জাতীয় আয় গণনা

অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন 1: উৎপাদনৰ চাৰিটা উপাদান কি কি আৰু ইহঁতে প্রত্যেকে লাভ কৰা আয়ক কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: উৎপাদনৰ প্ৰধান উপাদান চাৰিটা আৰু সিহঁতে লাভ কৰা আয়সমূহ হ’ল: 

  • ভূমি (Land): ভূমিয়ে উৎপাদনত আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বিনিময়ত লাভ কৰা আয়ক খাজনা (Rent) বোলা হয়।
  • শ্ৰম (Labour): শ্ৰমিকে শাৰীৰিক বা মানসিক অৱদানৰ বিনিময়ত লাভ কৰা আয়ক মজুৰি (Wages) বোলা হয়।
  • মূলধন (Capital): উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰা মূলধনী সামগ্ৰী বা পুঁজিৰ বিনিময়ত লাভ কৰা আয়ক সুদ (Interest) বোলা হয়।
  • উদ্যমিতা বা সংগঠন (Entrepreneurship): ব্যৱসায়ৰ সকলো দায়িত্ব আৰু অনিশ্চয়তা বহন কৰি উদ্যোক্তাই লাভ কৰা আয়ক লাভ বা মুনাফা (Profit) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন 2: অর্থনীতি এখনৰ চূড়ান্ত ব্যয়ৰ সৰ্বমুঠ পৰিমাণ উপাদানৰ সৰ্বমুঠ দেনাৰ সৈতে কিয় সমান হয়?

উত্তৰ: এখন সৰল অৰ্থনীতিত (য’ত চৰকাৰী হস্তক্ষেপ, সঞ্চয় আৰু বহিঃবাণিজ্য নাথাকে):

  1. পৰিয়ালসমূহে প্ৰতিষ্ঠানবোৰক উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ (শ্ৰম, ভূমি, মূলধন, উদ্যমিতা) যোগান ধৰে।
  2. ইয়াৰ বিনিময়ত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে পৰিয়ালসমূহক উপাদানৰ দেনা (মজুৰি, খাজনা, সুদ আৰু লাভ) প্ৰদান কৰে। এই সকলোবোৰ দেনাৰ যোগফলেই হ’ল উৎপাদনৰ মুঠ মূল্য।
  3. পৰিয়ালসমূহে উপাৰ্জন কৰা সমুদায় আয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে উৎপাদন কৰা চূড়ান্ত দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয় কৰাত ব্যয় কৰে।

সেয়েহে, পৰিয়ালৰ মুঠ চূড়ান্ত ব্যয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে পৰিশোধ কৰা উপাদানৰ সৰ্বমুঠ দেনাৰ সৈতে সমান হয়:
মুঠ উপাদানৰ দেনা = মুঠ উৎপাদনৰ মূল্য = মুঠ চূড়ান্ত ব্যয়

প্ৰশ্ন 3: মজুত আৰু প্ৰবাহৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা। নিগুট বিনিয়োগ আৰু মূলধনৰ মাজত কোনটো মজুত আৰু কোনটো প্ৰবাহ দেখুওৱা। নিগুট বিনিয়োগ আৰু মূলধনক পুখুৰীলৈ বৈ যোৱা পানীৰ সৈতে তুলনা কৰা।

উত্তৰ:

  1. মজুত আৰু প্ৰবাহৰ পাৰ্থক্য:
বৈশিষ্ট্যমজুত (Stock)প্ৰবাহ (Flow)
 মজুত (Stock): এক নিৰ্দিষ্ট সময় বিন্দুত (Point of time) যিবোৰ অৰ্থনৈতিক চলকৰ পৰিমাপ কৰা হয়, সেইবোৰক মজুত বোলা হয়। ইয়াৰ কোনো সময়সীমা নাথাকে (যেনে— কোনো নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত বেংকত থকা জমা ধন, মূলধন আদি)।প্ৰবাহ (Flow): এক নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱা বা সময়সীমাত (Period of time, যেনে— প্ৰতি মাহে বা বছৰে) যিবোৰ চলকৰ পৰিমাপ কৰা হয়, সেইবোৰক প্ৰবাহ বোলে (যেনে— বাৰ্ষিক আয়, মাহিলী দৰমহা, বিনিয়োগ আদি)।
   
   
  1. নিগুট বিনিয়োগ আৰু মূলধন:
  • মূলধন (Capital): ই এক মজুত (Stock) চলক, কাৰণ কোনো এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত অৰ্থনীতিত কিমান যন্ত্ৰ-পাতি বা কাৰখানা আছে তাক বুজায়।
  • নিগুট বিনিয়োগ (Net Investment): ই এক প্ৰবাহ (Flow) চলক, কাৰণ ই এবছৰত মূলধনৰ মজুতলৈ হোৱা নতুন সংযোজনক বুজায়।
  1. পুখুৰীৰ পানীৰ সৈতে তুলনা:
  • এটা নল বা টেপৰ পৰা প্ৰতি মিনিটত পুখুৰীটোলৈ যিমান পানী বৈ আহে, সেই পানীৰ ধাৰাটো হ’ল প্ৰবাহ (নিগুট বিনিয়োগ)।
  • আনহাতে, কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত পুখুৰীটোত যি পৰিমাণৰ পানী জমা হৈ থাকে, সেয়া হ’ল মজুত (মূলধন)।

প্ৰশ্ন 4: পৰিকল্পিত আৰু অপৰিকল্পিত মূলধনৰ সংযোজনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি? সংযোজিত মূলধনৰ পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ মূল্য সংযোজনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বিচাৰ কৰা।

উত্তৰ:

  1. পৰিকল্পিত আৰু অপৰিকল্পিত মূলধনৰ সংযোজনৰ পাৰ্থক্য:
  • পৰিকল্পিত মূলধন সংযোজন: ভৱিষ্যতে বিক্ৰী বৃদ্ধি হোৱাৰ আশাৰে যেতিয়া কোনো প্ৰতিষ্ঠানে আগতীয়াকৈ পৰিকল্পনা কৰি নিজৰ সামগ্ৰী বা কেঁচামালৰ মজুত বৃদ্ধি কৰে, তাক পৰিকল্পিত মূলধন সংযোজন বোলে।
  • অপৰিকল্পিত মূলধন সংযোজন: বজাৰত অপ্ৰত্যাশিতভাৱে চাহিদা কমি যোৱাৰ ফলত যেতিয়া উৎপাদিত সামগ্ৰী বিক্ৰী নহৈ গুদামত জমা হৈ ৰয়, তেতিয়া তাক অপৰিকল্পিত মূলধন সংযোজন বোলে।
  1. সংযোজিত মূলধনৰ পৰিৱৰ্তন আৰু মূল্য সংযোজনৰ সম্পৰ্ক:

প্ৰতিষ্ঠান এখনৰ মূল্য সংযোজন নিৰ্ণয়ৰ সূত্ৰ হ’ল:
মূল্য সংযোজন = উৎপাদনৰ মূল্য – মধ্যৱৰ্তী উপভোগৰ ব্যয়

য’ত,
উৎপাদনৰ মূল্য = বিক্ৰী + মজুত মূলধনৰ পৰিৱৰ্তন (সংযোজন)

সেয়েহে, সংযোজিত মূলধনৰ পৰিৱৰ্তন বৃদ্ধি পালে প্ৰতিষ্ঠানৰ মুঠ উৎপাদনৰ মূল্য তথা মূল্য সংযোজন বৃদ্ধি পায় আৰু ই হ্ৰাস পালে মূল্য সংযোজনো হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন 5: দেশ এখনৰ GDP তিনিটা পদ্ধতিৰে গণনা কৰোতে ব্যৱহাৰ কৰা সূত্ৰকেইটা লিখা। এই তিনিওটা পদ্ধতিৰে গণনা কৰা GDPৰ মান কিয় একে হয় সেই সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:

  1. GDP গণনাৰ তিনিটা পদ্ধতি আৰু সূত্ৰ:
  • (a) উৎপাদন পদ্ধতি / মূল্য সংযোজন পদ্ধতি (Product Method):
    GDP = সৰ্বমুঠ প্ৰতিটো খণ্ডৰ (উৎপাদনৰ মূল্য – মধ্যৱৰ্তী ব্যয়) = সৰ্বমুঠ GVA_MP
  • (b) ব্যয় পদ্ধতি (Expenditure Method):
    GDP = C + I + G + (X – M)
    (য’ত C = ব্যক্তিগত ভোগ ব্যয়, I = মুঠ বিনিয়োগ ব্যয়, G = চৰকাৰী ভোগ ব্যয়, X – M = নিগুট ৰপ্তানি)
  • (c) আয় পদ্ধতি (Income Method):
    GDP = শ্ৰমিকৰ পাৰিশ্ৰমিক (Wages) + পৰিচালন উদ্বৃত্ত (খাজনা + সুদ + লাভ) + মিশ্ৰিত আয় + ক্ষয়-ক্ষতি (Depreciation) + নিগুট পৰোক্ষ কৰ (Net Indirect Taxes)
  1. মান একে হোৱাৰ কাৰণ:

এখন অৰ্থনীতিত উৎপাদিত সকলো সামগ্ৰীৰ মূল্য (উৎপাদন পদ্ধতি), উৎপাদনৰ উপাদানসমূহৰ মাজত আয় হিচাপে বিতৰণ হয় (আয় পদ্ধতি), আৰু এই আয়েৰেই পুনৰ সামগ্ৰীসমূহ ক্ৰয় কৰা হয় (ব্যয় পদ্ধতি)।

আয়ৰ চক্ৰীয় প্ৰবাহৰ নিয়মানুসাৰে:

মুঠ উৎপাদন = মুঠ আয় = মুঠ ব্যয়

সেইবাবে তিনিওটা পদ্ধতিৰে গণনা কৰা GDP-ৰ মান সদায় একে হয়।

প্ৰশ্ন 6: বাজেট ঘাটি আৰু বাণিজ্যিক ঘাটিৰ সংজ্ঞা দিয়া। এখন দেশৰ ব্যক্তিগত বিনিয়োগ সঞ্চয়ৰ তুলনাত কোনো এক নিৰ্দিষ্ট বছৰত 2,000 কোটি টকা অধিক আছিল। বাজেট ঘাটিৰ পৰিমাণ আছিল (-) 1,500 কোটি টকা। দেশখনৰ বাণিজ্যিক ঘাটিৰ পৰিমাণ কিমান আছিল?

উত্তৰ:

সংজ্ঞা:

  • বাজেট ঘাটি (Budget Deficit): চৰকাৰৰ মুঠ ৰাজহ সংগ্ৰহতকৈ চৰকাৰী ব্যয়ৰ পৰিমাণ যেতিয়া অধিক হয়, অৰ্থাৎ (G – T) > 0, তাক বাজেট ঘাটি বোলা হয়।
  • বাণিজ্যিক ঘাটি (Trade Deficit): এখন দেশৰ ৰপ্তানি আয়তকৈ আমদানি ব্যয় যেতিয়া অধিক হয়, অৰ্থাৎ (M – X) > 0, তাক বাণিজ্যিক ঘাটি বোলা হয়।

গণনা:
আমি জানো যে,
বাণিজ্যিক ঘাটি (M – X) = (I – S) + (G – T)

ইয়াত দিয়া আছে:

  • বিনিয়োগ আৰু সঞ্চয়ৰ পাৰ্থক্য (I – S) = 2,000 কোটি টকা
  • বাজেট ঘাটি (G – T) = -1,500 কোটি টকা

বাণিজ্যিক ঘাটি (M – X) = 2,000 + (-1,500) = 500 কোটি টকা
উত্তৰ: দেশখনৰ বাণিজ্যিক ঘাটিৰ পৰিমাণ আছিল 500 কোটি টকা।

প্ৰশ্ন 7: ধৰা হ’ল, এটা নিৰ্দিষ্ট বছৰত এখন দেশৰ বজাৰ দৰত GDPৰ পৰিমাণ আছিল 1,100 কোটি। বিদেশৰ পৰা হোৱা উপাদানৰ নিগুট আয় আছিল 100 কোটি। নিগুট পৰোক্ষ কৰৰ পৰিমাণ আছিল 150 কোটি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ পৰিমাণ আছিল 850 কোটি। এতিয়া ক্ষয়-ক্ষতিৰ সৰ্বমুঠ মূল্য কিমান হ’ব গণনা কৰা।

উত্তৰ:

দিয়া আছে:

  • বজাৰ দৰত মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP_MP) = 1,100 কোটি টকা
  • বিদেশৰ পৰা নিগুট উপাদান আয় (NFIA) = 100 কোটি টকা
  • নিগুট পৰোক্ষ কৰ (NIT) = 150 কোটি টকা
  • ৰাষ্ট্ৰীয় আয় (NNP_FC) = 850 কোটি টকা

আমি জানো যে,

GNP_MP = GDP_MP + NFIA = 1,100 + 100 = 1,200 কোটি টকা

আকৌ,

NNP_FC = GNP_MP – ক্ষয়-ক্ষতি (Depreciation) – NIT

850 = 1,200 – ক্ষয়-ক্ষতি – 150

850 = 1,050 – ক্ষয়-ক্ষতি

ক্ষয়-ক্ষতি = 1,050 – 850 = 200 কোটি টকা

উত্তৰ: ক্ষয়-ক্ষতিৰ সৰ্বমুঠ মূল্য হ’ল 200 কোটি টকা।

প্ৰশ্ন 8: এখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ এবছৰৰ উপাদান ব্যয়ৰ ভিত্তিত নিগুট জাতীয় উৎপাদনৰ পৰিমাণ 1,900 কোটি টকা। পৰিয়াল গোটসমূহে চৰকাৰ বা প্ৰতিষ্ঠানক কিম্বা চৰকাৰ বা প্ৰতিষ্ঠানে পৰিয়াল গোটসমূহক কোনো সুদৰ দেনা বহন কৰা নাছিল। পৰিয়াল গোটসমূহৰ ব্যয়যোগ্য আয়ৰ পৰিমাণ হ’ল 1,200 কোটি টকা। তেওঁলোকে বহন কৰা ব্যক্তিগত আয় কৰৰ পৰিমাণ হ’ল 600 কোটি টকা। আনহাতে প্ৰতিষ্ঠানসমূহ আৰু চৰকাৰে ধৰি ৰখা অবিভক্ত লাভৰ পৰিমাণ হ’ল 200 কোটি টকা। চৰকাৰ আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে পৰিয়াল গোটসমূহলৈ আগবঢ়োৱা হস্তান্তৰযোগ্য দেনাৰ পৰিমাণ কিমান হিচাপ কৰি উলিওৱা।

উত্তৰ:

দিয়া আছে:

  • উপাদান ব্যয়ত নিগুট জাতীয় উৎপাদন (NNP_FC) = 1,900 কোটি টকা
  • ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য আয় (PDI) = 1,200 কোটি টকা
  • ব্যক্তিগত আয়কৰ = 600 কোটি টকা
  • অবিতৰিত লাভ = 200 কোটি টকা
  • সুদৰ দেনা = 0
  1. ব্যক্তিগত আয় (PI) নিৰ্ণয়:

ব্যক্তিগত আয় (PI) = ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য আয় + ব্যক্তিগত কৰ

PI = 1,200 + 600 = 1,800 কোটি টকা

  1. হস্তান্তৰযোগ্য দেনা (TR) নিৰ্ণয়:

আমি জানো যে,

PI = NNP_FC – অবিতৰিত লাভ + হস্তান্তৰযোগ্য দেনা

1,800 = 1,900 – 200 + হস্তান্তৰযোগ্য দেনা

1,800 = 1,700 + হস্তান্তৰযোগ্য দেনা

হস্তান্তৰযোগ্য দেনা = 1,800 – 1,700 = 100 কোটি টকা

উত্তৰ: হস্তান্তৰযোগ্য দেনাৰ পৰিমাণ হ’ল 100 কোটি টকা।

প্ৰশ্ন 9: তলৰ তথ্যসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি ব্যক্তিগত আয় আৰু ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য পৰিমাণ গণনা কৰা:

(কোটি টকাৰ হিচাপ)

(a) উপাদানৰ দৰৰ ভিত্তিত নিগুট ঘৰুৱা উৎপাদন (NDP_FC) = 8,000

(b) বিদেশৰ পৰা হোৱা নিগুট উপাদানৰ আয় (NFIA) = 200

(c) অবিতৰিত লাভ = 1,000

(d) নিগম কৰ = 500

(e) পৰিয়াল গোটসমূহে গ্ৰহণ কৰা সুদ = 1,500

(f) পৰিয়াল গোটসমূহে প্ৰদান কৰা সুদ = 1,200

(g) হস্তান্তৰযোগ্য আয় = 300

(h) ব্যক্তিগত কৰ = 500

উত্তৰ:

  1. ৰাষ্ট্ৰীয় আয় (NNP_FC) নিৰ্ণয়:

NNP_FC = NDP_FC + NFIA = 8,000 + 200 = 8,200 কোটি টকা

  1. পৰিয়ালে লাভ কৰা নিগুট সুদ:

গ্ৰহণ কৰা সুদ – প্ৰদান কৰা সুদ = 1,500 – 1,200 = 300 কোটি টকা

  1. ব্যক্তিগত আয় (PI) গণনা:

PI = NNP_FC – অবিতৰিত লাভ – নিগম কৰ + নিগুট সুদ + হস্তান্তৰযোগ্য আয়

PI = 8,200 – 1,000 – 500 + 300 + 300

PI = 8,200 – 1,500 + 600 = 7,300 কোটি টকা

  1. ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য আয় (PDI) গণনা:

PDI = PI – ব্যক্তিগত কৰ

PDI = 7,300 – 500 = 6,800 কোটি টকা

উত্তৰ:

  • ব্যক্তিগত আয় = 7,300 কোটি টকা
  • ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য আয় = 6,800 কোটি টকা

প্ৰশ্ন 10: এদিনত ৰাজু নামৰ নাপিতজনে চুলি কাটি 500 টকা সংগ্ৰহ কৰে। দিনটোত সি তাৰ সা-সৰঞ্জামৰ ক্ষয়-ক্ষতিৰ বাবদ 50 টকা ভৰিব লাগে। বাকী থকা 450 টকাৰ ভিতৰৰে ৰাজুৱে 30 টকা বিক্ৰীকৰ দিয়ে, 200 টকা ঘৰলৈ নিয়ে আৰু 220 টকা নতুন সা-সৰঞ্জাম ক্ৰয় বা ভাল কৰাৰ বাবদ ৰাখে। সি তাৰ আয়ৰ পৰা পুনৰ 20 টকা আয়কৰ পৰিশোধ কৰে। এই তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি নিম্নোলিখিত আয়ৰ পৰিমাপসমূহলৈ ৰাজুৰ অৱদান কিমান হিচাপ কৰি দেখুওৱা:

উত্তৰ:

উত্তৰ:

  • (a) GDP (মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন): ৰাজুৱে এদিনত আগবঢ়োৱা সেৱাৰ মুঠ মূল্য = 500 টকা。
  • (b) NNP (নিগুট জাতীয় উৎপাদন বজাৰ দৰত): NNP = GDP – ক্ষয়-ক্ষতি = 500 – 50 = 450 টকা。
  • (c) NNP (at factor cost) (উপাদান ব্যয়ৰ ভিত্তিত নিগুট জাতীয় উৎপাদন): NNP_FC = NNP_MP – বিক্ৰীকৰ = 450 – 30 = 420 টকা。
  • (d) ব্যক্তিগত আয় (Personal Income): ৰাজুৱে ব্যৱসায়ৰ পৰা ঘৰলৈ নিয়া আয় = 200 টকা。
  • (e) ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য আয় (Personal Disposable Income): PDI = ব্যক্তিগত আয় – ব্যক্তিগত আয়কৰ = 200 – 20 = 180 টকা。

প্ৰশ্ন 11: সাধাৰণ (নামমাত্ৰ) GNPৰ মূল্য কোনো এখন অৰ্থনীতিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বছৰত 2,500 কোটি বুলি ঠাৱৰ কৰা হৈছে। সেই একেখন দেশৰে একেটা ভিত্তিবৰ্ষৰ দৰত গণনা কৰা প্ৰকৃত GNPৰ পৰিমাণ হ’ল 3,000 কোটি। শতকৰা হিচাপত সেই বছৰৰ GNPৰ অপস্ফীতি সূচক (GNP deflator) গণনা কৰা। ভিত্তিবৰ্ষ আৰু বিবেচনালৈ অনা বছৰৰ মাজত দৰৰ বৃদ্ধি হৈছেনে?

উত্তৰ:

দিয়া আছে:

  • নামমাত্ৰ GNP (Nominal GNP) = 2,500 কোটি টকা
  • প্ৰকৃত GNP (Real GNP) = 3,000 কোটি টকা

গণনা:

GNP অপস্ফীতি সূচক (GNP Deflator) = (নামমাত্ৰ GNP / প্ৰকৃত GNP) × 100

= (2,500 / 3,000) × 100 = (5 / 6) × 100 = 83.33%

দৰ বৃদ্ধি সম্পৰ্কে মন্তব্য:

যিহেতু GNP অপস্ফীতি সূচকৰ মান 100 তকৈ কম (83.33% < 100%), সেয়েহে ভিত্তিবৰ্ষৰ তুলনাত বিবেচনালৈ অনা বছৰটোত সাধাৰণ দৰস্তৰ বৃদ্ধি হোৱা নাই, বৰঞ্চ দৰ হ্ৰাস পাইছে।

প্ৰশ্ন 12: এখন দেশৰ কল্যাণৰ সূচক হিচাপে GDPক ব্যৱহাৰ কৰাত কেনেধৰণৰ সীমাবদ্ধতা আছে লিখা।

উত্তৰ: এখন দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) বৃদ্ধি পালেই দেশখনৰ জনসাধাৰণৰ সামূহিক কল্যাণ বৃদ্ধি পাইছে বুলি ক’ব নোৱাৰি। ইয়াৰ প্ৰধান সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল:

  1. 1. আয়ৰ অসম বিতৰণ (Distribution of GDP): যদি GDP বৃদ্ধিৰ সিংহভাগ কেৱল মুষ্টিমেয় কেইজনমান ধনী ব্যক্তিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হয় আৰু দৰিদ্ৰ জনসাধাৰণৰ অৱস্থা একেই থাকে, তেন্তে GDP বৃদ্ধিয়ে প্ৰকৃত সমাজ কল্যাণ প্ৰতিফলিত নকৰে।
  2. 2. অ-মুদ্ৰাগত লেনদেন (Non-monetary Exchanges): বিশেষকৈ ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশত বহুতো অৰ্থনৈতিক কাৰ্য মুদ্ৰাৰ বিনিময় অবিহনে সম্পন্ন হয় (যেনে— ঘৰুৱা মহিলাৰ সেৱা, গাঁৱলীয়া বিনিময় প্ৰথা, কৃষকে নিজৰ পৰিয়ালৰ বাবে কৰা উৎপাদন)। এইবোৰ GDP-ত অন্তৰ্ভুক্ত নহয়।
  3. 3. বাহ্যিকতাৰ প্ৰভাৱ (Externalities): উৎপাদন বৃদ্ধিৰ ফলত পৰিৱেশ প্ৰদূষণ, নদী-পানীৰ বিষাক্তকৰণ, বন ধ্বংস আদিৰ দৰে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে। এই ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱবোৰৰ মূল্য GDP-ৰ পৰা বাদ দিয়া নহয়।
  4. 4. উৎপাদিত দ্ৰব্যৰ গঠন (Composition of GDP): GDP বৃদ্ধি কি ধৰণৰ সামগ্ৰী উৎপাদনৰ ফলত হৈছে সেয়া গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদি শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ পৰিৱৰ্তে মাৰণাস্ত্ৰ, সুৰা বা ক্ষতিকাৰক দ্ৰব্য উৎপাদনৰ ফলত GDP বৃদ্ধি পায়, তেন্তে ই সমাজৰ কল্যাণ সাধন নকৰে।
Scroll to Top