গ্ৰাহকৰ সজাগতা, অধিকাৰ আৰু সুৰক্ষা
২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। চমু উত্তৰ লিখা:
(ক) গ্ৰাহক সজাগতাৰ আৱশ্যকতা আছেনে? তোমাৰ উত্তৰৰ সপক্ষে দুটা যুক্তি আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: হয়, গ্ৰাহক সজাগতাৰ অত্যন্ত আৱশ্যকতা আছে।
দুটা যুক্তি:
১) অসাধু ব্যৱসায়ীৰ পৰা ভেজাল বস্তু, ভুল জোখ-মাখ, ম্যাদ উকলি যোৱা সামগ্ৰী আৰু অতিৰিক্ত মূল্য লোৱাৰ দৰে প্ৰতাৰণাৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰিবলৈ গ্ৰাহক সজাগ হোৱাটো প্ৰয়োজন।
২) গ্ৰাহক সজাগ হ’লেহে তেওঁলোকে নিজৰ আইনগত অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰি প্ৰতাৰণাৰ বিৰুদ্ধে গ্ৰাহক আদালতত অভিযোগ দাখিল কৰি উচিত ক্ষতিপূৰণ আদায় কৰিব পাৰে।
(খ) গ্ৰাহকক শোষণ কৰাৰ কৌশলসমূহ কি কি?
উত্তৰ: অসাধু ব্যৱসায়ী বা বিক্ৰেতাই গ্ৰাহকক শোষণ আৰু প্ৰতাৰণা কৰাৰ প্ৰধান কৌশলসমূহ হ’ল:
১) বস্তুৰ ওজন আৰু জোখ-মাখত কমকৈ দিয়া।
২) নিম্নমানৰ বা ভেজাল বস্তু বিক্ৰী কৰা।
৩) ক্ৰয় কৰা বস্তু বা সেৱাৰ ৰচিদ নিদিয়া বা অশুদ্ধ ৰচিদ দিয়া।
৪) উৎপাদনৰ প্ৰকৃত তাৰিখ মচি পেলোৱা বা ম্যাদ উকলি যোৱা (Expired) সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা।
৫) সৰ্বোচ্চ খুচুৰা মূল্যতকৈ (MRP) অধিক মূল্য লোৱা।
৬) চৰকাৰী মানসূচক চিহ্নসমূহ (যেনে: ISI, Agmark) নকল কৰা।
৭) ভুৱা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ বিজ্ঞাপন প্ৰচাৰ কৰি গ্ৰাহকক প্ৰলোভিত কৰা।
(গ) গ্ৰাহক হিচাপে তোমাৰ কৰ্তব্য কি? বজাৰলৈ গৈ বস্তু ক্ৰয় কৰাৰ সময়ত কোনবিলাক কথালৈ মনোযোগ দিয়া উচিত?
উত্তৰ:
গ্ৰাহক হিচাপে কৰ্তব্য: সদায় সজাগ আৰু সচেতন হৈ প্ৰতাৰণাৰ বিৰুদ্ধে সতৰ্ক থকা, সামগ্ৰীৰ গুণাগুণ পৰীক্ষা কৰা আৰু প্ৰতাৰিত হ’লে ন্যায়ৰ বাবে মাত মতা।
মনোযোগ দিবলগীয়া কথাসমূহ:
১) জোখ-মাখৰ আহিলাসমূহ (দগা-পাল্লা, মিটাৰ কাঠি) সঠিক আৰু প্ৰামাণিক হয় নে নহয় পৰীক্ষা কৰা।
২) পেকেটযুক্ত সামগ্ৰীত উৎপাদনৰ তাৰিখ, ম্যাদ উকলা তাৰিখ (Expiry Date) আৰু সৰ্বোচ্চ খুচুৰা মূল্য (MRP) লক্ষ্য কৰা।
৩) গুণগত মান নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰী মানচিহ্নসমূহ (যেনে: খাদ্যত AGMARK/FPO, ইলেক্ট্ৰনিক্সত ISI, সোণত Hallmark) আছে নে নাই চোৱা।
৪) সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাৰ পিছত মূল্য আৰু সামগ্ৰীৰ বিৱৰণ থকা প্ৰকৃত নগদ ৰচিদ (Cash Memo/Bill) সংগ্ৰহ কৰা।
৫) দীৰ্ঘম্যাদী সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত ৱাৰেণ্টি বা গেৰাণ্টি কাৰ্ড বিচৰা।
(ঘ) গ্ৰাহকৰ অধিকাৰ মানে কি? কেইটামান এনে অধিকাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
গ্ৰাহকৰ অধিকাৰৰ সংজ্ঞা: বজাৰত সামগ্ৰী বা সেৱা ক্ৰয় কৰোঁতে শোষণ আৰু প্ৰৱঞ্চনাৰ পৰা সুৰক্ষা পাবলৈ আৰু উচিত মূল্যত মানবিশিষ্ট সামগ্ৰী লাভ কৰিবলৈ আইনে গ্ৰাহকক প্ৰদান কৰা সুৰক্ষামূলক ব্যৱস্থাসমূহকে গ্ৰাহকৰ অধিকাৰ বোলে।
প্ৰধান অধিকাৰসমূহ:
১) নিৰাপত্তাৰ অধিকাৰ: জীৱন আৰু স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰিব পৰা বিপদজনক সামগ্ৰীৰ পৰা সুৰক্ষা পোৱাৰ অধিকাৰ।
২) তথ্য জনাৰ অধিকাৰ: সামগ্ৰীৰ গুণাগুণ, মূল্য, উপাদান আৰু শুদ্ধতা সম্পৰ্কে স্পষ্ট তথ্য জনাৰ অধিকাৰ।
৩) পছন্দৰ অধিকাৰ: প্ৰতিযোগিতামূলক মূল্যত নিজৰ ইচ্ছানুযায়ী সামগ্ৰী বাছনি কৰাৰ অধিকাৰ।
৪) শুনানিৰ অধিকাৰ: প্ৰতাৰণা বা অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে গ্ৰাহক আদালতত অভিযোগ দাখিল কৰাৰ অধিকাৰ।
৫) ক্ষতিপূৰণ লাভৰ অধিকাৰ: বিক্ৰেতাৰ দোষত ক্ষতি হ’লে উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ বা বিকল্প সামগ্ৰী লাভ কৰাৰ অধিকাৰ।
৬) গ্ৰাহক শিক্ষাৰ অধিকাৰ: এজন দায়িত্বশীল আৰু সজাগ উপভোক্তা হ’বলৈ প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান আহৰণৰ অধিকাৰ।
(ঙ) চৰকাৰে গ্ৰাহকৰ সুৰক্ষাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
১) গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন প্ৰণয়ন: গ্ৰাহকক শক্তিশালী সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰে ‘গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন, ২০১৯’ কাৰ্যকৰী কৰিছে।
২) গ্ৰাহক বিবাদ নিষ্পত্তিকৰণ আয়োগ (গ্ৰাহক আদালত): গ্ৰাহকৰ ওজৰ-আপত্তি কম খৰচতে আৰু দ্ৰুতভাৱে নিষ্পত্তি কৰিবলৈ জিলা, ৰাজ্যিক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত গ্ৰাহক আদালত স্থাপন কৰা হৈছে।
৩) কেন্দ্ৰীয় গ্ৰাহক সুৰক্ষা কৰ্তৃপক্ষ (CCPA): ভুৱা বিজ্ঞাপন আৰু প্ৰতাৰণামূলক বাণিজ্য ৰোধ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষ গঠন কৰা হৈছে।
৪) প্ৰামাণিক মানচিহ্ন নিৰ্ধাৰণ: সামগ্ৰীৰ বিশুদ্ধতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ISI, AGMARK, HALLMARK, FPO আদি মানচিহ্ন নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
৫) সজাগতামূলক অভিযান: ‘জাগো গ্ৰাহক জাগো’ (Jago Grahak Jago) শীৰ্ষক সজাগতামূলক বিজ্ঞাপন দূৰদৰ্শন আৰু প্ৰচাৰ মাধ্যমৰ জৰিয়তে চলোৱা হৈছে।
২। চমু টোকা লিখা:
(ক) গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন (Consumer Protection Act):
ভাৰতবৰ্ষত গ্ৰাহকসকলক অসাধু ব্যৱসায়ীৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰথমে ১৯৮৬ চনত এই আইন গৃহীত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে ২০১৯ চনৰ ৯ আগষ্টৰ পৰা ‘গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন, ২০১৯’ প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। এই আইনে অনলাইন আৰু অফলাইন সকলো গ্ৰাহকৰ ওজৰ-আপত্তি ক্ষিপ্ৰতাৰে নিষ্পত্তি কৰাৰ লগতে প্ৰতাৰক বিক্ৰেতাৰ বিৰুদ্ধে জৰিমনা আৰু শাস্তিৰ কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে।
(খ) গ্ৰাহক সজাগতা (Consumer Awareness):
সামগ্ৰী বা সেৱা ক্ৰয় কৰাৰ সময়ত গ্ৰাহকে নিজৰ অধিকাৰ, কৰ্তব্য, বস্তুৰ মূল্য, ওজন, গুণাগুণ, ম্যাদ উকলা তাৰিখ আৰু চৰকাৰী মানচিহ্ন আদিৰ বিষয়ে সম্পূৰ্ণ সজাগ আৰু সতৰ্ক হৈ থকা কাৰ্যকে গ্ৰাহক সজাগতা বোলে। সজাগ গ্ৰাহক কেতিয়াও প্ৰতাৰণাৰ বলি নহয়।
(গ) গ্ৰাহক প্ৰতাৰণা (Consumer Exploitation):
ব্যৱসায়ী বা বিক্ৰেতাই অধিক ব্যক্তিগত লাভৰ আশাত গ্ৰাহকক ভুল জোখ-মাখ দিয়া, ভেজাল বা নিম্নমানৰ বস্তু দিয়া, ম্যাদ উকলি যোৱা ঔষধ বা খাদ্য বিক্ৰী কৰা, অতিৰিক্ত মূল্য লোৱা নাইবা সেৱা প্ৰদানত অবহেলা কৰা কাৰ্যকে গ্ৰাহক প্ৰতাৰণা বোলে।
(ঘ) গ্ৰাহকৰ অধিকাৰ (Consumer Rights):
উপভোক্তাৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আইনে প্ৰদান কৰা বিশেষ অধিকাৰসমূহ, যেনে— নিৰাপত্তাৰ অধিকাৰ, তথ্য জনাৰ অধিকাৰ, পছন্দৰ অধিকাৰ, শুনানিৰ অধিকাৰ, ক্ষতিপূৰণ পোৱাৰ অধিকাৰ আৰু গ্ৰাহক শিক্ষাৰ অধিকাৰ।
(ঙ) গ্ৰাহক আদালত (Consumer Court):
গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইনৰ অধীনত গ্ৰাহকৰ অভিযোগসমূহ ক্ষিপ্ৰ আৰু কম খৰচতে নিষ্পত্তি কৰি ন্যায় আৰু ক্ষতিপূৰণ প্ৰদান কৰিবলৈ গঠন কৰা বিশেষ আদালতক গ্ৰাহক আদালত বা বিবাদ নিষ্পত্তিকৰণ আয়োগ বোলে। ই তিনিটা পৰ্যায়ত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে— জিলা আয়োগ (১ কোটি টকালৈকে), ৰাজ্যিক আয়োগ (১ কোটিৰ পৰা ১০ কোটিলৈ) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় আয়োগ (১০ কোটিৰ ওপৰত)।
৩। শুদ্ধ / অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা:
(ক) গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন কেৱল দোকানত ক্ৰয় কৰা বস্তুৰ ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। ➔ অশুদ্ধ
(খ) গ্ৰাহকৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতেই একমাত্ৰ ৰাষ্ট্ৰ যিখনে আইন প্ৰণয়ন কৰিছে। ➔ অশুদ্ধ
(গ) শোষণৰ বলি হোৱা গ্ৰাহকে জিলা বিবাদ নিষ্পত্তিকৰণ ফ’ৰামত গোচৰ তৰিব লাগে। ➔ শুদ্ধ
(ঘ) কেৱল মূল্যৱান আৰু দামী বস্তুৰ ক্ষেত্ৰতহে গ্ৰাহক সুৰক্ষা আইন প্ৰযোজ্য। ➔ অশুদ্ধ
(ঙ) কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ মানবিশিষ্টতাৰ প্ৰমাণ হিচাপে হলমাৰ্ক চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ➔ অশুদ্ধ
(চ) বিক্ৰেতাৰপৰা বস্তু বা সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত লাভ কৰা প্ৰতাৰণাৰ ফলত হোৱা ক্ষতিৰ বাবে গ্ৰাহকে ক্ষতিপূৰণ পোৱাটো আইনগত অধিকাৰ। ➔ শুদ্ধ
৪। গ্ৰাহক সজাগতাৰ শ্ল’গানসমূহ (Consumer Awareness Slogans):
১) “জাগো গ্ৰাহক জাগো, প্ৰতাৰণাৰ পৰা আঁতৰি থাকক!”
২) “পেকেটৰ তাৰিখ আৰু MRP চাওক, সজাগ গ্ৰাহকৰ পৰিচয় দিয়ক!”
৩) “মানচিহ্ন (ISI / Agmark) পৰীক্ষা কৰক, উন্নত মানৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰক!”
৪) “সামগ্ৰী কিনোতে নগদ ৰচিদ (Bill) লোৱাটো আপোনাৰ আইনী অধিকাৰ!”
৫) “সজাগ গ্ৰাহক — সমৃদ্ধিশালী দেশ!”
৩. অতিৰিক্ত স্বাস্থ্য আৰু পথ সুৰক্ষাৰ নিৰ্দেশনাৱলী
(ক) ক’ভিড-১৯ সংক্ৰমণ প্ৰতিৰোধৰ সাৱধানতাসমূহ:
কাহ বা হাঁচি মাৰোঁতে ৰুমাল ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে বা মুখেৰে ঢাকি ল’ব লাগে আৰু হাত চাফা কৰিব লাগে।
ৰাজহুৱা স্থানত থু-খেকাৰ পেলাব নালাগে।
সঠিকভাৱে নাক আৰু মুখ ঢাকি মাস্ক পৰিধান কৰিব লাগে।
সঘনাই চাবোন-পানীৰে হাত ধোৱাৰ লগতে ছেনিটাইজাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
সামাজিক ব্যৱধান (কমপক্ষেও ৬ ফুট দূৰত্ব) বৰ্তাই চলিব লাগে।
সকলোৱে প্ৰতিষেধক টীকাকৰণ (Vaccination) গ্ৰহণ কৰাটো অতি আৱশ্যক।
(খ) পথ সুৰক্ষাৰ নিয়মসমূহ:
ৰাস্তাত সদায় বাওঁহাতে যাব লাগে আৰু ফুটপাথ থাকিলে ফুটপাথেৰে খোজ কাঢ়িব লাগে।
ৰাস্তা পাৰ হ’ব খুজিলে সোঁৱে-বাওঁৱে চাই ‘জেব্ৰা ক্ৰছিং’ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
ৰে’ল ক্ৰছিঙৰ গেট বন্ধ থাকিলে পাৰ হ’ব নালাগে।
চলন্ত বাছত উঠা-নমা কৰিব নালাগে আৰু খিৰিকীৰে হাত-মূৰ বাহিৰলৈ উলিয়াব নালাগে।