পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি লিখা:

(ক) কোনটো অঞ্চলত জনসংখ্যা আটাইতকৈ বেছি— 
(১) নিৰক্ষীয় অঞ্চল
(২) উত্তৰ মেৰু
(৩) পূব এছিয়া 
(৪) আফ্ৰিকাৰ চাহাৰা মৰুভূমি
➔ উত্তৰ: (৩) পূব এছিয়া 

(খ) কোনখন মহাদেশৰ জনসংখ্যা সৰ্বাধিক—
(১) ইউৰোপ
(২) আফ্ৰিকা
(৩) এছিয়া
(৪) অষ্ট্ৰেলিয়া
➔ উত্তৰ: (৩) এছিয়া (বিশ্বৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৬০% লোক এই মহাদেশৰ বাসিন্দা)

(গ) ২০১১ চনত অসমৰ জনসংখ্যা আছিল—
(১) ২.২৪ কোটি
(২) ৩.১২ কোটি
(৩) ২.৩৫ কোটি
(৪) ২.৪৬ কোটি
➔ উত্তৰ: (২) ৩.১২ কোটি (প্ৰকৃত সংখ্যা: ৩,১১,৬৯,২৭২ জন)

(ঘ) তলত উল্লেখ কৰা কোনখন মহাদেশত মানুহৰ স্থায়ী বসতি নাই—
(১) এছিয়া
(২) দক্ষিণ আমেৰিকা
(৩) কুমেৰু বা এন্টাৰ্কটিকা
(৪) ইউৰোপ
➔ উত্তৰ: (৩) কুমেৰু বা এন্টাৰ্কটিকা

(ঙ) পৃথিৱীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ জনবহুল দেশখন হ’ল—
(১) ভাৰত
(২) পাকিস্তান
(৩) ৰাছিয়া
(৪) চীন
➔ উত্তৰ: (৪) চীন (পাঠ্যপুথিৰ তথ্য অনুসৰি চীন প্ৰথম আৰু ভাৰত দ্বিতীয় স্থানত আছে)

২। খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি শব্দটোৱে জনসংখ্যাৰ সংখ্যাগত বৃদ্ধিক বুজায়।
(খ) পৃথিৱীৰ বেছিভাগ মানুহে উত্তৰ গোলাৰ্ধত বসতি কৰে।
(গ) প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ এলেকাত যিমান সংখ্যক লোকে বসতি কৰে সিয়েই সেই ঠাইখনৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব (Population Density)।
(ঘ) এখন ঠাই ত্যাগ কৰি কোনো এখন নতুন ঠাইলৈ গৈ বসতি কৰিবলৈ ল’লে নতুন ঠাইখনক প্ৰব্ৰজনৰ লক্ষ্যস্থান (Place of Destination) বোলে।

৩। চমু টোকা লিখা:

(ক) মানৱ সম্পদৰ উন্নয়ন (Human Resource Development):
সমাজ তথা দেশৰ সকলো নাগৰিকক উপযুক্ত শিক্ষা, বৈজ্ঞানিক প্ৰশিক্ষণ, উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা আৰু কৰ্মসংস্থানৰ সুবিধা প্ৰদান কৰি এজন সাধাৰণ ব্যক্তিক কাৰিকৰীভাৱে দক্ষ, কুশলী আৰু উৎপাদনক্ষম মানৱ সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে মানৱ সম্পদৰ উন্নয়ন বোলে। জনসংখ্যাৰ কেৱল সংখ্যাগত বৃদ্ধিতকৈ মানুহৰ গুণগত বিকাশ ঘটাই দেশৰ অৰ্থনৈতিক উৎপাদন আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বৃদ্ধি কৰাই মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ মূল লক্ষ্য।

(খ) জনসংখ্যাৰ থুপীকৰণ (Population Concentration):
পৃথিৱীৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত প্ৰাকৃতিক সা-সুবিধা (যেনে: নদী উপত্যকাৰ সাৰুৱা কৃষিভূমি, পানীৰ সুচলতা, উপযোগী জলবায়ু) আৰু মানৱসৃষ্ট সুবিধাৰ (উদ্যোগ, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, উন্নত পৰিবহণ, শিক্ষা আৰু চিকিৎসাসেৱা) বাবে অত্যধিক মাত্ৰাত জনবসতি গোট খোৱা বা কেন্দ্ৰীভূত হোৱা পৰিঘটনাক জনসংখ্যাৰ থুপীকৰণ বোলে। যেনে: পূব এছিয়া, দক্ষিণ-পূব এছিয়া, পশ্চিম আৰু মধ্য ইউৰোপ তথা আমেৰিকাৰ উত্তৰ-পূব উপকূলীয় অঞ্চল।

(গ) জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ (Population Explosion):
আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতিৰ ফলত সংক্ৰামক মহামাৰী আৰু বেমাৰ-আজাৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ অহাত মানুহৰ মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতভাৱে হ্ৰাস পোৱাৰ বিপৰীতে জন্মৰ হাৰ বৃদ্ধি পাই অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে জনসংখ্যা অস্বাভাৱিক আৰু অপৰিকল্পিতভাৱে বৃদ্ধি পোৱা অৱস্থাক জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ বোলে। ইয়াৰ ফলত দেশত খাদ্য সংকট, নিবনুৱা সমস্যা, বাসস্থানৰ অভাৱ, দৰিদ্ৰতা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত প্ৰচণ্ড চাপ পৰে।

৪। বহলাই লিখা:

জন প্ৰব্ৰজন কাক বোলে? ইয়াৰ কাৰণবোৰ কি কি? জন প্ৰব্ৰজনৰ ফলাফলবোৰ কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ:

• জন-প্ৰব্ৰজনৰ সংজ্ঞা: মানুহে জীৱিকাৰ সন্ধানত, কৰ্মসূত্ৰে বা আন কোনো প্ৰাকৃতিক/সামাজিক কাৰণত নিজৰ পুৰণি বাসস্থান (উৎসস্থান) ত্যাগ কৰি অন্য এখন নতুন ঠাইলৈ (লক্ষ্যস্থান) গৈ স্থায়ী বা সাময়িকভাৱে বসবাস কৰা কাৰ্যকে জন-প্ৰব্ৰজন (Migration) বোলে।

• প্ৰব্ৰজনৰ কাৰণসমূহ:
  ১) কৰ্মসংস্থান আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰণ: উদ্যোগ, নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰু উন্নত ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ জৰিয়তে জীৱিকা অৰ্জন কৰিবলৈ গাঁৱৰ পৰা নগৰলৈ প্ৰব্ৰজন ঘটে।
  ২) উচ্চ শিক্ষা আৰু চিকিৎসা: উন্নত শিক্ষানুষ্ঠান আৰু আধুনিক চিকিৎসা সুবিধা লাভৰ বাবে মানুহে প্ৰব্ৰজন কৰে।
  ৩) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ: বানপানী, গৰাখহনীয়া, ভূমিকম্প আৰু খৰাঙৰ ফলত গৃহহীন হৈ মানুহে নতুন ঠাইলৈ যায়।
  ৪) যুদ্ধ আৰু ৰাজনৈতিক সংকট: যুদ্ধ-বিগ্ৰহ, সাম্প্ৰদায়িক অশান্তি আদিৰ বাবেও মানুহে আশ্ৰয় বিচাৰি প্ৰব্ৰজন কৰে।

• প্ৰব্ৰজনৰ ফলাফলসমূহ:
  ১) প্ৰব্ৰজনৰ ফলত লক্ষ্যস্থানত হঠাতে জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আৰু হেঁচা বাঢ়ি যায়, যাৰ ফলত বাসস্থান, খোৱাপানী, যান-জঁট আৰু অনাময় ব্যৱস্থাত জটিল সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।
  ২) স্থানীয় লোকৰ কৰ্মসংস্থানত প্ৰভাৱ পৰে আৰু ভাষা-সংস্কৃতিৰ সংঘাত উদ্ভৱ হ’ব পাৰে।
  ৩) আনহাতে প্ৰব্ৰজনৰ উৎসস্থানত কৰ্মক্ষম ডেকা আৰু দক্ষ মানৱ শক্তিৰ অভাৱ ঘটিব পাৰে।

৫। প্ৰকল্প কাৰ্য (Project Work Guidance):

(ক) গাঁও বা নগৰত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সা-সুবিধাসমূহ:
১) খোৱাপানী আৰু কৃষিকাৰ্যৰ বাবে পানীৰ সুচল ব্যৱস্থা।
২) সুচল বাট-পথ, ৰে’ল আৰু যাতায়াতৰ সুবিধা।
৩) ওচৰত বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু শৈক্ষিক পৰিৱেশ।
৪) চিকিৎসালয় আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ ব্যৱস্থা।
৫) কল-কাৰখানা, দোকান-পোহাৰ আৰু ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ কৰ্মসংস্থান।

(খ) মহাদেশ অনুসৰি পৃথিৱীৰ জনবহুল দেশসমূহৰ তালিকা:

• ১. এছিয়া মহাদেশ: চীন (প্ৰথম), ভাৰত (দ্বিতীয়), ইণ্ডোনেছিয়া, পাকিস্তান, বাংলাদেশ।

• ২. উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (তৃতীয়), মেক্সিকো।

• ৩. দক্ষিণ আমেৰিকা মহাদেশ: ব্ৰাজিল।

• ৪. আফ্ৰিকা মহাদেশ: নাইজেৰিয়া।

• ৫. ইউৰোপ মহাদেশ: ৰাছিয়া।