বিনিময় প্ৰথা (Barter System): মুদ্ৰা বা ধনৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে এটা বস্তু বা সেৱাৰ বিনিময়ত আন এটা বস্তু বা সেৱা আদান-প্ৰদান কৰা পুৰণি অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাকে বিনিময় প্ৰথা বোলা হয়।

বিনিময় প্ৰথাৰ প্ৰধান অসুবিধাসমূহ হ'ল:

• অভাৱৰ পাৰস্পৰিক সংগতিৰ অভাৱ (Lack of Double Coincidence of Wants): এই প্ৰথাত দুয়োটা পক্ষৰ মাজত অভাৱৰ মিল থকাটো বাধ্যতামূলক। যেনে— এজনৰ ধান আছে আৰু কাপোৰ লাগে, তেওঁ এনে এজন লোক বিচাৰি পাব লাগিব যাৰ কাপোৰ আছে আৰু ধানৰ প্ৰয়োজন। বাস্তৱত এনে সংগতি পোৱা অতি কঠিন।
• মূল্যৰ উমৈহতীয়া এককৰ অভাৱ: সকলো বস্তুৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ কোনো সৰ্বজনীন মাপকাঠী নাথাকে (যেনে— এটা গৰুৰ সমান কিমান ধান হ'ব, সেয়া সঠিকভাৱে স্থিৰ কৰা অসম্ভৱ)।
• মূল্য বা সম্পদ সঞ্চয়ৰ অসুবিধা: ধান, মাছ, ফল-মূল আদি ক্ষণস্থায়ী সামগ্ৰী বহুদিনলৈ নষ্ট নোহোৱাকৈ সাঁচি ৰাখিব নোৱাৰি আৰু ইয়াৰ বাবে বহুত ঠাইৰো প্ৰয়োজন হয়।
• ভৱিষ্যৎ বা পিছুৱাই দিয়া দেনা পৰিশোধৰ সমস্যা: ঋণ গ্ৰহণ বা ভৱিষ্যতে কিবা পৰিশোধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সামগ্ৰীৰ মান আৰু মূল্য সলনি হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

মুদ্ৰাৰ কাৰ্যাৱলীক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:

1. মুখ্য বা প্ৰাথমিক কাৰ্য:
   • বিনিময়ৰ মাধ্যম: মুদ্ৰা সকলোৰে গ্ৰহণযোগ্য, সেয়ে ইয়াৰ সহায়ত অতি সহজে বয়-বস্তু আৰু সেৱা কিনা-বেচা কৰিব পাৰি।
   • হিচাপৰ বা মূল্যৰ একক: প্ৰতিটো বস্তু আৰু সেৱাৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ এককৰ (যেনে— টকা) জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি।
2. গৌণ কাৰ্য:
   • মূল্যৰ সঞ্চয় ভাণ্ডাৰ: মুদ্ৰা সহজে নষ্ট নহয় আৰু কম ঠাইতে ভৱিষ্যতৰ বাবে সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি।
   • পিছুৱাই দিয়া দেনা পৰিশোধৰ মান: ঋণ লোৱা আৰু ভৱিষ্যতে কিস্তি বা সুদ পৰিশোধ কৰাত মুদ্ৰাই এক নিৰ্ভৰযোগ্য মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে।

মুদ্ৰাই বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধা দূৰ কৰাৰ ধৰণ: মুদ্ৰাই অভাৱৰ পাৰস্পৰিক সংগতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা নাইকিয়া কৰে। এতিয়া এজনে নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি মুদ্ৰা ল'ব পাৰে আৰু সেই মুদ্ৰাৰে নিজৰ পছন্দমতে আন যিকোনো সামগ্ৰী যিকোনো সময়তে কিনিব পাৰে।

মুদ্ৰাৰ লেনদেনৰ চাহিদা (Transaction Demand for Money): দৈনন্দিন জীৱনত বস্তু আৰু সেৱা কিনা-বেচা বা নিয়মিত খৰচ-পাতি বহন কৰাৰ বাবে মানুহে নিজৰ হাতত যি পৰিমাণৰ নগদ ধন ৰাখিব বিচাৰে, তাকে মুদ্ৰাৰ লেনদেনৰ চাহিদা বোলে।

সম্পৰ্ক: এক নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱাত অৰ্থনীতিত সম্পন্ন হোৱা লেনদেনৰ মুঠ মূল্যৰ সৈতে মুদ্ৰাৰ লেনদেনৰ চাহিদা প্ৰত্যক্ষ আৰু ধনাত্মকভাৱে সম্পৰ্কিত। অৰ্থাৎ লেনদেনৰ পৰিমাণ বা মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন বাঢ়িলে মুদ্ৰাৰ চাহিদাও বাঢ়ে।

সমাধান:

উত্তৰ: ঋণপত্ৰখনৰ বৰ্তমান দাম হ'ব প্ৰায় 453.51 টকা।

মানুহে ভৱিষ্যতে লাভ অৰ্জন কৰা আৰু লোকচানৰ পৰা হাত সৰাৰ উদ্দেশ্যে নিজৰ হাতত নগদ মুদ্ৰা ৰখাৰ প্ৰৱণতাকে কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা (Speculative Demand) বোলে।

সুদৰ হাৰ আৰু ঋণপত্ৰৰ দামৰ মাজত ওলোটা সম্পৰ্ক থাকে। সেয়েহে:

• সুদৰ হাৰ বেছি হ'লে: ঋণপত্ৰৰ বৰ্তমান দাম কম থাকে আৰু মানুহে আশা কৰে যে ভৱিষ্যতে সুদ কমিব আৰু ঋণপত্ৰৰ দাম বাঢ়িব। ফলত মানুহে নগদ টকা হাতত নাৰাখি ঋণপত্ৰ ক্ৰয় কৰে, যাৰ বাবে মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা হ্ৰাস পায়।
• সুদৰ হাৰ কম হ'লে: ঋণপত্ৰৰ দাম বেছি থাকে আৰু ভৱিষ্যতে সুদ বাঢ়ি ঋণপত্ৰৰ দাম কমি মূলধনী লোকচান হোৱাৰ ভয় থাকে। সেয়েহে মানুহে ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰি নিজৰ হাতত নগদ মুদ্ৰা সাঁচি ৰাখে, যাৰ বাবে মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা বৃদ্ধি পায়।

সেয়েহে, সুদৰ হাৰ আৰু মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদাৰ মাজত বিপৰীতমুখী (ওলোটা) সম্পৰ্ক থাকে।

তাৰল্য ফান্দ: অৰ্থনীতিত বজাৰ সুদৰ হাৰ যেতিয়া একেবাৰে নিম্নতম সীমাত (r_min) উপনীত হয়, তেতিয়া সকলো বিনিয়োগকাৰীয়ে নিশ্চিত হয় যে ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰ বাঢ়িব আৰু ঋণপত্ৰৰ দাম কমিব।

এনে পৰিস্থিতিত মূলধনী লোকচানৰ ভয়ত কোনেও ঋণপত্ৰ কিনিব নিবিচাৰে আৰু সকলোৱে নিজৰ সম্পদ নগদ মুদ্ৰা হিচাপে হাতত ৰাখিবলৈ বিচাৰে। কেন্দ্ৰীয় বেংকে বজাৰত যিমানেই অতিৰিক্ত মুদ্ৰা যোগান নধৰক কিয়, সেয়া সুদৰ হাৰ আৰু নকমি কেৱল মানুহৰ নগদ জমাৰূপে শোষিত হৈ পৰে। এই অৱস্থাকে তাৰল্য ফান্দ বোলা হয়। ইয়াত মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা ফলন সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক (অসীম) হয়।

ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে (RBI) মুদ্ৰাৰ যোগান জুখিবলৈ চাৰিটা বিকল্প পৰিমাপ ব্যৱহাৰ কৰে (তাৰল্যতাৰ ক্ৰম অনুসৰি):

• M₁ (আটাইতকৈ তৰল): M₁ = CU + DD
  [CU = জনসাধাৰণৰ হাতত থকা নোট আৰু ধাতু মুদ্ৰা, DD = বাণিজ্যিক বেংকসমূহত থকা নিকা চাহিদা আমানত]
• M₂: M₂ = M₁ + ডাকঘৰ সঞ্চয়ী বেংকৰ সঞ্চয় আমানতসমূহ
• M₃ (মুঠ মৌদ্ৰিক সম্পদ): M₃ = M₁ + বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ নিকা সময় আমানত (Fixed/Time Deposits)
• M₄ (আটাইতকৈ কম তৰল): M₄ = M₃ + ডাকঘৰ সঞ্চয়ী সংগঠনৰ মুঠ আমানত (ৰাষ্ট্ৰীয় সঞ্চয় পত্ৰ বা NSC বাদ দি)

বিহিত মুদ্ৰা (Legal Tender): যিবোৰ মুদ্ৰা চৰকাৰী আইন অনুসৰি যিকোনো ধৰণৰ দেনা-পাওনা বা লেনদেন নিষ্পত্তি কৰিবলৈ সকলো নাগৰিকে গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য আৰু যাক গ্ৰহণ কৰিবলৈ কোনো ব্যক্তিয়ে অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰে, তেনে মুদ্ৰাক বিহিত মুদ্ৰা বোলে। (যেনে— ভাৰতত প্ৰচলিত নোট আৰু মুদ্ৰা)।

আদেশ মুদ্ৰা (Fiat Money): চৰকাৰ বা কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ কৰ্তৃত্বশীল আদেশ বা প্ৰতিশ্ৰুতিৰ আধাৰত প্ৰচলিত হোৱা মুদ্ৰাক আদেশ মুদ্ৰা বোলে। এনে মুদ্ৰাৰ নিজা কোনো ধাতুগত বা আভ্যন্তৰীণ মূল্য নাথাকে (যেনে— এখন 500 টকীয়া নোটৰ কাগজখনৰ নিজা মূল্য প্ৰায় শূন্য, কিন্তু চৰকাৰী আদেশৰ বাবে ইয়াৰ মূল্য 500 টকা)।

দেশৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক (ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক) আৰু চৰকাৰে প্ৰচলন কৰা মুঠ মৌদ্ৰিক ভিত্তিকে উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰা বোলা হয়। ইয়াক H বা Monetary Base বুলিও জনা যায়।

কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ এই মুদ্ৰাৰ আধাৰতেই বাণিজ্যিক বেংকসমূহে বহু গুণ অধিক ঋণ বা মুদ্ৰা সৃষ্টি কৰিব পাৰে বাবে ইয়াক 'উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন' বোলা হয়।

বাণিজ্যিক বেংকসমূহ হ'ল লাভ অৰ্জনৰ উদ্দেশ্যে গঠিত একোখন বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ হ'ল:

• আমানত বা জমা গ্ৰহণ: সৰ্বসাধাৰণৰ পৰা তিনিধৰণৰ হিচাপত ধন জমা ৰাখে:
  • চলিত আমানত (Current Deposit): ব্যৱসায়ীৰ বাবে, যেতিয়াই ইচ্ছা ধন উলিয়াব পাৰি।
  • সঞ্চয়ী আমানত (Savings Deposit): সাধাৰণ নাগৰিকৰ ক্ষুদ্ৰ সঞ্চয় আৰু ইয়াত কিছু সুদ পোৱা যায়।
  • ম্যাদী আমানত (Fixed Deposit): এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে জমা ৰখা হয় আৰু সৰ্বাধিক সুদ দিয়া হয়।
• ঋণ প্ৰদান: জমা হোৱা ধনৰ এটা অংশ সংৰক্ষণ কৰি বাকীখিনি ব্যৱসায়ী, উদ্যোগ আৰু কৃষকক উচ্চ সুদৰ হাৰত ঋণ হিচাপে দিয়ে।
• ঋণ বা মুদ্ৰা সৃষ্টি: আমানতকাৰীৰ জমা ধনৰ ভিত্তিত ঋণ প্ৰদানৰ জৰিয়তে অৰ্থনীতিত নতুন চাহিদা আমানত সৃষ্টি কৰে।
• প্ৰতিনিধিত্বমূলক আৰু অন্যান্য সেৱা: চেক সংগ্ৰহ, ধন স্থানান্তৰ (NEFT/RTGS/UPI), লকাৰ সুবিধা, আৰু বিভিন্ন বিল পৰিশোধৰ ব্যৱস্থা কৰে।

মুদ্ৰা গুণক: উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰাৰ প্ৰতি একক পৰিৱৰ্তনৰ ফলত অৰ্থনীতিত মুঠ মুদ্ৰাৰ যোগান যি অনুপাতে বৃদ্ধি পায়, তাকে মুদ্ৰা গুণক বোলে। অৰ্থাৎ ই হ'ল মুঠ মুদ্ৰাৰ মজুত (M) আৰু উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰাৰ (H) অনুপাত।

ইয়াৰ মান নিৰ্ধাৰণ কৰা দুটা প্ৰধান অনুপাত:

1. প্ৰচলিত মুদ্ৰা আমানত অনুপাত (Currency Deposit Ratio - cdr): জনসাধাৰণে হাতত ৰখা নগদ ধন (CU) আৰু বেংকত থকা আমানতৰ (DD) অনুপাত। [cdr = CU / DD]।
2. সংৰক্ষিত আমানত অনুপাত (Reserve Deposit Ratio - rdr): বাণিজ্যিক বেংকসমূহে মুঠ আমানতৰ যি অনুপাত সংৰক্ষিত পুঁজি হিচাপে নিজৰ হাতত আৰু RBI-ত ৰাখিবলগীয়া হয়। [rdr = Cash Reserve Ratio (CRR) + Statutory Liquidity Ratio (SLR)]।

মৌদ্ৰিক নীতিৰ আহিলাসমূহক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়:

1. পৰিমাণগত আহিলা (Quantitative Tools):
   • বেংকৰ হাৰ (Bank Rate): যি হাৰত কেন্দ্ৰীয় বেংকে বাণিজ্যিক বেংকক দীৰ্ঘকালীন ঋণ দিয়ে।
   • মুকলি বজাৰ প্ৰক্ৰিয়া (Open Market Operations): মুকলি বজাৰত চৰকাৰী ঋণপত্ৰ কিনা আৰু বেচা।
   • পৰিৱৰ্তনশীল সংৰক্ষিত অনুপাত: নগদ সংৰক্ষিত পুঁজি অনুপাত (CRR) আৰু বিধিগত তাৰল্য অনুপাত (SLR)।
2. গুণগত আহিলা (Qualitative Tools): প্ৰান্তীয় প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণ (Margin Requirements), নিৰ্বাচিত ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ (SCC), আৰু নৈতিক প্ৰৰোচনা (Moral Suasion)।

বহিৰাগত অভিঘাতৰ সুস্থিৰকৰণ (Sterilisation): যেতিয়া বিদেশৰ পৰা বৃহৎ পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বা মূলধন দেশলৈ আহে, তেতিয়া বাণিজ্যিক বেংকত টকাৰ জমা আৰু তাৰল্য অস্বাভাৱিকভাৱে বাঢ়ি মুদ্ৰাস্ফীতিৰ আশংকা সৃষ্টি হয়। এনে অভিঘাত প্ৰতিহত কৰিবলৈ ৰিজাৰ্ভ বেংকে মুকলি বজাৰত সমপৰিমাণৰ চৰকাৰী ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰি বজাৰৰ পৰা অতিৰিক্ত নগদ ধন উঠাই লয়। এই ব্যৱস্থাক মুদ্ৰা স্থিৰীকৰণ (Sterilisation) বোলে।

হয়, নিশ্চিতভাৱে বাণিজ্যিক বেংক অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ সৃষ্টিকৰ্তা।

বাণিজ্যিক বেংকে প্ৰাথমিক আমানতৰ সহায়তেই বহু পৰিমাণৰ ঋণ বা গৌণ আমানত সৃষ্টি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটো তলত দিয়া কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল:

• সকলো আমানতকাৰীয়ে একেদিনাই নিজৰ সকলো জমা ধন বেংকৰ পৰা উলিয়াই নলয়।
• দৈনন্দিন লেনদেনৰ বাবে বেংকসমূহে কেৱল এক নিৰ্দিষ্ট অংশ (rdr) সংৰক্ষণ কৰি বাকীখিনি ধন ঋণ হিচাপে দিয়ে।
• বেংকে যেতিয়া এজন ব্যক্তিক ঋণ মঞ্জুৰ কৰে, তেতিয়া নগদ ধন নিদি তেওঁৰ নামত এটা বেংক একাউণ্ট খুলি জমা কৰি দিয়ে। এই নতুন জমাই অৰ্থনীতিত নতুন মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি কৰে। এনেদৰে চক্ৰীয়ভাৱে প্ৰাথমিক আমানতৰ বহু গুণ বেছি মুদ্ৰা বেংক ব্যৱস্থাই সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

বাণিজ্যিক বেংকসমূহ যেতিয়া গুৰুতৰ বিত্তীয় সংকট বা নগদ ধনৰ চৰম নাটনিত ভোগে আৰু বজাৰৰ আন কোনো উৎসৰ পৰা ঋণ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়, তেতিয়া শেষ আশ্ৰয় হিচাপে দেশৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক অৰ্থাৎ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ (RBI) দ্বাৰস্থ হয়।

ৰিজাৰ্ভ বেংকে উচিত জামিন বা নথি-পত্ৰৰ বিনিময়ত সংকটগ্ৰস্ত বেংকসমূহক প্ৰয়োজনীয় পুঁজি যোগান ধৰি দেউলীয়া হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। সমগ্ৰ দেশৰ বেংকিং ব্যৱস্থাৰ সুস্থিৰতা আৰু জনসাধাৰণৰ আস্থা অটুট ৰাখিবলৈ ৰিজাৰ্ভ বেংকে লোৱা এই বিশেষ দায়িত্বশীল ভূমিকাকে 'চৰম সময়ৰ ঋণদাতা' বোলা হয়।