পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। চমু উত্তৰ লিখা: 

(ক) মানৱ সম্পদ কাক বোলে?
উত্তৰ: সুস্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী যি ব্যক্তিয়ে শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে কাৰিকৰী জ্ঞান, দক্ষতা আৰু কৌশল আহৰণ কৰি দেশৰ উৎপাদনমূলক বা অৰ্থনৈতিক কাৰ্যত নিজকে নিয়োজিত কৰে, তেওঁকেই মানৱ সম্পদ (Human Resource) বোলে।

(খ) দেশৰ উৎপাদন কাৰ্যত কোনে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে শ্ৰম কৰিবলৈ সক্ষম, সুস্থ, শিক্ষিত, কাৰিকৰীভাৱে দক্ষ আৰু প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিসকলেহে দেশৰ উৎপাদন কাৰ্যত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

(গ) মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশক মানে কি?
উত্তৰ: যিবোৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু স্বাস্থ্যজনিত দিশ পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰিমাপ কৰিলে দেশ এখনৰ মানৱ সম্পদৰ মান আৰু বিকাশৰ সঠিক আভাস পোৱা যায়, সেইবোৰকে মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশক (Indicators of Human Resource Development) বোলে। (যেনে: সাক্ষৰতাৰ হাৰ, জীৱন প্ৰত্যাশা, জনমূৰি আয় আদি)।

(ঘ) বৃত্তিমূলক শিক্ষা কাক বোলে?
উত্তৰ: সাধাৰণ আনুষ্ঠানিক বা পুথিগত শিক্ষাৰ উপৰিও জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে কোনো এটা বিশেষ বৃত্তিত (যেনে: মটৰ মেকানিক, ইলেক্ট্ৰিচিয়ান, কম্পিউটাৰ মেৰামতি, চিলাই, বিউটিচিয়ান আদি) কাৰিকৰী দক্ষতা আৰু ব্যৱহাৰিক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰি স্ব-নিয়োজন আৰু উপাৰ্জনৰ বাট মুকলি কৰা শিক্ষাকে বৃত্তিমূলক শিক্ষা (Vocational Education) বোলে।

(ঙ) মানৱ সম্পদৰ মূল চালিকা শক্তি কি?
উত্তৰ: সুস্বাস্থ্য, উপযুক্ত শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণ (Health, Education, and Training)।

২। বহলাই আলোচনা কৰা:

(ক) মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ বাবে ল’বলগীয়া ব্যৱস্থাৱলী:
উত্তৰ: এখন দেশৰ জনসাধাৰণক দক্ষ মানৱ সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজন:
১) গুণগত আৰু সাৰ্বজনীন শিক্ষা: প্ৰাথমিক পৰ্যায়ৰ পৰা উচ্চ পৰ্যায়লৈকে সকলো নাগৰিকৰ বাবে মানসম্পন্ন, আধুনিক আৰু বিজ্ঞানসন্মত শিক্ষাৰ সুযোগ নিশ্চিত কৰা।
২) বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰসাৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু যুৱক-যুৱতীসকলক স্বাৱলম্বী কৰিব পৰাকৈ কৰ্মমুখী আৰু কাৰিকৰী বৃত্তিমূলক শিক্ষা প্ৰদান কৰা।
৩) উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা আৰু পুষ্টি: প্ৰতিষেধক টিকাকৰণ, বিনামূলীয়া চিকিৎসা আৰু পুষ্টিকৰ খাদ্যৰ যোগানেৰে শিশু আৰু নাগৰিকৰ সুস্বাস্থ্য ৰক্ষা কৰা।
৪) কৰ্মসংস্থান আৰু স্ব-নিয়োজন: প্ৰশিক্ষিত যুৱপ্ৰজন্মক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ আৰু ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰিবলৈ সহজ চৰ্তত ঋণ, কাৰিকৰী সাহায্য আৰু বজাৰৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা।
৫) বিশেষভাৱে সক্ষম ব্যক্তিক প্ৰশিক্ষণ: বিশেষ প্ৰয়োজনসম্পন্ন ব্যক্তিসকলকো বিশেষ কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ দি সমাজৰ উৎপাদনমূলক কামত অংশীদাৰ কৰা।

(খ) মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশকসমূহ:
উত্তৰ: এখন দেশৰ মানৱ সম্পদৰ মান আৰু প্ৰগতি নিৰ্ধাৰণ কৰা প্ৰধান নিৰ্দেশকসমূহ হ’ল:
১) শিক্ষাৰ হাৰ (Literacy Rate): দেশত শিক্ষিত আৰু কাৰিকৰীভাৱে দক্ষ লোকৰ শতাংশ যিমানেই বেছি হয়, মানৱ সম্পদ সিমানেই উন্নত হয়।
২) জীৱনৰ প্ৰত্যাশা (Life Expectancy): এজন শিশু জন্মৰ পিছত গড়ে কিমান বছৰলৈ সুস্থভাৱে জীয়াই থকাৰ আশা কৰা হয়। উচ্চ জীৱন প্ৰত্যাশাই উন্নত স্বাস্থ্য আৰু উন্নত মানৱ সম্পদক সূচায়।
৩) জন্মকালীন শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ (Infant Mortality Rate): প্ৰতি এহেজাৰ জীৱিত জন্মৰ বিপৰীতে শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ। এই হাৰ নিম্ন হোৱাটো মানৱ সম্পদ বিকাশৰ শুভ লক্ষণ।
৪) জনমূৰি আয় (Per Capita Income): দেশৰ মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ক মুঠ জনসংখ্যাৰে ভাগ কৰিলে জনমূৰি আয় পোৱা যায়। জনমূৰি আয় বৃদ্ধি পালে মানুহৰ জীৱনধাৰণৰ মান উন্নত হয়।
৫) বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি আৰু বিদ্যালয় এৰাৰ হাৰ: নামভৰ্তি বৃদ্ধি আৰু আধাতে বিদ্যালয় এৰাৰ (Dropout) হাৰ হ্ৰাস হোৱাটো মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ অন্যতম মাপকাঠী।
৬) প্ৰতিষেধক টিকাকৰণৰ হাৰ: শিশুের ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰি দীৰ্ঘায়ু সুনিশ্চিত কৰিবলৈ টিকাকৰণৰ হাৰ উচ্চ হোৱা প্ৰয়োজন।

(গ) মানৱ সম্পদ উন্নয়ন আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ মাজত থকা সম্পৰ্ক:
উত্তৰ:
১) মানৱ সম্পদ উন্নয়ন আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষা পৰস্পৰ ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
২) কেৱল সাধাৰণ পুথিগত ডিগ্ৰীয়ে মানুহক কৰ্মসংস্থানৰ নিশ্চয়তা দিব নোৱাৰে; কিন্তু বৃত্তিমূলক শিক্ষাই এজন ব্যক্তিক কাৰিকৰী আৰু ব্যৱহাৰিক কামত পাৰদৰ্শী কৰি আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি তোলে।
৩) বৃত্তিমূলক শিক্ষা লাভ কৰিলে ব্যক্তিজনে চৰকাৰী চাকৰিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি নিজাকৈ কাৰিকৰী সেৱা বা উদ্যোগ আৰম্ভ কৰি স্ব-নিয়োজিত হ’ব পাৰে।
৪) ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিৰ লগতে দেশৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায়, ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বাঢ়ে আৰু দক্ষ মানৱ সম্পদৰ দ্ৰুত বিকাশ ঘটে।

(ঘ) বৃত্তিমূলক শিক্ষাই কিদৰে নিবনুৱা সমস্যা লাঘৱ কৰাত সহায় কৰে?
উত্তৰ:
১) বৃত্তিমূলক শিক্ষাই যুৱক-যুৱতীসকলক সমাজ আৰু বজাৰৰ চাহিদা অনুসৰি কম্পিউটাৰ মেৰামতি, মোবাইল মেকানিক, ইলেক্ট্ৰিকেল ৱায়াৰিং, বিউটিচিয়ান, চিলাই, প্লাম্বিং আদিত দক্ষ কৰি তোলে।
২) ই শিক্ষিত নিবনুৱা যুৱক-যুৱতীসকলক চৰকাৰী চাকৰিৰ পিছে পিছে অনাই-বনাই ঘূৰি ফুৰাৰ মানসিকতা ত্যাগ কৰি স্ব-নিয়োজনৰ (Self-employment) পথ বাছি ল’বলৈ উৎসাহিত কৰে।
৩) বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিয়ে নিজে স্বাৱলম্বী হোৱাৰ উপৰিও আন নিবনুৱা লোককো নিজৰ প্ৰতিষ্ঠানত কাম দি সংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৪) ফলস্বৰূপে সমাজত কৰ্মসংস্থান বৃদ্ধি পায়, দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস পায় আৰু দেশৰ নিবনুৱা সমস্যা বহুপৰিমাণে লাঘৱ হয়।

৩। শুদ্ধ / অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা:

• (খ) মানুহ মাত্ৰেই মানৱ সম্পদ নহয়। ➔ শুদ্ধ

• (গ) জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়েই মানৱ সম্পদৰ বৃদ্ধি হোৱা নুবুজায়। ➔ শুদ্ধ

• (ঙ) ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ বৃদ্ধিয়ে দেশ এখন স্বাৱলম্বী হোৱাত সহায় কৰে। ➔ শুদ্ধ

• (চ) জন্মকালীন শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰে মানৱ সম্পদ উন্নয়নত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে। ➔ শুদ্ধ

• (ক) প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ বৃদ্ধি হ’লেই দেশৰ উৎপাদন বৃদ্ধি হয়। ➔ অশুদ্ধ

• (ঘ) উচ্চ জীৱন প্ৰত্যাশাই অনুন্নত মানৱ সম্পদক সূচায়। ➔ অশুদ্ধ (উচ্চ জীৱন প্ৰত্যাশাই উন্নত মানৱ সম্পদকহে সূচায়)

৪। খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) এখন দেশৰ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অন্যতম কাৰক হ’ল শ্ৰম য’ত অংশ ল’ব পাৰে একমাত্ৰ মানুহে।
(খ) ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ বৃদ্ধিয়ে দেশ এখন স্বাৱলম্বী হোৱাত সহায় কৰে।
(গ) উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত চৰকাৰে সকলো শিক্ষিত ব্যক্তিকে চাকৰি যোগান ধৰাটো সম্ভৱ নহয়।
(ঘ) গুণগত / উপযুক্ত শিক্ষা মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ প্ৰাথমিক সোপান।
(ঙ) বৃত্তিমূলক শিক্ষাই মানুহক অকল উপাৰ্জনক্ষমেই নকৰে তাৰ লগে লগে দেশৰ নিবনুৱা সমস্যা লাঘৱ কৰি স্ব-নিয়োজনৰ পথ মুকলি হোৱাত সহায় কৰে।

৫। চমু টোকা লিখা:

(ক) মানৱ সম্পদ (Human Resource):
সুস্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী যি ব্যক্তিয়ে শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে কাৰিকৰী দক্ষতা, কুশলতা আৰু ব্যৱস্থাপনা জ্ঞান অৰ্জন কৰি সমাজৰ উৎপাদনমূলক কাম-কাজত নিয়োজিত হয়, তেওঁকেই মানৱ সম্পদ বোলে। জনসংখ্যাৰ সংখ্যাগত বৃদ্ধিতকৈ গুণগতভাৱে দক্ষ আৰু উৎপাদনক্ষম ব্যক্তিয়েহে দেশৰ প্ৰকৃত সম্পদ হিচাপে পৰিগণিত হয়।

(খ) মানৱ সম্পদ উন্নয়ন (Human Resource Development):
উপযুক্ত শিক্ষা, বৈজ্ঞানিক প্ৰশিক্ষণ, উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা আৰু জীৱনধাৰণৰ মান উন্নত কৰি সাধাৰণ নাগৰিকসকলক দক্ষ, জ্ঞানসম্পন্ন, কৰ্মোদ্যমী আৰু উৎপাদনশীল মানৱ সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ কৰা নিৰন্তৰ প্ৰক্ৰিয়াটোকেই মানৱ সম্পদ উন্নয়ন বোলে। ই দেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় আৰু আৰ্থ-সামাজিক সমৃদ্ধি বৃদ্ধি কৰে।

(গ) মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশক (Indicators of HRD):
এখন দেশৰ মানৱ সম্পদৰ বিকাশ আৰু মানদণ্ড জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা পৰিসাংখ্যিক মাপকাঠীসমূহকে মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশক বোলে। ইয়াৰ ভিতৰত সাক্ষৰতাৰ হাৰ, জীৱন প্ৰত্যাশা, শিশু মৃত্যুৰ হাৰ, জনমূৰি আয়, বিদ্যালয়ত নামভৰ্তিৰ হাৰ আৰু প্ৰতিষেধক টিকাকৰণৰ হাৰ অন্যতম।

(ঘ) বৃত্তিমূলক শিক্ষা (Vocational Education):
প্ৰচলিত সাধাৰণ পুথিগত শিক্ষাৰ উপৰিও যি কাৰিকৰী আৰু ব্যৱহাৰিক শিক্ষাই এজন ব্যক্তিক কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বৃত্তি বা কামত পাৰদৰ্শী কৰি তুলি প্ৰত্যক্ষভাৱে উপাৰ্জনক্ষম আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল হোৱাত সহায় কৰে, তাকে বৃত্তিমূলক শিক্ষা বোলে। ই নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস কৰি স্ব-নিয়োজনৰ বাট মুকলি কৰে।

৬। প্ৰকল্প (Project Guidance):

বিভিন্ন বৃত্তিধাৰী লোকৰ উপাৰ্জনত বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ ভূমিকা:
১) মটৰ মেকানিক: আই.টি.আই (ITI) বা অভিজ্ঞ মেকানিকৰ অধীনত প্ৰশিক্ষণ লৈ নিজে গেৰেজ স্থাপন কৰি মাহেকত ভাল উপাৰ্জন কৰে।
২) বিউটিচিয়ান: চৰকাৰী বা বেচৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা বিউটি কেয়াৰ প্ৰশিক্ষণ লৈ গাঁও বা নগৰত পাৰ্লাৰ খুলি স্বাৱলম্বী হৈছে।
৩) দৰ্জী (Tailor): কাপোৰ কটা আৰু চিলোৱাৰ আধুনিক প্ৰশিক্ষণ লৈ বুটিক বা চিলাই কেন্দ্ৰ চলাই জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছে।
৪) কম্পিউটাৰ হাৰ্ডৱেৰ আৰু মোবাইল টেকনিচিয়ান: চুটি প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে মেৰামতি আৰু ডিজিটেল সেৱা প্ৰদান কৰি স্ব-নিয়োজিত হৈছে।
৫) ইলেক্ট্ৰিচিয়ান: ৱায়াৰিং আৰু বৈদ্যুতিক সঁজুলি মেৰামতিৰ প্ৰশিক্ষণ লৈ ঘৰুৱা আৰু বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানত সেৱা আগবঢ়াই সচ্ছলভাৱে চলি আছে।