প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু সহায়ক অধ্যয়ন সমল

[ক] পাঠৰ মাজৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions & Answers)

পৃষ্ঠা নং ৩১ 

প্ৰশ্ন: মানুহে কৃষিক কেন্দ্ৰ কৰি স্থায়ীভাৱে বসতি আৰম্ভ কৰাৰ কাৰণ কি বুলি ভাবা লিখা।

উত্তৰ:
কৃষি কাৰ্য আৰম্ভ হোৱাৰ ফলতেই মানুহে একে ঠাইতে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ হ’ল—

• মাটি চহোৱা, বীজ সিঁচা আৰু শস্য চপোৱালৈকে খেতিডৰাক অহৰহ চোৱা-চিতা আৰু সংৰক্ষণ কৰাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।

• খেতি চপাই পোৱা শস্যসমূহ ভৱিষ্যতৰ বাবে একে ঠাইতে সুৰক্ষিতভাৱে মজুত কৰি ৰাখিবলৈ স্থায়ী ঘৰ-বাৰীৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।

• কৃষিকাৰ্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সা-সঁজুলি আৰু পোহনীয়া জীৱ-জন্তুবোৰক ৰ’দ, বতাহ, বৰষুণ আৰু বনৰীয়া জন্তুৰ আক্ৰমণৰ পৰা নিৰাপত্তা দিবলৈ মানুহে স্থায়ী বসতি গঢ়ি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন: মানুহে নৈপৰীয়া ঠাইক স্থায়ী বসতিৰ বাবে কিয় নিৰ্বাচন কৰে?

উত্তৰ:

• নদীের কাষৰীয়া অঞ্চলত কৃষিকাৰ্যৰ বাবে উপযোগী অতি সাৰুৱা পলসুৱা মাটি সহজে পোৱা যায়।

• খোৱা, ৰন্ধা-বঢ়া, গা-ধোৱা আৰু খেতি-পথাৰত জলসিঞ্চনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পানী নৈৰ পৰা অনায়াসে লাভ কৰিব পাৰি।

• নদীত মাছ ধৰি বহু মানুহে সহজতে জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিব পাৰে।

• নাৱৰ জৰিয়তে নদীৰ জলপথেৰে কম খৰচতে যাতায়াত আৰু বয়-বস্তু পৰিবহণৰ সুবিধা পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন: নগৰীয়া বসতি মানে কি বুজা?

উত্তৰ:
যিবোৰ অঞ্চলত আধুনিক সা-সুবিধা যেনে— উন্নত বাট-পথ, যান-বাহন, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, কল-কাৰখানা, বেংক, চিকিৎসালয় আৰু শিক্ষানুষ্ঠান আদি গঢ় লৈ উঠে আৰু য’ৰ বেছিভাগ মানুহেই কৃষিৰ বাহিৰে অন্য অকৃষিভিত্তিক কাৰ্য (দ্বিতীয়ক, তৃতীয়ক আৰু চতুৰ্থক বৃত্তি) যেনে ব্যৱসায়, চাকৰি আৰু উদ্যোগত নিয়োজিত হৈ ঘনকৈ বসবাস কৰে, তেনে বসতিক নগৰীয়া বা পৌৰ বসতি (Urban Settlement) বোলে।

পৃষ্ঠা নং ৩৩

ক্ৰিয়াকলাপ: তোমালোকৰ অঞ্চলত কেনেধৰণৰ বসতি দেখিবলৈ পোৱা যায়? অঞ্চলটোৰ বসতিৰ ধৰণ তেনে হোৱাৰ কাৰণ কি হ’ব পাৰে, দলত আলোচনা কৰা।

উত্তৰ (আৰ্হি উত্তৰ):
আমাৰ অঞ্চলটোত সাধাৰণতে ৰৈখিক বসতি আৰু কেন্দ্ৰীভূত বসতি দেখিবলৈ পোৱা যায়।

• কাৰণ:

  1. আলিবাট আৰু নদীৰ কাষে কাষে যাতায়াত আৰু পানীৰ সুবিধা থকা বাবে মানুহে পথৰ দুয়োকাষে শাৰী শাৰীকৈ ঘৰ সাজি ৰৈখিক বসতি গঢ়ি তুলিছে।

  2. আনহাতে, বজাৰ, চৰকাৰী চিকিৎসালয়, বিদ্যালয় আৰু পথৰ সংযোগস্থল থকা ওখ সাৰুৱা ঠাইখিনিত সকলো সুবিধা একেলগে পোৱা যায় বাবে মানুহৰ ঘৰবোৰ একেলগে থুপ খাই কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ সৃষ্টি হৈছে।

পৃষ্ঠা নং ৩৪

ক্ৰিয়াকলাপ: গাঁৱতকৈ নগৰত জনসংখ্যা অধিক হোৱাৰ কাৰণ কি কি বুলি ভাবা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: গাঁৱতকৈ নগৰত জনসংখ্যা অধিক আৰু ঘন হোৱাৰ মূল কাৰণবোৰ হ’ল—

• উন্নত নিয়োগৰ সুবিধা: নগৰত কল-কাৰখানা, কাৰ্যালয়, বেংক আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্য আদি থকা বাবে জীৱিকা অৰ্জনৰ সুযোগ গাঁৱতকৈ বহু বেছি।

• উন্নত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা: নগৰাঞ্চলত উন্নত মানৰ মহাবিদ্যালয়, বিশ্ববিদ্যালয়, কাৰিকৰী শিক্ষানুষ্ঠান আৰু আধুনিক চিকিৎসালয়ৰ সুবিধা থাকে।

• সুচল যাতায়াত আৰু যোগাযোগ: পকী পথ, ৰে’লপথ, বিমান বন্দৰ আৰু উন্নত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ বাবে মানুহে নগৰত বাস কৰিবলৈ অধিক পছন্দ কৰে।

• আধুনিক জীৱন-ধাৰণৰ সুযোগ: বিজুলী বাতি, নিৰবচ্ছিন্ন খোৱাপানী, বজাৰ-সমাৰ আৰু আমোদ-প্ৰমোদৰ আধুনিক ব্যৱস্থা থকা বাবে গাঁৱৰ পৰা প্ৰতিদিনে বহু মানুহ নগৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে।

পৃষ্ঠা নং ৩৫

ক্ৰিয়াকলাপ: গাঁও আৰু নগৰৰ মাজত সম্পৰ্ক নাথাকিলে আমাৰ কেনেধৰণৰ অসুবিধা হ’লহেঁতেন আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: গাঁও আৰু নগৰৰ মাজত এৰাব নোৱাৰা সম্পৰ্ক আছে। যদি দুয়োৰে মাজত সম্পৰ্ক নাথাকিলহেঁতেন, তেন্তে তলত দিয়া সমস্যাবোৰৰ সৃষ্টি হ’লহেঁতেন—

• নগৰত বসবাস কৰা মানুহ খাদ্য সংকটন ভূগিলেহেঁতেন; কাৰণ ধান, মাহ, শাক-পাচলি, গাখীৰ, ফল-মূল আদি সকলো প্ৰাথমিক খাদ্য সামগ্ৰী গাঁৱৰ কৃষকেহে উৎপাদন কৰি নগৰলৈ যোগান ধৰে।

• গাঁৱৰ খেতিয়কসকলে তেওঁলোকৰ উৎপাদিত ফচলৰ উপযুক্ত দাম নাপালেহেঁতেন আৰু কল-কাৰখানাত প্ৰস্তুত হোৱা কাপোৰ-কানি, ঔষধ-পাতি, ট্ৰেক্টৰ, সাৰ আৰু বৈদ্যুতিক সামগ্ৰী আদি লাভৰ পৰা বঞ্চিত হ’লহেঁতেন।

• গাঁৱৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু ৰোগীসকলে নগৰৰ উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠান আৰু উন্নত চিকিৎসা সেৱা গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।

• সমগ্ৰ দেশৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্য সম্পূৰ্ণৰূপে স্তব্ধ হৈ পৰিলহেঁতেন।

পৃষ্ঠা নং ৩৬

ক্ৰিয়াকলাপ: উচ্চভূমিৰ বসতি আৰু নিম্নভূমিৰ বসতি সম্বন্ধে তালিকা (বসতি, কৃষি আৰু উদ্ভিদ):

[খ] অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises)

১। খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) কৃষি কাৰ্য আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে মানুহে একে ঠাইতে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
(খ) পানীৰ উৎসক ভিত্তি কৰি গাঁওবাসীয়ে ভালেমান সা-সুবিধা ভোগ কৰে।
(গ) আলিবাট, ৰে’লপথ, নদীৰ কাষে কাষে গঢ়ি উঠা বসতিক ৰৈখিক বসতি বোলে।
(ঘ) বৰ্তমান অসমত গাঁৱৰ সংখ্যা হ’ল ২৬,৩৯৫ খন।

২। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা:

(ক) গ্ৰাম্য বসতিৰ মূল বৃত্তি হ’ল— কৃষি।
(খ) গ্ৰাম্য অঞ্চলতকৈ নগৰ অঞ্চলত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব— অধিক।
(গ) ভাৰতৰ প্ৰায়— ৭০ শতাংশ লোকে গাঁৱত বাস কৰে।
(ঘ) কোনো ঠাইত থুপ খাই থকা বসতিয়েই হ’ল— কেন্দ্ৰীভূত বসতি।

৩। উত্তৰ লিখা: (৪টা বা ৫টা বাক্যৰ ভিতৰত)

(ক) মানুহে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ লোৱাৰ কাৰণ কি বুলি ভাবা?
উত্তৰ: আদিম কালত মানুহে খাদ্যৰ সন্ধানত অঘৰী হৈ ঘূৰি ফুৰিছিল যদিও কৃষিকাৰ্যৰ আৱিষ্কাৰৰ লগে লগে স্থায়ী বসতিৰ সূচনা হয়। খেতিৰ মাটি চহোৱা, বীজ সিঁচা আৰু ফচল চপোৱালৈকে একেডৰা মাটিতে দীৰ্ঘদিন থাকি শস্য চোৱা-চিতা কৰাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। তদুপৰি খেতিৰ পৰা পোৱা শস্যবোৰ ভৱিষ্যতৰ বাবে নিৰাপদে মজুত কৰি ৰাখিবলৈ মানুহক এটা স্থায়ী ঘৰৰ আৱশ্যক হৈছিল। ৰ’দ, বৰষুণ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ আক্ৰমণৰ পৰা নিজকে আৰু ঘৰচীয়া জীৱ-জন্তুক ৰক্ষা কৰাৰ স্বাৰ্থতো মানুহে একে ঠাইতে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ লয়।

(খ) গাঁৱলীয়া বসতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গাঁৱলীয়া বসতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—

1. গাঁওবাসীৰ প্ৰধান জীৱিকা হ’ল প্ৰাথমিক বৃত্তি, বিশেষকৈ কৃষিকাৰ্য আৰু পশুপালন।

2. নগৰৰ তুলনাত গাঁৱত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কম আৰু বসতি সাধাৰণতে পাতল তথা বিস্তৃত।

3. ঘৰ-দুৱাৰৰ আৰ্হি থলুৱা সামগ্ৰী যেনে বাঁহ, কাঠ, খেৰ, মাটি আদিৰে পৰম্পৰাগতভাৱে নিৰ্মিত।

4. গাঁৱৰ পৰিৱেশ মুকলি, সেউজীয়া আৰু প্ৰাকৃতিক উপাদানৰে সমৃদ্ধ যদিও উন্নত যাতায়াত আৰু অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠানৰ সংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম।

(গ) কেন্দ্ৰীভূত বসতি কেনেধৰণে সৃষ্টি হয় লিখা।
উত্তৰ: যিবোৰ অঞ্চলত প্ৰাকৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক সা-সুবিধা অধিক থাকে, তেনে ঠাইত মানুহৰ বসতি একেলগে থুপ খাই কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ সৃষ্টি হয়। বিশেষকৈ সাৰুৱা কৃষিভূমি, পানীৰ নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস, বজাৰ, সুচল যাতায়াতৰ সংযোগস্থল আৰু নিৰাপদ ওখ ভূমিত মানুহে একেলগে কাষাকষিকৈ ঘৰ সাজিবলৈ লয়। সামাজিক সম্প্ৰীতি, পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সুৰক্ষাৰ স্বাৰ্থতো মানুহে এনেদৰে থুপ খাই বসবাস কৰে। এনেদৰে মানুহৰ ঘৰ-বাৰীবোৰ এটা নিৰ্দিষ্ট কেন্দ্ৰক আশ্ৰয় কৰি গঢ় লৈ উঠাৰ ফলতেই কেন্দ্ৰীভূত বসতিৰ সৃষ্টি হয়।

(ঘ) পৌৰ বসতিৰ মানুহৰ জীৱিকাৰ উপায় কেনেকুৱা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: পৌৰ বা নগৰীয়া বসতিৰ মানুহৰ জীৱিকা প্ৰধানকৈ অকৃষিভিত্তিক. নগৰবাসী লোকসকলে মূলত দ্বিতীয়ক, তৃতীয়ক আৰু চতুৰ্থক বৃত্তিত আত্মনিয়োগ কৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰে। কল-কাৰখানা আৰু উদ্যোগৰ শ্ৰমিক বা কাৰিকৰী কাম হ’ল দ্বিতীয়ক বৃত্তিৰ উদাহৰণ। আনহাতে বেপাৰ-বাণিজ্য, চৰকাৰী-বেচৰকাৰী কাৰ্যালয়ৰ চাকৰি, বেংক সেৱা, শিক্ষকতা, ওকালতি আৰু চিকিৎসা সেৱা আদি তৃতীয়ক বৃত্তিৰ অন্তৰ্গত। ইয়াৰ উপৰি ব্যৱস্থাপনা, পৰিচালনা আৰু গৱেষণামূলক চতুৰ্থক বৃত্তিৰ জৰিয়তেও বহু নগৰবাসীয়ে জীৱিকা উপাৰ্জন কৰে।

(ঙ) গাঁও আৰু নগৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গাঁও আৰু নগৰৰ মাজত এক নিবিড় আৰু এৰাব নোৱাৰা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আছে। গাঁৱৰ কৃষকে উৎপাদন কৰা ধান, চাউল, শাক-পাচলি, গাখীৰ আদি খাদ্য সামগ্ৰী আৰু উদ্যোগৰ কেঁচামাল নগৰলৈ যোগান ধৰে। তাৰ বিপৰীতে নগৰৰ কল-কাৰখানাত উৎপাদিত কাপোৰ, ঔষধ, সাৰ, যন্ত্ৰ-পাতি আৰু অন্যান্য প্ৰসাধন সামগ্ৰী গাঁৱৰ মানুহে ক্ৰয় কৰে। তদুপৰি উচ্চ শিক্ষা, উন্নত চিকিৎসা, বেংক, প্ৰশাসন আৰু যোগাযোগৰ সেৱা লাভৰ বাবে গাঁৱৰ লোক নগৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এনেদৰে ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু সেৱামূলক কাম-কাজৰ জৰিয়তে দুয়োটা অঞ্চল পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল হৈ বৰ্তি থাকে।

৪। চমুটোকা লিখা:

(ক) ৰৈখিক বসতি:
আলিবাট, ৰে’লপথ, নদীৰ পাৰ বা মথাউৰিৰ কাষে কাষে দীঘলীয়াকৈ শাৰী পাতি গঢ়ি উঠা বসতিক ৰৈখিক বসতি (Linear Settlement) বোলে। এনে বসতিৰ ঘৰবোৰ পথ বা নদীৰ সমান্তৰালভাৱে শাৰী শাৰীকৈ নিৰ্মাণ কৰা হয়। পথৰ কাষত হোৱা বাবে যাতায়াত আৰু পৰিবহণৰ সুবিধা সহজে লাভ কৰিব পাৰি। নদীৰ কাষত হোৱা ৰৈখিক বসতিয়ে পানীৰ সুবিধাও অনায়াসে পায়।

(খ) বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ বসতি:
গাঁৱৰ কৃষক্ষেত্ৰ বা পথৰ চাৰিআলি সংযোগস্থলক কেন্দ্ৰ কৰি চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট চৌকোণীয়া বা বৰ্গক্ষেত্ৰৰ আৰ্হিত গঢ়ি উঠা বসতিক বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ বসতি (Square pattern of Settlement) বোলে। সাধাৰণতে সমতল অঞ্চলত য’ত বাট-পথবোৰে পৰস্পৰক সমকোণত কাটি যায় নাইবা সমতল খেতিপথাৰৰ চাৰিওকাষে সুপৰিকল্পিতভাৱে ঘৰ-দুৱাৰ সজা হয়, তাত এনে আৰ্হিৰ বসতি দেখিবলৈ পোৱা যায়।

(গ) উচ্চভূমিৰ বসতি:
পাহাৰ, পৰ্বত আৰু ওখ ওখোৰা-মোখোৰা ভূ-প্ৰকৃতিত গঢ়ি উঠা বসতিকে উচ্চভূমিৰ বসতি বোলে। এনে অঞ্চলত সমতল ভূমিৰ অভাৱ আৰু যাতায়াতৰ অসুবিধাৰ বাবে বসতি অতি পাতল আৰু সিঁচৰতি হয়। অসমৰ কাৰ্বি আংলং, পশ্চিম কাৰ্বি আংলং আৰু ডিমা হাচাও জিলাত এনে বসতি দেখা যায়। বন্যপ্ৰাণী আৰু সেমেকা পৰিৱেশৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ পাহাৰৰ ঢালত চাংঘৰ সাজি বাস কৰাটো আৰু ঝুম বা বেদিকা পদ্ধতিৰে খেতি কৰাটো এই বসতিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য।

৫। পাৰ্থক্য লিখা:

(ক) গ্ৰাম্য বসতি আৰু পৌৰ বসতি

(খ) ৰৈখিক বসতি আৰু কেন্দ্ৰীভূত বসতি

(গ) উচ্চভূমিৰ বসতি আৰু নিম্নভূমিৰ বসতি

৬। তোমাৰ গাঁও বা নগৰখনৰ আৰ্হি চিত্ৰ

শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে মাৰ্গদৰ্শন:
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজৰ বহীত এখন মানচিত্ৰ অংকন কৰি তলত দিয়া উপাদানবোৰ বহুৱাব লাগে:

• প্ৰাকৃতিক উপাদান: নদী বা জান-জুৰি (নীলা), পাহাৰ (মুগা), জলাশয় (নীলা বৃত্ত), গছ-গছনি (সেউজীয়া)।

• মানৱসৃষ্ট উপাদান: আলিবাট, ৰে’লপথ, ঘৰ-বাৰী, বিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, ধৰ্মীয় স্থান আৰু বজাৰ।

৭। তুমি বাস কৰা গাঁওখনত / নগৰখনত কি কি সুবিধা আৰু অসুবিধা তুমি লক্ষ্য কৰিছা?

উত্তৰ (আৰ্হি):

(১) গাঁও অঞ্চলত বাস কৰাসকলৰ বাবে:

• সুবিধাসমূহ: প্ৰদূষণমুক্ত নিৰ্মল বতাহ, সতেজ শাক-পাচলিৰ সহজলভ্যতা আৰু মানুহৰ মাজত থকা নিবিড় সামাজিক একতা।

• অসুবিধাসমূহ: বাৰিষা কালত যাতায়াতৰ দুৰৱস্থা, উন্নত চিকিৎসা সেৱা আৰু উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানৰ অভাৱ, লগতে দুৰ্বল বিজুলী আৰু ইণ্টাৰনেট সংযোগ।

(২) নগৰ অঞ্চলত বাস কৰাসকলৰ বাবে:

• সুবিধাসমূহ: সুচল পকী বাট-পথ, উন্নত মানৰ চিকিৎসালয়, শিক্ষানুষ্ঠান আৰু জীৱিকা উপাৰ্জনৰ প্ৰচুৰ সুযোগ।

• অসুবিধাসমূহ: যান-জঁট, বায়ু আৰু শব্দ প্ৰদূষণ, মুকলি খেলপথাৰৰ অভাৱ আৰু বাৰিষা কালত হোৱা কৃত্ৰিম বানপানীৰ সমস্যা।