মূল অৰ্থনৈতিৰ সমস্য়াসমূহ
১. অতি চমু / চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১: সংজ্ঞা লিখা:
(ক) দৰিদ্ৰতা (Poverty): এজন ব্যক্তিয়ে জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ— যেনে খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ নূন্যতম সুবিধা আহৰণত ব্যৰ্থ হোৱা আৰ্থিক অৱস্থাকে দৰিদ্ৰতা বোলে।
(খ) নিবনুৱা (Unemployed): প্ৰচলিত বজাৰ মজুৰিত কাম কৰাৰ দৈহিক-মানসিক ক্ষমতা আৰু ইচ্ছা থকা সত্ত্বেও কোনো ফলপ্ৰসূ কৰ্মসংস্থাপন নোপোৱা ব্যক্তিক নিবনুৱা বোলে।
(গ) জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব (Density of Population): কোনো নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক এলেকাৰ প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ মাটিকালিত বাস কৰা গড় জনসংখ্যাৰ পৰিমাণকে জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বোলে।
(ঘ) লিংগ অনুপাত (Sex Ratio): এখন দেশ বা সমাজত প্ৰতি এহেজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে থকা মহিলাৰ সংখ্যাকে লিংগ অনুপাত বোলে।
(ঙ) চৰম দৰিদ্ৰতা (Absolute Poverty): যেতিয়া কোনো ব্যক্তি বা পৰিয়ালে জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰয়োজনীয় নূন্যতম খাদ্য (কেলৰি) আৰু মৌলিক সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাৰ ক্ষমতা হেৰুৱায়, তেনে অৱস্থাক চৰম দৰিদ্ৰতা বোলে।
(চ) আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা (Relative Poverty): সমাজৰ অন্যান্য শ্ৰেণী বা ব্যক্তিৰ আয়, সম্পত্তি আৰু জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ সৈতে তুলনা কৰি যি দৰিদ্ৰতা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়, তাকে আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা বোলে।
(ছ) বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development): ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্যত কোনো ব্যাঘাত নজন্মোৱাকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ অভাৱসমূহ পূৰণ কৰা অৰ্থনৈতিক উন্নয়নকে বহনক্ষম উন্নয়ন বোলে।
(জ) সেউজ অৰ্থনীতি (Green Economy): পৰিৱেশৰ প্ৰতি থকা ভাবুকি আৰু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰি নৱীকৰণযোগ্য সম্পদৰ ব্যৱহাৰেৰে সমাজৰ বহনক্ষম বিকাশ সাধন কৰা অৰ্থনীতিকে সেউজ অৰ্থনীতি বোলে।
প্ৰশ্ন ২: দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা কি? গাঁও অঞ্চল আৰু চহৰ অঞ্চলৰ দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা কি?
উত্তৰ:
দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা: আয় বা ভোগ ব্যয়ৰ এক নিৰ্দিষ্ট নূন্যতম সীমা, যাৰ তলৰ লোকসকলক ‘দৰিদ্ৰ’ (BPL) আৰু ওপৰৰ লোকসকলক ‘অদৰিদ্ৰ’ (APL) বুলি শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়, তাকে দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখা (Poverty Line) বোলে।
ভাৰতৰ কেলৰিভিত্তিক সীমাৰেখা:
গাঁও অঞ্চলত: দৈনিক জনমূৰি নূন্যতম ২৪০০ কেলৰি খাদ্য আহৰণ।
চহৰ অঞ্চলত: দৈনিক জনমূৰি নূন্যতম ২১০০ কেলৰি খাদ্য আহৰণ। (গাঁও অঞ্চলত শাৰীৰিক পৰিশ্ৰম বেছি হোৱা বাবে কেলৰিৰ প্ৰয়োজন অধিক)।
প্ৰশ্ন ৩: ২০১১ চনৰ লোকপিয়লমতে ভাৰতবৰ্ষ আৰু অসমৰ জনসংখ্যা কিমান?
উত্তৰ:
ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যা: প্ৰায় ১২১ কোটি (১২১.০১ কোটি বা ১২১০.১৯ নিযুত)।
অসমৰ জনসংখ্যা: প্ৰায় ৩ কোটি ১২ লাখ (৩,১২,০৫,৫৭৬ জন)।
প্ৰশ্ন ৪: বিশ্বৰ মাটিকালিৰ কিমান শতাংশ ভাৰতত আছে?
উত্তৰ: ২.৪ শতাংশ (আনহাতে বিশ্বৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ১৭.৫ শতাংশ ভাৰতত বাস কৰে)।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ সৰ্বাধিক লিংগ অনুপাত থকা ৰাজ্য কোনখন আৰু কিমান?
উত্তৰ: কেৰালা (Kerala); ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল মতে প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা ১০৮৪ গৰাকী।
প্ৰশ্ন ৬: অসমৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কিমান?
উত্তৰ: প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৩৯৭ জন।
প্ৰশ্ন ৭: ছদ্মবেশী নিবনুৱা কাক কয়?
উত্তৰ: যিবোৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক শ্ৰমিক নিয়োজিত হৈ থাকে আৰু অতিৰিক্ত শ্ৰমিকসকলক আঁতৰাই দিলেও মুঠ উৎপাদনত কোনো প্ৰভাৱ নপৰে (প্ৰান্তিক উৎপাদন শূন্য হয়), তেনে কৰ্মীসকলক ছদ্মবেশী বা প্ৰচ্ছন্ন নিবনুৱা (Disguised Unemployed) বোলে। যেনে— কৃষিখণ্ডত অতিৰিক্তভাৱে জড়িত পৰিয়ালৰ সদস্যসকল।
প্ৰশ্ন ৮: মুদ্ৰাস্ফীতি কি?
উত্তৰ: কোনো এখন দেশৰ অৰ্থনীতিত যেতিয়া সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সাধাৰণ মূল্যস্তৰ অবিৰতভাৱে বৃদ্ধি পায় আৰু মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস পায়, তেনে অৱস্থাক মুদ্ৰাস্ফীতি (Inflation) বোলে।
প্ৰশ্ন ৯: মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কাৰণবোৰ কি কি?
উত্তৰ: মুদ্ৰাস্ফীতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল:
চাহিদাজনিত কাৰণ (Demand-pull Inflation): দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ যোগানৰ তুলনাত সামগ্ৰিক চাহিদা বৃদ্ধি পালে।
ব্যয়জনিত কাৰণ (Cost-push Inflation): কেঁচামালৰ দাম, শ্ৰমিকৰ মজুৰি বা উৎপাদন কৰ বাঢ়ি সামগ্ৰীৰ উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি পালে।
প্ৰশ্ন ১০: দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি কাক বোলে?
উত্তৰ: চৰকাৰে ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS) বা প্ৰত্যক্ষ মূল্য নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে বজাৰত দৰ বৃদ্ধি ৰোধ কৰি মূল্যস্তৰ মুক্ত মুদ্ৰাস্ফীতিতকৈ কম কৰি ৰখা ব্যৱস্থাকে দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি (Suppressed Inflation) বোলে।
প্ৰশ্ন ১১: অবিধিগত (অসংগঠিত) খণ্ডত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কিমান থাকে?
উত্তৰ: ১০ জনতকৈ কম থাকে। (১০ জন বা ততোধিক শ্ৰমিক থাকিলে তাক সংগঠিত খণ্ড বোলে)।
প্ৰশ্ন ১২: সম্পূৰ্ণ কৰা: কৰ্মী জনসংখ্যা অনুপাত = (মুঠ কৰ্মী সংখ্যা / ?) × ১০০
উত্তৰ: কৰ্মী জনসংখ্যা অনুপাত = (মুঠ কৰ্মী সংখ্যা / মুঠ জনসংখ্যা) × ১০০
প্ৰশ্ন ১৩: বহনক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞাটো কোনখন আয়োগে কেতিয়া আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: ১৯৮৭ চনত ব্ৰুণ্টলেণ্ড আয়োগে (Brundtland Commission / বিশ্ব পৰিৱেশ আৰু উন্নয়ন আয়োগ) আগবঢ়াইছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: পৰিৱেশ চিন্তাবিদসকলে মানুহৰ চিন্তা আৰু কৰ্মৰ মূলমন্ত্ৰ কি হোৱাটো বিচাৰে?
উত্তৰ: “চিন্তা বিশ্বব্যাপী হওক, কাৰ্যপন্থা স্থানীয় হওক” (Think globally; act locally)।
২. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতবৰ্ষত জনসংখ্যা বৃদ্ধি সমস্যাৰ মূল কাৰণবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:
উচ্চ জন্ম হাৰ আৰু নিম্ন মৃত্যু হাৰ: আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ প্ৰসাৰ আৰু মহামাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ ফলত মৃত্যুৰ হাৰ যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে, কিন্তু সামাজিক আৰু পৰম্পৰাগত কাৰণত জন্ম হাৰ আজিও উচ্চ হৈ আছে।
নিৰক্ষৰতা আৰু অজ্ঞানতা: শিক্ষাৰ হাৰ কম হোৱাৰ বাবে সৰহসংখ্যক লোকেই জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ভয়াবহতা আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰে।
দৰিদ্ৰতা: দৰিদ্ৰ পৰিয়ালবোৰে সন্তানক অতিৰিক্ত উপাৰ্জনৰ উৎস বুলি গণ্য কৰি অধিক সন্তান জন্ম দিয়াৰ মানসিকতা পোষণ কৰে।
সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় অন্ধবিশ্বাস: পুত্ৰ সন্তানৰ প্ৰতি অন্ধ মোহ আৰু বাল্যবিবাহৰ প্ৰচলনে প্ৰজনন ক্ষমতাৰ বয়স দীঘলীয়া কৰি জন্ম হাৰ বৃদ্ধি কৰে।
অবৈধ প্ৰব্ৰজন (বিশেষকৈ অসমৰ ক্ষেত্ৰত): চুবুৰীয়া দেশ বাংলাদেশ আৰু নেপালৰ পৰা হোৱা নিৰন্তৰ অনুপ্ৰৱেশে অসম তথা ভাৰতৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিত বিশেষ বৰঙণি যোগাইছে।
প্ৰশ্ন ২: দৰিদ্ৰতা কাক কয়? দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখাই কিদৰে দৰিদ্ৰতা নিৰূপণ কৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
দৰিদ্ৰতাৰ ধাৰণা: জীৱন ধাৰণৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ— খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ নূন্যতম সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হোৱা আৰ্থিক অৱস্থাকে দৰিদ্ৰতা বোলে।
দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখাৰ দ্বাৰা নিৰূপণ:
ভাৰতত পৰিকল্পনা আয়োগে কেলৰি গ্ৰহণৰ আধাৰত দৰিদ্ৰতাৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। গাঁও অঞ্চলত দৈনিক জনমূৰি নূন্যতম ২৪০০ কেলৰি আৰু চহৰ অঞ্চলত ২১০০ কেলৰি খাদ্য আহৰণ কৰিব নোৱাৰা লোকক দৰিদ্ৰ বুলি ধৰা হয়।
ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষা কাৰ্যালয়ে (NSSO) এই নূন্যতম কেলৰি ক্ৰয় কৰিবলৈ মাহেকত এজন ব্যক্তিক কিমান ধনৰ প্ৰয়োজন (মাহিলী জনমূৰি ভোগ ব্যয় – MPCE) তাৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰে।
এই নিৰ্ধাৰিত নূন্যতম ব্যয় কৰিবলৈ সক্ষম নোহোৱা লোকসকলক ‘দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ’ (BPL) আৰু বাকীসকলক ‘দৰিদ্ৰতাৰ সীমাৰেখাৰ ওপৰৰ’ (APL) লোক হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: মুদ্ৰাস্ফীতি কাক বোলে? মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ মূল পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
মুদ্ৰাস্ফীতি: যেতিয়া দেশত সামগ্ৰীৰ সাধাৰণ মূল্যস্তৰ ক্ৰমাগতভাৱে বাঢ়ি থাকে আৰু মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস পায়, তেনে অৱস্থাকে মুদ্ৰাস্ফীতি বোলে।
মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণৰ মূল পদ্ধতিসমূহ:
মৌদ্ৰিক নীতি (Monetary Policy): দেশৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকে (ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক) বেংকৰ হাৰ (Bank Rate), নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত (CRR) আৰু ৰেপো ৰেট বৃদ্ধি কৰি বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ ঋণ প্ৰদান ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে, যাৰ ফলত বজাৰত অতিৰিক্ত মুদ্ৰাৰ প্ৰৱাহ নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
ৰাজকোষীয় নীতি (Fiscal Policy): চৰকাৰে অপ্ৰয়োজনীয় ব্যয় কৰ্তন কৰে, নতুন কৰ আৰোপ কৰি জনসাধাৰণৰ হাতৰ পৰা অতিৰিক্ত ক্ৰয়ক্ষমতা চৰকাৰী কোষাগাৰলৈ আনে আৰু ৰাজহুৱা ঋণ গ্ৰহণ কৰি সামগ্ৰিক চাহিদা হ্ৰাস কৰে।
উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু যোগান নীতি: অব্যৱহৃত সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি কৃষিজাত আৰু ঔদ্যোগিক সামগ্ৰীৰ উৎপাদন ত্বৰান্বিত কৰা হয় আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা উচিত মূল্যত অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰি দৰস্তৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: নিবনুৱা সমস্যা কাক বোলে? ইয়াৰ প্ৰকাৰ কি কি? এই সমস্যাৰ মূল কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
নিবনুৱা সমস্যা: চলিত মজুৰিত কাম কৰাৰ ইচ্ছা আৰু অৰ্হতা থকা সত্ত্বেও উপযুক্ত কৰ্মসংস্থাপন লাভ নকৰা অৱস্থাকে নিবনুৱা সমস্যা বোলে।
প্ৰকাৰসমূহ:
গ্ৰাম্য নিবনুৱা:
১. ঋতুজ নিবনুৱা: বছৰৰ কেৱল খেতিৰ ঋতুত কাম পায় আৰু বাকী সময়ত কৰ্মহীন হৈ থাকে।
২. ছদ্মবেশী নিবনুৱা: প্ৰয়োজনতকৈ অধিক শ্ৰমিক একেটা কামতে নিয়োজিত হৈ থকা অৱস্থা।
চহৰীয়া নিবনুৱা:
১. শিক্ষিত নিবনুৱা: ডিগ্ৰী বা শিক্ষা থকা সত্ত্বেও উপযুক্ত চাকৰি নোপোৱা।
২. ঔদ্যোগিক নিবনুৱা: কল-কাৰখানাত কৰ্মসংস্থাপন নোপোৱা শ্ৰমিক।
মূল কাৰণসমূহ:
দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু সেই অনুপাতে নিযুক্তিৰ সা-সুবিধাৰ নাটনি।
নিয়োগবিহীন অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন (Jobless growth)।
কৃষিখণ্ডৰ মন্থৰ আৰু স্থবিৰ বিকাশ।
কাৰিকৰী আৰু বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ অভাৱপূৰ্ণ ত্ৰুটিপূৰ্ণ শিক্ষাব্যৱস্থা।
ঔদ্যোগীকৰণৰ মন্থৰ গতি আৰু মূলধনৰ অভাৱ।
প্ৰশ্ন ৫: চমুটোকা লিখা:
(ক) ঋতুজ নিবনুৱা (Seasonal Unemployment): বছৰৰ বিশেষ ঋতুত বা খেতিৰ সময়ত কাম পায় আৰু বাকী সময়ত কৰ্মহীন হৈ বহি থাকিবলগীয়া হোৱা শ্ৰমিকসকলক ঋতুজ নিবনুৱা বোলে। ভাৰতৰ কৃষিখণ্ডত ই এক ব্যাপক সমস্যা।
(খ) চাহিদাজনিত আৰু ব্যয়জনিত মুদ্ৰাস্ফীতি:
চাহিদাজনিত: বজাৰত সামগ্ৰীৰ যোগানৰ তুলনাত জনসাধাৰণৰ ক্ৰয়ক্ষমতা আৰু চাহিদা অধিক বৃদ্ধি পালে যি মূল্যবৃদ্ধি ঘটে (Too much money chasing too few goods)।
ব্যয়জনিত: কেঁচামালৰ মূল্যবৃদ্ধি, শ্ৰমিকৰ মজুৰি বৃদ্ধি বা চৰকাৰী কৰৰ বাবে উৎপাদন খৰচ বৃদ্ধি পাই হোৱা মূল্যবৃদ্ধি।
(গ) বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development): পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদ অক্ষুণ্ণ ৰাখি বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ নিশ্চিত কৰা উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া। ১৯৮৭ চনত ব্ৰুণ্টলেণ্ড আয়োগে এই ধাৰণা আগবঢ়ায়।
(ঘ) সেউজ অৰ্থনীতি (Green Economy): পৰিৱেশৰ ভাবুকি আৰু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰি নৱীকৰণযোগ্য সেউজ প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত সমাজৰ অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক ভাৰসাম্য লাভ কৰা অৰ্থনীতি।
(ঙ) মুক্ত আৰু দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি:
মুক্ত মুদ্ৰাস্ফীতি: কোনো চৰকাৰী বাধা বা নিয়ন্ত্ৰণ নোহোৱাকৈ বজাৰত দৰ অবাধে বাঢ়ি যোৱা অৱস্থা।
দমিত মুদ্ৰাস্ফীতি: চৰকাৰে ৰাজহুৱা বিতৰণ বা ৰেচনিং ব্যৱস্থাৰে মূল্যবৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা অৱস্থা।