অন্ধবিশ্বাস আৰু কু-সংস্কাৰ
পাঠৰ সাৰাংশ (Chapter Summary)
‘অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ’ প্ৰবন্ধটিত বিশিষ্ট লেখক জয়ন্ত মাধৱ বৰাদেৱে সাম্প্ৰতিক সমাজৰ এক জ্বলন্ত আৰু ভয়াৱহ সমস্যা অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰ আৰু উৰাবাতৰিৰ কুফলসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰিছে। প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ প্ৰদূষিত হ’লে সুস্থ জীৱন-ধাৰণত বাধা আহে, ঠিক তেনেদৰে অন্ধবিশ্বাসে মানৱীয় প্ৰমূল্যসমূহক ধ্বংস কৰি সভ্য সমাজখনক কলুষিত কৰে।
যুক্তিহীন আৰু বিজ্ঞানবিৰোধী ধাৰণাবোৰেই হ’ল অন্ধবিশ্বাস আৰু সমাজৰ অগ্ৰগতিত বাধা দিয়া নীতি-নিয়মবোৰেই হ’ল কুসংস্কাৰ। শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটিলেও প্ৰকৃত জ্ঞান, অধ্যয়নশীলতা আৰু বিজ্ঞানমনস্কতাৰ অভাৱৰ বাবেই মানুহে আজিও ডাইনী, সোপাধৰা বা অলৌকিক ক্ষমতাৰ দৰে অন্ধবিশ্বাসক বিশ্বাস কৰি লয়। সজাগতা, বিজ্ঞানমনস্কতা আৰু ইতিবাচক চিন্তাধাৰাৰ জৰিয়তেহে এই সামাজিক ব্যাধিৰ পৰা সমাজখনক মুক্ত কৰিব পৰা যাব।
১। ভাব-বিষয়ক চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
(ক) উৰাবাতৰি মানে কি?
উত্তৰ: যিবোৰ বাতৰি কোনো সত্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত নহয়, অজ্ঞতাৰ কাৰণে বা মানুহক উত্তেজিত কৰি তুলিবলৈ উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাৱে প্ৰচাৰ কৰা হয় আৰু চিন্তাশূন্য লোকে সত্য বুলি বিশ্বাস কৰে, সেয়াই উৰাবাতৰি (গুজৱ)।
(খ) কুসংস্কাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যিবোৰ নীতি-নিয়ম, ব্যৱস্থা বা পৰম্পৰা এখন সুস্থ সমাজৰ পৰিপন্থী আৰু সমাজৰ অগ্ৰগতিত গতিৰোধক হৈ থিয় দিয়ে, সেইবোৰেই হ’ল কুসংস্কাৰ।
(গ) ‘অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰ পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ গধুৰ বোজা।’- কথাষাৰ কোনে কৈছিল?
উত্তৰ: কথাষাৰ ভাৰতৰ প্ৰ প্রাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি দাৰ্শনিক ড° সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণে কৈছিল।
(ঘ) কোনখন সন্ধিৰ পিছত আৰু কেতিয়া অসম বৃটিছৰ অধীনলৈ যায়?
উত্তৰ: ১৮২৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ পিছত অসম বৃটিছৰ অধীনলৈ যায়।
(ঙ) অসমলৈ আহি শদিয়াৰ সেমেকা জলবায়ুত মিছনেৰীসকল কেনে ধৰণৰ ৰোগত আক্ৰান্ত হৈছিল?
উত্তৰ: মিছনেৰীসকল কলেৰা ৰোগত আক্ৰান্ত হৈছিল।
২। অন্ধবিশ্বাস মানে কি? অন্ধবিশ্বাসে সমাজত কেনে ধৰণৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে লিখা।
উত্তৰ:
অন্ধবিশ্বাসৰ অৰ্থ: যিবোৰ বিশ্বাস বা ধাৰণা কোনো যুক্তিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত নহয় আৰু বিজ্ঞানে যিবোৰ ধাৰণাক অসত্য আৰু অমূলক বুলি প্ৰমাণ কৰিছে, সেইবোৰেই হ’ল অন্ধবিশ্বাস।
সৃষ্টি কৰা সমস্যাসমূহ:
অন্ধবিশ্বাসে মানুহৰ প্ৰেম, মমতা আৰু মানৱতাৰ দৰে মানৱীয় মূল্যবোধবোৰক আঘাত কৰি সমাজখনক কলুষিত, অশান্ত আৰু অস্থিৰ কৰি তোলে।
সঠিক চিকিৎসাৰ সলনি পূজা-পাতল, বেজ বা তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি মানুহে অকাল মৃত্যুক সাৱটি ল’বলগীয়া হয়।
‘ডাইনী’ আৰু ‘সোপাধৰা’ আদি ভিত্তিহীন উৰাবাতৰিৰ বলি হৈ নিৰীহ লোক, বিশেষকৈ মহিলা আৰু বিশেষভাৱে সক্ষম লোকৰ ওপৰত নিৰ্যাতন আৰু হত্যাৰ দৰে জঘন্য অপৰাধ সংঘটিত হয়।
সমাজৰ সুস্থ ঐক্য আৰু সম্প্ৰীতি নষ্ট হৈ সমাজখন পিছপৰা হৈ ৰয়।
৩। কি কি কাৰণত অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰৰ দ্বাৰা জনসাধাৰণ প্ৰভাৱিত হয়?
উত্তৰ: পাঠটিৰ মতে প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল:
১. প্ৰকৃত জ্ঞান আৰু অধ্যয়নৰ অভাৱ: মানুহ আনুষ্ঠানিকভাৱে শিক্ষিত হ’লেও অধ্যয়নবিমুখ হোৱাৰ বাবে আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু যুক্তিৰে বিচাৰ কৰাৰ ক্ষমতা নাথাকে।
২. নেতিবাচক দৃষ্টিভংগী: যিকোনো ঘটনা ইতিবাচকভাৱে চোৱাৰ সলনি নেতিবাচক দৃষ্টিভংগীৰে চোৱাৰ ফলত ভুল ধাৰণাৰ সৃষ্টি হয়।
৩. ভ্ৰমণ আৰু যোগাযোগৰ অভাৱ: ভিতৰুৱা অঞ্চলৰ লোকৰ বাহিৰৰ জগতৰ লগত ভাব-বিনিময়ৰ সুবিধা নথকা বাবে মনৰ দিগন্ত প্ৰসাৰিত নহয়।
৪. স্বাৰ্থান্বেষী লোকৰ অপপ্ৰচাৰ: একাংশ দুষ্ট আৰু চতুৰ লোকে নিজৰ স্বাৰ্থ পূৰণ বা আনৰ অনিষ্ট কৰিবলৈ সমাজত চতুৰালিৰে উৰাবাতৰি বিয়পায়।
৫. সহজে লাভ পোৱাৰ প্ৰৱণতা: কষ্ট নকৰাকৈ কম আয়াসতে ধন-সম্পত্তি, সফলতা আৰু আৰোগ্য লাভ কৰাৰ দুৰ্বলতাৰ সুযোগ ভণ্ডসকলে গ্ৰহণ কৰে।
৬. বিজ্ঞানমনস্কতাৰ অভাৱ: দৈনন্দিন জীৱনত বিজ্ঞান আৰু যুক্তিক এটা সংস্কৃতি বা জীৱনশৈলী হিচাপে গ্ৰহণ নকৰাৰ বাবে।
৪। অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰ আদি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ কেনে ধৰণৰ আঁচনি গ্রহণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: ১. শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্তি: বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমত অন্ধবিশ্বাসৰ ভয়াবহতা সম্পৰ্কীয় পাঠ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত যুক্তিবাদী চিন্তা গঢ়ি তোলা।
২. ব্যাপক প্ৰচাৰ আৰু তথ্যচিত্ৰ: দূৰদৰ্শন, অনাতাঁৰ, ছ’চিয়েল মিডিয়া আৰু তথ্যচিত্ৰৰ জৰিয়তে অন্ধবিশ্বাসৰ কুফল আৰু সত্যতা উদঙাই জনসাধাৰণক সজাগ কৰা।
৩. বিজ্ঞান মানসিকতাৰ প্ৰসাৰ: বিজ্ঞান মেলা, আলোচনা চক্ৰ আৰু বাটৰ নাটৰ জৰিয়তে সাধাৰণ ৰাইজক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰা।
৪. কঠোৰ আইনী ব্যৱস্থা: উৰাবাতৰি বিয়পোৱা আৰু ডাইনী বা সোপাধৰাৰ নামত নিৰ্যাতন চলোৱা দোষীসকলৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ শাস্তি প্ৰদান কৰা।
৫. সামাজিক মনস্তাত্ত্বিক জাগৰণ: সমাজৰ সকলো স্তৰতে ইতিবাচক চিন্তা আৰু মানৱীয় প্ৰমূল্যৰ জাগৰণ সৃষ্টি কৰা।
৫। ‘ডাইনী’, ‘সোপাধৰা’ আদি বিষয়ত উৰাবাতৰি প্ৰচাৰ হোৱা আৰু মানুহে বিশ্বাস কৰাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ:
উৰাবাতৰি প্ৰচাৰৰ কাৰণ: কাৰোবাৰ মাটি-সম্পত্তি দখল কৰাৰ লোভত বা কাৰোবাৰ উন্নতি দেখি ঈৰ্ষান্বিত হৈ সেই লোকসকলক ‘ডাইনী’ সজাই উৎখাত কৰিবলৈ কিছু অসৎ লোকে অপপ্ৰচাৰ চলায়। আনহাতে সমাজত ভয় আৰু উত্তেজনা সৃষ্টি কৰি নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈ ‘সোপাধৰা’ৰ উৰাবাতৰি ৰটনা কৰা হয়।
মানুহে বিশ্বাস কৰাৰ কাৰণ: উপযুক্ত শিক্ষা, চিকিৎসা আৰু বিজ্ঞানসন্মত যুক্তিৰ অভাৱৰ বাবেই অজ্ঞ লোকে কোনো কথাৰ সত্যতা পৰীক্ষা নকৰি সহজেই উৰাবাতৰিক সঁচা বুলি মানি লয় আৰু উত্তেজিত হৈ পৰে।
৬। অঞ্চলত প্ৰচলিত অন্ধবিশ্বাস নিৰাময়ৰ বাবে ল’বলগীয়া ব্যৱস্থা (চমু টোকা)
উত্তৰ: অঞ্চলত অন্ধবিশ্বাস নিৰাময়ৰ পদক্ষেপ
আমাৰ অঞ্চলত বেমাৰ হ’লে ডাক্তৰৰ সলনি বেজৰ ওচৰলৈ যোৱা, গাত দেৱ-দেৱী লম্ভা বুলি বিশ্বাস কৰা আৰু সৰু ল’ৰা-ছোৱালীক ভূতৰ ভয় দেখুওৱা আদি অন্ধবিশ্বাস চকুত পৰে।
নিৰাময়ৰ ব্যৱস্থা:
১। স্থানীয় যুৱক-যুৱতী আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল একগোট হৈ গাঁৱত সজাগতামূলক বাটৰ নাট আৰু পথসভাৰ আয়োজন কৰিম।
২। বেমাৰ হ’লে বেজ বা তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে চিকিৎসালয়লৈ যাবলৈ আৰু বিজ্ঞানসন্মত চিকিৎসা ল’বলৈ বুজনি দিম।
৩। সমাজত ওলোৱা যিকোনো উৰাবাতৰি সত্যাসত্য নিৰূপণ নকৰাকৈ বিশ্বাস নকৰিবলৈ মানুহক আহ্বান জনাম।
৪। বিজ্ঞান ক্লাবৰ জৰিয়তে তথাকথিত অলৌকিক ঘটনাৰ বৈজ্ঞানিক সত্যতা প্ৰদৰ্শন কৰি ৰাইজৰ অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিম।
৭। ব্যাখ্যা কৰা
(ক) “অন্ধবিশ্বাস, কুসংস্কাৰ পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ গধুৰ বোজা।”
প্ৰসংগ: উক্ত বাক্যশাৰী জয়ন্ত মাধৱ বৰাৰ ‘অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ’ নামৰ পাঠটিৰ পৰা লোৱা হৈছে। এয়া ড° সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণৰ এক বিখ্যাত উক্তি।
ব্যাখ্যা: প্ৰাকৃতিক প্ৰদূষণে কেৱল পৰিৱেশৰ ক্ষতি কৰে, কিন্তু অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰে সমাজৰ প্ৰেম, মমতা আৰু মানৱতাৰ দৰে মানৱীয় প্ৰমূল্যবোধসমূহক ধ্বংস কৰি পেলায়। ই মানুহৰ যুক্তি আৰু স্বাধীন চিন্তাশক্তিক পংগু কৰে। অন্ধবিশ্বাসৰ বাবেই মানুহেই মানুহৰ শত্ৰু হৈ পৰে আৰু সমাজত হত্যা-হিংসাৰ সৃষ্টি হয়। সেয়েহে মানৱ সভ্যতাৰ উত্তৰণত অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ হৈছে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ গধুৰ বোজা।
(খ) “সংস্কাৰ এক জীৱন পদ্ধতি।”
প্ৰসংগ: উক্ত বাক্যটি জয়ন্ত মাধৱ বৰাৰ ‘অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ’ পাঠটিৰ অন্তৰ্গত।
ব্যাখ্যা: সংস্কাৰ মানে হৈছে মানুহে জীৱন যাপনৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা নীতি-নিয়ম, পৰম্পৰা আৰু সুস্থ মূল্যবোধৰ শৃংখলা। ই এক জীৱন-পদ্ধতি। কিন্তু সংস্কাৰ সদায় পৰিৱৰ্তনশীল আৰু সময়োপযোগী হ’ব লাগে। সংস্কাৰে যদি সমাজকে নতুন চিন্তাৰে আগুৱাই নিয়াৰ পৰিৱৰ্তে পুৰণিকলীয়া অন্ধ নিয়মবোৰক জীয়াই ৰাখে, তেন্তে সি কুসংস্কাৰত পৰিণত হয়। প্ৰকৃত সংস্কাৰেহে সমাজখনক গতিশীল আৰু সুস্থ কৰি ৰাখে।
(গ) “মানুহ শিক্ষিত হৈছে, কিন্তু সেই অনুপাতে হৈছে অধ্যয়নবিমুখ।”
প্ৰসংগ: উক্ত কথাফাঁকি জয়ন্ত মাধৱ বৰাদেৱৰ ‘অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ’ প্ৰবন্ধৰ পৰা উদ্ধৃত কৰা হৈছে।
ব্যাখ্যা: বৰ্তমান সময়ত সাক্ষৰতাৰ হাৰ বাঢ়িছে যদিও শিক্ষাক কেৱল চাকৰি লাভ কৰাৰ মাধ্যম হিচাপেহে লোৱা হৈছে। মানুহ কিতাপ পঢ়া আৰু গভীৰ অধ্যয়নৰ পৰা আঁতৰি আহি ভোগবাদ আৰু সস্তীয়া আনন্দৰ প্ৰতি আসক্ত হৈছে। অধ্যয়নৰ অভাৱৰ বাবে মানুহৰ মনত প্ৰকৃত জ্ঞান আৰু যুক্তিৰ অভাৱ ঘটে। ফলত আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰি শিক্ষিত হৈও মানুহে অন্ধবিশ্বাস আৰু উৰাবাতৰিক সত্য বুলি সাবটি লয়।
৮। ভাষা-বিষয়ক (Grammar)
বিপৰীত অৰ্থ বুজোৱা শব্দ গঠন (‘অ’ উপসৰ্গ যোগ কৰি):
মানৱীয় → অমানৱীয়
সজাগতা → অসজাগতা
সামাজিক → অসামাজিক
ৰাজনৈতিক → অৰাজনৈতিক
সাংবিধানিক → অসাংবিধানিক
প্ৰচাৰ → অপ্ৰচাৰ (বা অপ্ৰচাৰিত)
বিপৰীত শব্দ:
ইতিবাচক × নেতিবাচক
সৎ × অসৎ
যোগাত্মক × বিয়োগাত্মক (বা ঋণাত্মক)
সক্ষম × অক্ষম (বা বিশেষভাৱে সক্ষম)
উচিত × অনুচিত
অভিশাপ × আশীৰ্বাদ
পাঠত থকা যুৰীয়া শব্দ:
১. অন্ধবিশ্বাস-কুসংস্কাৰ
২. পূজা-পাতল
৩. তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰ
৪. হিত-অহিত
৫. ল’ৰা-ছোৱালী
বাক্য ৰচনা:
মৌলিক অধিকাৰ: ভাৰতীয় সংবিধানে দেশৰ প্ৰতিগৰাকী নাগৰিককে সমতা আৰু স্বাধীনতাৰ মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে।
অমানৱীয় কাৰ্য: ডাইনীৰ সন্দেহত কোনো নিৰীহ মহিলাক মাৰ-পিত কৰাটো এক জঘন্য অমানৱীয় কাৰ্য।
প্ৰচাৰ মাধ্যম: সমাজৰ পৰা কুসংস্কাৰ নিৰ্মূল কৰাত বাতৰি কাকত, অনাতাঁৰ আৰু টেলিভিছন আদি প্ৰচাৰ মাধ্যমে মুখ্য ভূমিকা ল’ব পাৰে।
সজাগতা সভা: অন্ধবিশ্বাসৰ বিৰুদ্ধে গাঁৱৰ ৰাইজক সচেতন কৰিবলৈ ছাত্ৰ সমাজে এখন সজাগতা সভাৰ আয়োজন কৰিছিল।
স্বাৰ্থান্বেষী লোক: নিজৰ লাভৰ বাবে স্বাৰ্থান্বেষী লোকে সমাজত উৰাবাতৰি বিয়পাই অশান্তিৰ সৃষ্টি কৰে।
আদিম স্তৰ: একবিংশ শতিকাতো অন্ধবিশ্বাস সাৱটি বহি থাকিলে মানৱ সমাজ পুনৰ আদিম স্তৰলৈ পিছুৱাই যাব।