ৰয়স্থলবোৰ কেনে আছিল?
উত্তৰ: আদিম মানুহৰ কোনো স্থায়ী ঘৰ নাছিল। ৰ’দ, বতাহ, বৰষুণ আৰু হিংস্ৰ জন্তুৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ তেওঁলোকে শিলৰ গুহা আৰু গছৰ ডাঙৰ খোৰোং আশ্ৰয়স্থল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

(গ) আদিম যুগৰ সঁজুলিবোৰ কি আছিল? সেইবোৰ কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰি লৈছিল?
উত্তৰ: আদিম যুগৰ সঁজুলিবোৰ আছিল শিলৰ কুঠাৰ, যাঠি, যাঠিৰ জোঙা আগ, চাঁচনি আদি। তেওঁলোকে শিলত শিল ঘঁহি বা কোবাই জোঙা আৰু ধাৰাল কৰি, কাঠৰ ডাল আৰু ডাঙৰ জন্তুৰ হাড়, শিং আদিৰ লগত বান্ধি এই সঁজুলিবোৰ প্ৰস্তুত কৰি লৈছিল।

(ঘ) জুইৰ আৱিষ্কাৰ কিদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: পাহাৰৰ পৰা বাগৰি অহা শিল আন শিলৰ গাত জোৰেৰে ঘঁহনি খাই ফিৰিঙতি ওলোৱা আৰু সেই ফিৰিঙতি শুকান ঘাঁহ-পাতত লাগি জুই জ্বলা আদিম মানুহে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁলোকে নিজে দুটুকুৰা চক্‌মকী শিল পৰস্পৰৰ গাত ঘঁহি জুই জ্বলাবলৈ শিকিছিল।

২. চমুটোকা লিখা:

• (ক) আদিম মানুহৰ খাদ্যাভ্যাস: প্ৰথম অৱস্থাত খাদ্য ৰন্ধাৰ প্ৰণালী নজনা বাবে আদিম মানুহে কেঁচাই ফল-মূল, গছৰ শিপা আৰু চিকাৰ কৰা জন্তুৰ কেঁচা মাংস খাইছিল। জুইৰ আৱিষ্কাৰৰ পিছত তেওঁলোকে মাংস আৰু খাদ্য পুৰি খাবলৈ লয় আৰু কৃষিৰ আৰম্ভণিৰ পিছত ধান, গম আদি শস্যৰ খাদ্য খাবলৈ শিকে।

• (খ) আদিম মানুহৰ আশ্ৰয়স্থল: আদিম মানুহে যাযাবৰী জীৱন কটোৱাৰ সময়ত শিলৰ গুহা আৰু গছৰ খোৰোঙত বাস কৰিছিল। পাছত কৃষি আৰু পশুপালন আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে নদীৰ পাৰত খেৰ, গছৰ ডাল-পাত আৰু মাটিৰে সৰু সৰু জুপুৰী ঘৰ সাজি স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ লয়।

৩. জুইৰ আৱিষ্কাৰে আদিম মানুহৰ জীৱনলৈ কিদৰে পৰিৱৰ্তন আনিছিল বহলাই লিখা:
উত্তৰ:
১. খাদ্য ৰন্ধন: মানুহে কেঁচা মাংস খোৱাৰ সলনি জুইত পুৰি সুস্বাদু আৰু কোমল কৰি খাবলৈ শিকিলে।
২. শীতৰ পৰা ৰক্ষা: শীতকালত জুইৰ উত্তাপ লৈ শৰীৰ গৰম কৰি ৰাখিব পৰা হ’ল।
৩. হিংস্ৰ জন্তুৰ পৰা সুৰক্ষা: নিশাৰ আন্ধাৰত গুহাৰ মুখত জুই জ্বলাই বনৰীয়া জন্তুৰ আক্ৰমণৰ পৰা নিজকে সুৰক্ষিত কৰিলে।
৪. পোহৰৰ ব্যৱস্থা: ৰাতিৰ আন্ধাৰ গুহাত পোহৰৰ সৃষ্টি হ’ল।
৫. মাটিৰ পাত্ৰ প্ৰস্তুতি: কেঁচা মাটিৰ পাত্ৰ জুইত পুৰি মজবুত আৰু পানী ধৰি ৰাখিব পৰা কৰিবলৈ শিকিলে।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ৫৯)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) মানুহে পোহা প্ৰথম জন্তুবিধ কি আছিল?
উত্তৰ: মানুহে পোহ মনোৱা প্ৰথম জন্তুবিধ আছিল কুকুৰ।

(খ) পশুপালনৰ যুগ কেনেদৰে আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: আদিম মানুহে জীৱ-জন্তুৰ আচৰণ নিৰীক্ষণ কৰি বুজি উঠিছিল যে সকলো জন্তু হিংস্ৰ নহয়। চিকাৰ আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰথমে কুকুৰক পোহ মানিলে। তাৰ পিছত মাংস, গাখীৰ আৰু ছালৰ প্ৰয়োজনত গৰু, ছাগলী, ভেঁড়া, ঘোঁৰা আদি ধৰি আনি পোহপাল কৰিবলৈ লয় আৰু এনেদৰেই পশুপালন যুগৰ সূচনা হয়।

২. কৃষিৰ আৰম্ভণি আৰু বিকাশ কিদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: খাদ্য বিচাৰি ফুৰোঁতে আদিম মানুহে লক্ষ্য কৰিলে যে পেলাই দিয়া ফলৰ গুটিৰ পৰা মাটি আৰু পানী পাই পুনৰ একেবিধ নতুন গছ গজে আৰু ফল ধৰে। এই নিৰীক্ষণৰ পিছত তেওঁলোকে গুটি সিঁচিবলৈ লয়। জংঘল কাটি মুকলি কৰি শিল আৰু কাঠৰ সঁজুলিৰে মাটি চহাই খেতি কৰিবলৈ লয়। এনেদৰেই পৃথিৱীত কৃষিৰ আৰম্ভণি আৰু বিকাশ ঘটে।

অনুশীলনী – ৩ (পৃষ্ঠা ৬১)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) আদিম মানুহে কেতিয়াৰপৰা স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ ল’লে?
উত্তৰ: খেতি-বাতি আৰম্ভ কৰাৰ পিছত শস্যৰ যত্ন লোৱা, চৰাই-জন্তুৰ পৰা খেতি ৰক্ষা কৰা আৰু পোহনীয়া জীৱ-জন্তুক এঠাইত ৰখাৰ প্ৰয়োজনত আদিম মানুহে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ ল’লে।

(খ) বৰ্তমান সময়তো খাদ্য-সংগ্ৰহ আৰু চিকাৰ কৰি জীৱন-নিৰ্বাহ কৰা জনগোষ্ঠী এটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জৰ ‘জাৰোৱা’ (Jarawa) জনগোষ্ঠী।

(গ) গাঁৱৰ আৰম্ভণি কিদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: কৃষিকাৰ্য আৰু জীৱ-জন্তুৰ পোহপালৰ বাবে পানী অপৰিহাৰ্য হোৱা বাবে মানুহে নদী আৰু জলাশয়ৰ পাৰত জুপুৰী ঘৰ সাজি দল বান্ধি একেলগে বাস কৰিবলৈ লয়। একাধিক পৰিয়ালে একেলগে থাকিবলৈ লোৱাৰ ফলতেই প্ৰথম গাঁৱৰ সৃষ্টি হৈছিল।

(ঘ) মানুহে প্ৰথমে কেনে ধৰণৰ পাত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: মানুহে প্ৰথমে গছৰ পাত, বাঁহৰ চুঙা আৰু বাঁহৰ পাচিত মাটি লেপি শুকাই তৈয়াৰ কৰা কেঁচা মাটিৰ পাত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

(ঙ) চকাৰ ব্যৱহাৰে আদিম মানুহৰ জীৱনত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ:
১. কুমাৰৰ চকাৰ সহায়ত সুন্দৰ আৰু মসৃণ মাটিৰ পাত্ৰ নিৰ্মাণ সম্ভৱ হ’ল।
২. গধুৰ বোজা কঢ়িয়াবলৈ চকাযুক্ত গাড়ী সাজি মানুহৰ শ্ৰম আৰু সময় ৰাহি হ’ল।
৩. যাতায়াত আৰু সামগ্ৰী আদান-প্ৰদান অতি সহজ হৈ পৰিল।

অনুশীলনী – ৪ (পৃষ্ঠা ৬১)

১. আদিম লোকৰ মাজত বিনিময়ৰ আৰম্ভণি কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: খেতি আৰু সঁজুলি নিৰ্মাণত পাৰ্গত হোৱাৰ পিছত যেতিয়া মানুহৰ প্ৰয়োজনতকৈ অধিক ৰাহি শস্য উৎপাদন হ’ল, তেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ ৰাহি শস্য আনক দি তাৰ সলনি নথকা প্ৰয়োজনীয় বস্তু (যেনে: পাত্ৰ, সঁজুলি) সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ল’লে। এনেদৰেই সামগ্ৰীৰ সলনি সামগ্ৰী আদান-প্ৰদানৰ ‘বস্তু বিনিময় প্ৰথা’ (Barter System) আৰম্ভ হ’ল।

২. অতীতত প্ৰথম বাণিজ্যকেন্দ্ৰবোৰ কিদৰে গঢ়ি উঠিছিল?
উত্তৰ: সামগ্ৰী বিনিময় কৰিবলৈ মানুহে নদীৰ পাৰ বা বাট-পথৰ সংযোগস্থলৰ দৰে সুচল ঠাই বাছি লৈছিল, য’ত বিভিন্ন গাঁৱৰ মানুহ একগোট হৈছিল। লাহে লাহে সেই নিৰ্দিষ্ট বিনিময় কেন্দ্ৰবোৰেই প্ৰথম বজাৰ আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল।

৩. আদিম যুগৰ অৱশিষ্ট উদ্ধাৰ হোৱা ভাৰতৰ কেইখনমান ঠাইৰ নাম:
উত্তৰ:
১. ভীমবেটকা (মধ্যপ্ৰদেশ)
২. বেলান উপত্যকা (উত্তৰ প্ৰদেশ)
৩. মিৰ্জাপুৰ (উত্তৰ প্ৰদেশ)
৪. বাগোৰ (ৰাজস্থান)
৫. বুৰ্জহোম (কাশ্মীৰ)

মূল কাৰ্যপুথি আৰু অনুশীলনীৰ সমাধান (পৃষ্ঠা ২৫–২৮)

১-৫. শুদ্ধ উত্তৰ নিৰ্বাচন (MCQs)

১. আদিম মানুহে এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰাৰ কাৰণটো কি আছিল?

• (খ) খাদ্য সংগ্ৰহ [✔]

২. আদিম মানুহে প্ৰথম অৱস্থাত কিয় হিংস্ৰ প্ৰাণীবোৰ চিকাৰ কৰা নাছিল?

• (খ) হিংস্ৰ প্ৰাণীবোৰক চিকাৰ কৰিবলৈ কোনো সঁজুলি নাছিল [✔]

৩. আদিম মানুহে প্ৰথম অৱস্থাত স্থায়ীভাৱে বসতি স্থাপন নকৰাৰ কাৰণটো কি?

• (গ) খাদ্যৰ সন্ধানত ঘূৰি ফুৰিবলগীয়া হৈছিল [✔]

৪. তলৰ কোনটো আদিম মানুহৰ বাসস্থান আছিল?

• (গ) শিলৰ গুহা [✔]

৫. আদিম মানুহে গাঁও পাতিবলৈ জলাশয়ৰ ওচৰৰ অঞ্চলবোৰ কিয় বাছি লৈছিল?

• (ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা [✔]

৬. জুইৰ আৱিষ্কাৰে কৰা ৪ টা সহায়

• (ক) খাদ্য পুৰি সুস্বাদু কৰি খাবলৈ সহায় কৰিছিল।

• (二) শীতৰ দিনত শৰীৰ গৰম কৰি ৰাখিবলৈ উত্তাপ দিছিল।

• (গ) হিংস্ৰ জন্তুৰ আক্ৰমণৰ পৰা সুৰক্ষা দিছিল।

• (ঘ) নিশাৰ আন্ধাৰত গুহা আলোকিত কৰিছিল।

৭. সঁজুলিসমূহ প্ৰাচীনৰ পৰা আধুনিক কাললৈ ক্ৰম

১. প্ৰাচীন শিলৰ জোঙা সঁজুলি / যাঠিৰ আগ
২. ধাতুৰ তৰোৱাল / যাঠি
৩. দিকনিৰ্ণায়ক কম্পাছ
৪. আধুনিক ইলেকট্ৰিক ড্ৰিল মেচিন

৮. আদিম মানুহে ঘৰ সাজিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰী

আদিম মানুহে ঘৰ সাজিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীসমূহ হ’ল:

• (ক) গছৰ পাত

• (খ) বাঁহ

• (গ) জন্তুৰ ছাল

• (জ) খেৰ

৯. ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোৱা

১০. শব্দ-জালিকাৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

• (ক) আদিম মানুহে আহাৰ সিজাবলৈ কি ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
  উত্তৰ: জুই

• (খ) আদিম মানুহে চিকাৰ কৰিবলৈ কি ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
  উত্তৰ: শিলৰ সঁজুলি / যাঠি

• (গ) আদিম মানুহে বসবাস কৰিবলৈ গুহাৰ উপৰি আন কি ঠাই বাছি লৈছিল?
  উত্তৰ: গছৰ খোৰোং

• (ঘ) আদিম মানুহে কৃষিৰ উপৰি আন কি কৰ্মৰ সৈতে জড়িত আছিল?
  উত্তৰ: পশুপালন

• (ঙ) পাহাৰীয়া অঞ্চলত হাবি কাটি কৰা কৃষি পদ্ধতিটোৰ নাম কি?
  উত্তৰ: ঝুম খেতি

১২. চকাৰ চাৰিটা প্ৰধান ব্যৱহাৰ

• (ক) কুমাৰৰ চকাত মাটিৰ বিভিন্ন বাচন-বৰ্তন আৰু পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰাত।

• (খ) গৰুৰ গাড়ী, ঘোঁৰাৰ গাড়ী আদি চলাই যাতায়াত কৰাত।

• (গ) গধুৰ বয়-বস্তু এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ সহজে কঢ়িয়াই নিয়াত।

• (ঘ) আধুনিক যান-বাহন আৰু কল-কাৰখানাৰ যন্ত্ৰ-পাতি চলোৱাত।