জীৱন ধাৰণৰ প্ৰণালী
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘জীৱন ধাৰণৰ প্ৰণালী’ পাঠটিত প্ৰাচীন কালৰ আদিম মানৱৰ অঘৰী জীৱনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক যুগৰ বিভিন্ন ভৌগোলিক অঞ্চলত মানুহৰ বসবাস আৰু জীৱিকাৰ ক্ৰমবিকাশ আলোচনা কৰা হৈছে। আদিম মানুহে খাদ্য সংগ্ৰহ আৰু চিকাৰ কৰি কেঁচাই খাইছিল আৰু গছৰ খোৰোং বা পাহাৰৰ গুহাত আশ্ৰয় লৈছিল। শিলৰ ঘঁহনিত ফিৰিঙতিৰ পৰা জুইৰ আৱিষ্কাৰ হয় আৰু শিলৰ সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰেৰে ‘শিলৰ যুগ’ৰ সূচনা হয় (মধ্যপ্ৰদেশৰ ভীমবেটকা গুহাৰ চিত্ৰ ইয়াৰ নিদৰ্শন)।
‘পানিক’ দলৰ কাহিনীৰ জৰিয়তে মানুহে কেনেকৈ বীজৰ পৰা খেতি কৰিবলৈ শিকে আৰু খেতিৰ বাবে নদীৰ কাষত স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰি গাঁও পাতিবলৈ লয় (অসমৰ ডিমা হাছাওৰ দাওজালি হাডিঙত প্ৰাচীন শিলৰ সঁজুলি পোৱা গৈছে), সেয়া বুজাই দিয়া হৈছে। লগতে অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চল যেনে— ভৈয়ামৰ গাঁও, চৰ অঞ্চল (ৰবি শস্য), চহৰ অঞ্চল (চাকৰি, ব্যৱসায়), পাহাৰীয়া অঞ্চল (জুম খেতি) আৰু চাহ বাগিচা অঞ্চলৰ জীৱন-ধাৰণ প্ৰণালীৰ পাৰ্থক্য দাঙি ধৰা হৈছে।
জীৱন-ধাৰণৰ ক্ৰমবিকাশ: প্ৰধান তথ্যকোষ
আদিম মানৱৰ খাদ্য আৰু সাজ-পাৰ: চিকাৰ কৰা কেঁচা মঙহ, ফল-মূল, গছৰ শিপা; পিন্ধনত গছৰ বাকলি, পাত আৰু জীৱ-জন্তুৰ ছাল।
জুইৰ আৱিষ্কাৰ: দুটুকুৰা টান শিলৰ ঘঁহনিৰ পৰা ওলোৱা ফিৰিঙতি শুকান পাতত পৰি জুই জ্বলে।
ভীমবেটকা গুহা (Bhimbetka Caves): মধ্যপ্ৰদেশৰ ভূপালত অৱস্থিত গুহা, য’ত আদিম মানুহে শিলৰ জোঙা সঁজুলি আৰু প্ৰাকৃতিক ৰঙেৰে অঁকা চিকাৰ আৰু নৃত্যৰ চিত্ৰ সংৰক্ষিত হৈ আছে।
দাওজালি হাডিং (Daojali Hading): অসমৰ ডিমা হাছাও জিলাত অৱস্থিত নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ স্থান, য’ত আদিম মানুহৰ শিলৰ কোৰ, পটা আৰু মাটিৰ পাত্ৰৰ ভগ্নাংশ পোৱা গৈছে।
প্ৰাণী পালন: প্ৰথম পোহনীয়া প্ৰাণী কুকুৰ (চিকাৰ আৰু পহৰাৰ বাবে), তাৰ পাছত গৰু, ছাগলী, ঘোঁৰা, গাধ (মঙহ, গাখীৰ, কৃষিকাৰ্য আৰু বোজা কঢ়িওৱাৰ বাবে)।
অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ জীৱন-ধাৰণ:
ভৈয়ামৰ গাঁও: মূল জীৱিকা কৃষি (ধান, মাহ, সৰিয়হ), মীন পালন, পশুপালন, কুটীৰ শিল্প।
চৰ অঞ্চল: পলসুৱা বালিচহীয়া মাটিত খৰালি কালত ৰবি শস্যৰ খেতি (সৰিয়হ, জলকীয়া, তৰমুজ, বাদাম)।
চহৰ অঞ্চল: ঘন জনবসতি, উন্নত যাতায়াত, শিক্ষা, চিকিৎসা; মূল জীৱিকা চাকৰি, ব্যৱসায় আৰু উদ্যোগ।
পাহাৰীয়া অঞ্চল: এঢলীয়া মাটিত খোপ কাটি জুম খেতি (ধান, মাকৈ, আদা, হালধি); পশুপালন।
চাহ বাগিচা: চাহ শ্ৰমিকসকলে পাত তোলা, গছ ছঁটা আৰু কাৰখানাত চাহ প্ৰস্তুত কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
১। উত্তৰ লিখা:
(ক) গাঁৱৰ বাসিন্দাসকলৰ প্ৰধান জীৱিকা কি? তেওঁলোকে কি কি শস্যৰ খেতি কৰে?
উত্তৰ:
প্ৰধান জীৱিকা: গাঁৱৰ বাসিন্দাসকলৰ প্ৰধান জীৱিকা হ’ল কৃষি (খেতি-বাতি)।
শস্যসমূহ: তেওঁলোকে প্ৰধানকৈ ধান, মাহ, সৰিয়হ, মৰাপাট, তিল, কুঁহিয়াৰ আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ শাক-পাচলিৰ খেতি কৰে।
(খ) চৰ অঞ্চলত বাস কৰা লোকসকলে কি কি শস্যৰ খেতি কৰে?
উত্তৰ: চৰ অঞ্চলৰ মাটি পলসুৱা আৰু বালিচহীয়া হোৱা বাবে খৰালি কালত তাত প্ৰধানকৈ ৰবি শস্যৰ খেতি কৰা হয়। যেনে— সৰিয়হ, মাহ, মগু, জলকীয়া, আলু, বেঙেনা, তৰমুজ, বাদাম আৰু শাক-পাচলি।
(গ) জুম খেতি কাক বোলে? এই কৃষি পদ্ধতিৰে কি কি শস্যৰ খেতি কৰা হয়?
উত্তৰ:
সংজ্ঞা: পাহাৰীয়া এঢলীয়া ঠাইের হাবি-বন কাটি জুই লগাই মাটিডোখৰ চাফা কৰি কোৰেৰে খোপ বা ঢাপ কাটি পৰম্পৰাগতভাৱে কৰা খেতিকে জুম খেতি (Jhum Cultivation) বোলে।
শস্যসমূহ: জুম খেতিৰে প্ৰধানকৈ পাহাৰীয়া ধান, মাকৈ, আদা, হালধি, তিল, জলকীয়া আৰু কচুৰ খেতি কৰা হয়।
(ঘ) নৈ পাৰৰ লোকসকলে কিদৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰে?
উত্তৰ: নৈ পাৰৰ পলসুৱা সাৰুৱা মাটিত খেতি-বাতি কৰি, নদীত মাছ ধৰি, নাও চলাই মানুহ আৰু মালবস্তু পাৰাপাৰ কৰি, তথা নৈৰ বালি-শিল সংগ্ৰহ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
(ঙ) চাহ বাগিচাৰ শ্ৰমিকসকল কি কি কামৰ লগত জড়িত থাকে?
উত্তৰ: চাহ বাগিচাৰ শ্ৰমিকসকলে বাগিচাৰ কুমলীয়া দুপতীয়া চাহপাত চিঙা, চাহ গছ ছঁটা, সাৰ-পানী দিয়া, কলঘৰলৈ কেঁচা পাত কঢ়িয়াই নিয়া আৰু কাৰখানাৰ যন্ত্ৰ-পাতি চলাই চাহপাত প্ৰস্তুত কৰা কামত জড়িত থাকে।
২। ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোৱা:
‘ক’ অংশ | ‘খ’ অংশ |
|---|---|
প্ৰাকৃতিক দিশৰপৰা অসম এখন | চহকী ৰাজ্য। |
অসমৰ ভৈয়াম আৰু পাহাৰ দুয়ো অঞ্চলতে | চাহ বাগিচা দেখা যায়। |
আদিম মানুহে | অঘৰী জীৱন-যাপন কৰিছিল। |
চৰ অঞ্চলত বসবাস কৰা লোকসকলে সাধাৰণতে | ৰবি শস্যৰ খেতি কৰে। |
৩। খালী ঠাই পূৰ কৰা:
(ক) খৰালি কালত পাহাৰীয়া অঞ্চলত পানীৰ অভাৱ হয়।
(খ) ভৈয়াম অঞ্চলবোৰ সাধাৰণতে সমতল ভূমি।
(গ) পাহাৰ অঞ্চলৰ লোকসকলে সাধাৰণতে জুম খেতি কৰে।
(ঘ) অসমত পাহাৰ আৰু ভৈয়াম দুয়ো অঞ্চলতে চাহ বাগিচা / গাঁও দেখা যায়।
(ঙ) গাঁও অঞ্চলৰ / ভৈয়ামৰ লোকসকলে কুটীৰ শিল্পৰ লগত জড়িত হৈ থাকে।
৪। অশুদ্ধ বাক্যবোৰ বাছি উলিয়াই শুদ্ধকৈ লিখা:
(ক) প্ৰাচীনকালত মানুহে স্থায়ীভাৱে ঘৰ সাজি উন্নত জীৱন-যাপন কৰিছিল।
উত্তৰ: অশুদ্ধ।
শুদ্ধ ৰূপ: প্ৰাচীনকালত আদিম মানুহে স্থায়ীভাৱে ঘৰ नसাজি অঘৰীভাৱে গছৰ খোৰোং আৰু গুহাত জীৱন-যাপন কৰিছিল।(খ) উদ্যোগ, চাকৰি, ব্যৱসায় আদি নগৰ অঞ্চলৰ লোকসকলৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ মূল উপায়।
উত্তৰ: শুদ্ধ বাক্য।(গ) নগৰ অঞ্চলতকৈ গাঁও অঞ্চলত যান-বাহনৰ সংখ্যা কম।
উত্তৰ: শুদ্ধ বাক্য।(ঘ) কৃষিকৰ্মৰ বাহিৰেও গাঁও অঞ্চলৰ কিছুলোকে চাকৰিজীৱী হিচাপে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰে।
উত্তৰ: শুদ্ধ বাক্য।(ঙ) চৰ অঞ্চলত বসবাস কৰা লোকসকলে সাধাৰণতে ৰবি শস্যৰ খেতি কৰে।
উত্তৰ: শুদ্ধ বাক্য।
৫। জুইৰ আৱিষ্কাৰ কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন কালত আদিম মানুহে হাবিত খাদ্যৰ সন্ধানত ঘূৰি ফুৰোঁতে ঘটনাক্ৰমে দুটুকুৰা টান শিল পৰস্পৰৰ মাজত ঘঁহনি খাই ফিৰিঙতি ওলোৱা প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল। সেই ফিৰিঙতি শুকান গছৰ ডাল-পাতত পৰাৰ লগে লগে জুইৰ সৃষ্টি হৈছিল। এইদৰেই মানুহে জুইৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
৬। আদিম কালৰ মানুহে কি কি কামৰ বাবে শিলৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ:
১. বনৰীয়া জীৱ-জন্তু চিকাৰ কৰিবলৈ আৰু আত্মৰক্ষা কৰিবলৈ।
২. জন্তুৰ মঙহ, ছাল আৰু গছৰ শিপা কাটিবলৈ।
৩. খাদ্যশস্য আৰু ফল-মূল গুড়ি কৰিবলৈ।
৪. গুহাৰ বেৰত চিত্ৰ আঁকিবলৈ আৰু পিছলৈ মাটি খান্দি খেতি কৰিবলৈ (কোৰ, কুঠাৰ হিচাপে)।
৭। পাৰ্থক্য লিখা:
(ক) গাঁও আৰু চহৰ:
গাঁও অঞ্চল (Village) | চহৰ অঞ্চল (Town/City) |
|---|---|
১. প্ৰধান জীৱিকা কৃষি, পশুপালন আৰু কুটীৰ শিল্প। | ১. প্ৰধান জীৱিকা চাকৰি, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ। |
২. জনবসতি পাতল আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ শান্ত। | ২. জনবসতি অতি ঘন আৰু যান-বাহনৰ চলাচল অধিক। |
৩. যাতায়াত, উচ্চ শিক্ষা আৰু চিকিৎসাৰ সা-সুবিধা কম। | ৩. উন্নত যাতায়াত, চিকিৎসালয়, মহাবিদ্যালয় আদি প্ৰচুৰ। |
(খ) ভৈয়াম আৰু পাহাৰ:
ভৈয়াম অঞ্চল (Plains) | পাহাৰীয়া অঞ্চল (Hills) |
|---|---|
১. মাটি সমতল আৰু পলসুৱা; পানীৰ সুবিধা বেছি আৰু সাধাৰণ খেতি হয়। | ১. মাটি ওখ-চাপৰ আৰু এঢলীয়া; খৰালিত পানীৰ নাটনি হয় আৰু জুম খেতি কৰা হয়। |
২. যাতায়াত আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থা সুচল। | ২. ওখ-চাপৰ পাহাৰীয়া পথৰ বাবে যাতায়াত কষ্টকৰ। |
৩. জনসংখ্যা আৰু গাঁও-চহৰৰ সংখ্যা বেছি। | ৩. জনবসতি পাতল আৰু জীৱন-ধাৰণ কষ্টকৰ। |