[ক] পাঠৰ মাজৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions & Answers)

পৃষ্ঠা নং ১১ 

প্ৰশ্ন: প্ৰাকৃতিক সম্পদ বুলিলে কি বুজা? 
উত্তৰ: মানুহৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পৰা আৰু মানুহৰ কল্যাণত অহা প্ৰকৃতিৰ সকলো উপাদানকেই প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলে। যেনে— মাটি, পানী, বতাহ, খনিজ পদাৰ্থ, উদ্ভিদ, বন্যপ্ৰাণী আদি।

প্ৰশ্ন: ব্যৱহাৰযোগ্য ভূমি সম্পদৰ চাহিদা দিনক দিনে কিয় বাঢ়িছে?
উত্তৰ: তলত উল্লিখিত কাৰণসমূহৰ বাবে ব্যৱহাৰযোগ্য ভূমিৰ চাহিদা দিনক দিনে বাঢ়িছে—
১. জনসংখ্যাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বৃদ্ধি।
২. মানুহৰ বসতি স্থাপন, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠা আৰু বাট-পথ নিৰ্মাণৰ সম্প্ৰসাৰণ।
৩. অধিক খাদ্য উৎপাদনৰ বাবে কৃষিকাৰ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ।

পৃষ্ঠা নং ১২

প্ৰশ্ন: ভূমিৰ গঠন কেনেদৰে হয়?
উত্তৰ: শিলত হোৱা বিচূৰ্ণীভৱনৰ (weathering) ফলত পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত তুলনামূলকভাৱে কোমল মাটিৰ এক তৰপৰ সৃষ্টি হয়। এনে ভূতাত্বিক প্ৰক্ৰিয়াত মাত্ৰ এক ছেন্টিমিটাৰমান ডাঠ ভূমিৰ তৰপ এটা গঠন হ’বলৈও বহু শ বছৰৰ প্ৰয়োজন হয়।

প্ৰশ্ন: কি কি কাৰণত ভূমিৰ অৱক্ষয় হয়?
উত্তৰ: ভূমিৰ অৱক্ষয় হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণবোৰ হ’ল—
১. অপৰিকল্পিত কৃষিকাৰ্য আৰু বননি ধ্বংস।
২. কৃষিক্ষেত্ৰত অত্যধিক ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰৱ্যৰ প্ৰয়োগ।
৩. অপৰিকল্পিত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু খেতিপথাৰত ইটা-ভাটা আদি স্থাপন কৰা।
৪. অত্যধিক পশুচাৰণ আৰু পাহাৰৰ মাটি জধে-মধে কটা।

প্ৰশ্ন: ভূমি সংৰক্ষণ কৰিব পৰা ব্যৱস্থাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ভূমি সংৰক্ষণৰ কেইটিমান কাৰ্যকৰী ব্যৱস্থা হ’ল—
১. মাটিৰ গুণাগুণ অনুসৰি উপযুক্ত ঘাঁহ-বন আৰু গছ-গছনি ৰোপণ কৰা।
২. পাহাৰীয়া বা ওখ অঞ্চলত বেদিকা (Terrace) পদ্ধতিৰে খেতি কৰা।
৩. জধে-মধে পাহাৰৰ মাটি কটা আৰু গছ কটা বন্ধ কৰা।
৪. কৃষিক্ষেত্ৰৰ চাৰিওফালে বতাহৰ গতি ৰোধ কৰিবলৈ শাৰী শাৰীকৈ গছ ৰোপণ কৰা।
৫. পৰিৱেশ অনুকূল আৰু জৈৱিক কৃষি পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা।

পৃষ্ঠা নং ১৪

প্ৰশ্ন: ব্যৱহাৰযোগ্য নিৰ্মল পানীৰ অভাৱ হোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ:
১. জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে পানীৰ ব্যৱহাৰ আৰু অপচয় অত্যধিক বৃদ্ধি পাইছে।
২. নগৰৰ আৱৰ্জনা, নলা-নৰ্দমাৰ দুষিত পানী আৰু উদ্যোগৰ বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ নদ-নদীত পেলাই পানীৰ উৎসসমূহ প্ৰদূষিত কৰা হৈছে।
৩. ভূগৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক মাত্ৰাত উত্তোলন আৰু অপব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন: কি কি ব্যৱস্থা হাতত ল’লে পানীৰ প্ৰদূষণ কমাব পাৰি?
উত্তৰ:
১. ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা আৰু নলা-নৰ্দমাৰ পানী শোধন নকৰাকৈ নদ-নদী বা জলাশয়ত পেলোৱা নিষিদ্ধ কৰা।
২. কৃষিকাৰ্যত ক্ষতিকাৰক ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
৩. পানীৰ উৎসসমূহৰ কাষত আৱৰ্জনা পেলোৱা, কাপোৰ ধোৱা আৰু গা-ধোৱা কাৰ্য বন্ধ কৰা।

পৃষ্ঠা নং ১৬

প্ৰশ্ন: বনজ সম্পদ আমি কিয় সংৰক্ষণ কৰিব লাগে?
উত্তৰ: তলত উল্লিখিত কাৰণসমূহৰ বাবে আমি বনজ সম্পদ সংৰক্ষণ কৰিব লাগে—
১. উদ্ভিদে আমাক প্ৰাণধাৰণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য অক্সিজেন যোগান ধৰে আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰি গোলকীয় উত্তাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২. বনজ সম্পদে অসংখ্য জীৱ-জন্তু আৰু চৰাই-চিৰিকটিক খাদ্য আৰু নিৰাপদ আশ্ৰয় প্ৰদান কৰে।
৩. ই মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে আৰু ভূগৰ্ভৰ জলস্তৰ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।
৪. আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ খাদ্য, খৰি, কাঠ, বাঁহ-বেত, কাগজ আৰু বহুমূলীয়া ঔষধৰ কেঁচামাল বননিৰ পৰাই পোৱা যায়।

পৃষ্ঠা নং ১৭

প্ৰশ্ন: শক্তি সম্পদ মানে কি?
উত্তৰ: যিবোৰ প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা আমি কাম-কাজ কৰিবলৈ, কল-কাৰখানা, যান-বাহন, কৃষিকাৰ্য আৰু পোহৰ আদি চলাবলৈ তাপ বা বিদ্যুৎ শক্তি লাভ কৰোঁ, সেইবোৰকেই শক্তি সম্পদ বোলে। যেনে— কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, সৌৰশক্তি, জলবিদ্যুৎ আদি।

প্ৰশ্ন: জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ চিৰদিন একে পৰিমাণে নথকাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰ: জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ (যেনে কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ) হৈছে সীমিত আৰু অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ। লাখ লাখ বছৰ ধৰি ভূগৰ্ভত উদ্ভিদ আৰু জীৱদেহৰ অৱশেষ পোত খাই প্ৰাকৃতিক চাপ আৰু তাপৰ ফলত এইবোৰৰ সৃষ্টি হৈছিল। মানুহে যিমান বেছিকৈ এই ইন্ধন খৰচ কৰি আছে, সিমানেই ইয়াৰ ভঁৰাল ক্ষিপ্ৰতাৰে নিঃশেষ হ’বলৈ ধৰিছে। এইবোৰ অতি কম সময়ৰ ভিতৰত পুনৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি বাবে এইসমূহ চিৰদিন একে পৰিমাণে নাথাকে।

পৃষ্ঠা নং ১৯

প্ৰশ্ন: পৰম্পৰাগত শক্তি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মানুহে অতীতৰ পৰা দৈনন্দিন কাম-কাজ আৰু শক্তিৰ উৎস হিচাপে পৰম্পৰাগতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি অহা ইন্ধনসমূহকেই পৰম্পৰাগত শক্তি বোলে। যেনে— খৰি, কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ।

প্ৰশ্ন: শক্তিৰ বিকল্প হিচাপে অপৰম্পৰাগত শক্তি কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ:
১. অপৰম্পৰাগত শক্তিসমূহ (যেনে সৌৰশক্তি, বতাহশক্তি, জলশক্তি) হৈছে অক্ষয় আৰু নবীকৰণযোগ্য সম্পদ, অৰ্থাৎ এইবোৰ কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায়।
২. এই শক্তিসমূহ প্ৰদূষণমুক্ত আৰু পৰিৱেশ-অনুকূল।
৩. জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ভঁৰাল দ্ৰুতগতিত শেষ হৈ অহাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভৱিষ্যতে শক্তি সংকটৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

প্ৰশ্ন: শক্তি সম্পদ কিয় সংৰক্ষণ কৰিব লাগে?
উত্তৰ: শক্তি সম্পদ আহৰণ কৰিবলৈ প্ৰচুৰ মূলধন, শ্ৰম আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। বিশেষকৈ পৰম্পৰাগত জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ পৰিমাণ ভূগৰ্ভত অতি সীমিত। যদিহে আমি এইবোৰ অপচয় কৰোঁ, তেন্তে অতি সোনকালে শক্তিৰ ভঁৰাল শূন্য হৈ পৰিব আৰু আমাৰ উন্নয়নমূলক কাম-কাজ স্তব্ধ হ’ব। সেয়েহে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে শক্তি সম্পদৰ সংৰক্ষণ অপৰিহাৰ্য।

[খ] অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Exercises)

১। চমু উত্তৰ লিখা:

(ক) মাটিৰ চাহিদা দিনক দিনে বৃদ্ধি পাই অহাৰ যিকোনো দুটা কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত ঘৰ-দুৱাৰ আৰু বসতি স্থাপনৰ বাবে মাটিৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে।
২. শিল্প-উদ্যোগ, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ (ৰাস্তা-ঘাট, ৰে’লপথ আদি) সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে মাটিৰ প্ৰয়োজন বৃদ্ধি পাইছে।

(খ) কোনো এঠাইত জনবসতি ঘন হোৱাৰ কাৰণ কি বুলি ভাবা? (দুটা কাৰণ লিখা)
উত্তৰ:
১. কৃষিকাৰ্য আৰু বসতিৰ বাবে উপযোগী পলসুৱা আৰু সমতল ভূমিৰ উপলব্ধতা।
২. খোৱাপানী, যাতায়াতৰ সুচল ব্যৱস্থা আৰু অনুকূল জলবায়ু।

(গ) ভূমি অৱক্ষয় হোৱাৰ দুটা কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ:
১. কৃষিক্ষেত্ৰত অত্যাধিক পৰিমাণে ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰৱ্যৰ ব্যৱহাৰ।
২. অপৰিকল্পিতভাৱে অৰণ্য ধ্বংস আৰু পাহাৰৰ মাটি জধে-মধে কটা।

(ঘ) বিভিন্ন ঠাইত বৰ্তমান পানীৰ সংকটে দেখা দিয়াৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ:
১. জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ অনুপাতে ব্যৱহাৰযোগ্য নিৰ্মল পানীৰ অপব্যৱহাৰ আৰু নাটনি।
২. নগৰৰ আবৰ্জনা আৰু কল-কাৰখানাৰ বিষাক্ত বৰ্জিত পদাৰ্থ নদ-নদীত পেলাই পানীৰ উৎসসমূহ প্ৰদূষিত কৰা।

২। শুদ্ধ উত্তৰত চিন দিয়া:

(ক) তলৰ কোনটোৱে পানীৰ সংৰক্ষণত সহায় কৰে?

• (১) অবাবতে পানীৰ টেপ খুলি থলে

• (২) ভূগৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ কৰিলে

• (৩) বৰষুণৰ পানী জমা কৰি থলে
  উত্তৰ: (৩) বৰষুণৰ পানী জমা কৰি থলে

(খ) নিৰ্মল পানী পাবলৈ হ’লে—

• (১) আৱৰ্জনাবোৰ নৈত পেলাব লাগে

• (২) পানীত ৰাসায়নিক সাৰ মিহলাব লাগে

• (৩) পানীৰ উৎস প্ৰদূষিত নোহোৱাকৈ ৰাখিব লাগে
  উত্তৰ: (৩) পানীৰ উৎস প্ৰদূষিত নোহোৱাকৈ ৰাখিব লাগে

(গ) তলৰ কোনটোৱে শক্তি সংৰক্ষণত সহায় নকৰে—

• (১) জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ অধিক হ’লে

• (২) অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ সুব্যৱহাৰ কৰিলে

• (৩) শক্তি সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত মিতব্যয়ী হ’লে
  উত্তৰ: (১) জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ অধিক হ’লে

৩। ভূমি সম্পদৰ গুৰুত্ব আৰু ব্যৱহাৰের বিষয়ে লিখা। (৮০টা মান শব্দৰ ভিতৰত)

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ২৯ শতাংশ হৈছে ভূমি। এই ভূমিয়েই সমগ্র জীৱজগতৰ স্থিতি আৰু বিকাশৰ প্ৰধান আধাৰ। মানুহৰ খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান আৰু ইন্ধনৰ প্ৰাথমিক উৎস হৈছে ভূমি। ভূমিত কৃষিকাৰ্য কৰি মানুহে খাদ্য উৎপাদন কৰে। তদুপৰি ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ, কল-কাৰখানা আৰু শিল্প-উদ্যোগ স্থাপন, ৰাস্তা-ঘাট আৰু ৰে’লপথ নিৰ্মাণ আদি সকলো বিকাশমূলক কাম-কাজ ভূমিৰ ওপরতেই নিৰ্ভৰশীল। মানৱ সভ্যতা, সমাজ আৰু অৰ্থনীতিৰ প্ৰগতিৰ মূলতেই হৈছে ভূমি সম্পদ। যিহেতু ব্যৱহাৰযোগ্য ভূমি সীমিত, সেয়েহে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখি ইয়াৰ সুপৰিকল্পিত ব্যৱহাৰ কৰা অত্যন্ত আৱশ্যক।

৪। তুমি থকা ঠাইখনৰ ভূমি সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত কি পৰিৱৰ্তন হৈছে? পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠ লোক বা ওচৰৰ বিজ্ঞলোকৰপৰা সেই সম্পৰ্কে জানি লৈ এটি টোকা যুগুত কৰা।

উত্তৰ: আমাৰ অঞ্চলৰ ভূমি সম্পদৰ পৰিৱৰ্তন সম্পৰ্কে এটি টোকা:
ঘৰৰ জ্যেষ্ঠ লোকসকলৰ লগত আলোচনা কৰি জানিব পাৰিলোঁ যে বিগত ২০-৩০ বছৰত আমাৰ অঞ্চলৰ ভূমি ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ঘটিছে—
১. আগতে যিবোৰ ঠাইত মুকলি ঘাঁহনি, সেউজীয়া গছ-গছনি, খাল-বিল আৰু পিটনি আছিল, জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে সেইবোৰ পুতি নতুন নতুন ঘৰ-দুৱাৰ আৰু পকী অট্টালিকা গঢ়ি উঠিছে।
২. কাষৰীয়া সাৰুৱা কৃষিভূমিসমূহ আৱাসিক অঞ্চল আৰু ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। ফলত কৃষিভূমিৰ পৰিমাণ ক্ৰমাৎ সংকুচিত হৈছে।
৩. যাতায়াতৰ সুবিধার্থে নতুন আলিবাট, দলং আৰু বজাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
৪. উন্নয়নৰ লগে লগে মুকলি ঠাই আৰু গছ-গছনি কমি অহাৰ বাবে অঞ্চলটোৰ স্বাভাৱিক পৰিৱেশত কিছু প্ৰভাৱ পৰিছে আৰু ভূগৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰো আগতকৈ তললৈ নামি গৈছে।

৫। বনজ সম্পদ আৰু জলজ সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত কেনে ভূমিকা লোৱা উচিত?

উত্তৰ: বনজ আৰু জলজ সম্পদ প্ৰকৃতিৰ দুটা অমূল্য সম্পদ। এই দুয়োটা সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত আমি অত্যন্ত দায়িত্বশীল আৰু সচেতন ভূমিকা গ্ৰহণ কৰা উচিত—

১. বনজ সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা:

• জধে-মধে গছ কটা বন্ধ কৰিব লাগিব আৰু কটা গছৰ স্থানত তাতকৈ অধিক নতুন গছ ৰোপণ কৰিব লাগিব।

• খৰি, কাঠ আদিৰ বিকল্প ব্যৱহাৰত গুৰুত্ব দিব লাগে।

• বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থল ধ্বংস নকৰি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল বৃদ্ধি কৰিব লাগে।

২. জলজ সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা:

• পানীৰ অযথা অপচয় ৰোধ কৰিব লাগে আৰু টেপৰ পানী ব্যৱহাৰৰ পাছত ভালদৰে বন্ধ কৰিব লাগে।

• নদী, পুখুৰী, জান-জুৰিত ঘৰুৱা আৱৰ্জনা বা প্লাষ্টিক পেলোৱা বন্ধ কৰিব লাগে।

• বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting) আৰু পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ (Water Recycling) পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

৬। শক্তি সম্পদ সংৰক্ষণৰ বাবে কি কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিব লাগে?

উত্তৰ: শক্তি সম্পদ সংৰক্ষণৰ বাবে তলত উল্লিখিত পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰা উচিত—
১. জীৱাশ্ম ইন্ধন যেনে কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল আদিৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰি মিতব্যয়ীভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা।
২. ব্যক্তিগত বাহনৰ সলনি গণ পৰিবহণ (বাছ, ৰে’ল আদি) ব্যৱহাৰ কৰা আৰু কম দূৰত্বৰ বাবে চাইকেল বা খোজকাঢ়ি যোৱাৰ অভ্যাস কৰা।
৩. প্ৰয়োজন নহ’লে ঘৰের বিজুলী বাতি, পাংখা আদি বন্ধ কৰি ৰখা।
৪. বিদ্যুৎ শক্তিসঞ্চয়ী আহিলা যেনে LED বাল্ব আৰু শক্তি-সাশ্ৰয়ী সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা।
৫. বিকল্প আৰু অক্ষয় শক্তি যেনে সৌৰশক্তি, বতাহশক্তি, জৈৱ গেছ আদিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
৬. শক্তি সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে সমাজত ব্যাপক জনসচেতনতা গঢ়ি তোলা।

৭। চমু টোকা লিখা:

(ক) বন্যপ্ৰাণী:
অৰণ্যৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত বাস কৰা জীৱ-জন্তুক বন্যপ্ৰাণী বোলে। বন্যপ্ৰাণী পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ। প্ৰকৃতিৰ খাদ্য শৃংখল আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সমতা ৰক্ষা কৰাত বন্যপ্ৰাণীৰ ভূমিকা অপৰিসীম। মানুহৰ অদূৰদৰ্শী কাৰ্যকলাপ, অৰণ্য ধ্বংস আৰু চোৰাং চিকাৰৰ ফলত বহুতো বন্যপ্ৰাণী আজি বিলুপ্তিৰ পথত। সেয়েহে ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অভয়াৰণ্য স্থাপনৰ জৰিয়তে এইবোৰ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।

(খ) জীৱাশ্ম ইন্ধন:
লাখ লাখ বছৰ পূৰ্বে মাটিৰ তলত পোত যোৱা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশিষ্ট প্ৰাকৃতিক তাপ আৰু চাপৰ ফলত পৰিৱৰ্তিত হৈ সৃষ্টি হোৱা ইন্ধনক জীৱাশ্ম ইন্ধন বোলে। যেনে— কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ। এইবোৰ অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ। আধুনিক শিল্প, পৰিবহণ আৰু বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ মূল চালিকা শক্তি হৈছে এই জীৱাশ্ম ইন্ধন।

(গ) মৰুকৰণ:
প্ৰাকৃতিক নাইবা মানৱসৃষ্ট কাৰণত কোনো অঞ্চলৰ উৰ্বৰ ভূমি শুকান হৈ মৰুভূমিলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা বা মৰুভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটা প্ৰক্ৰিয়াকে মৰুকৰণ বোলে। গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি, বনাঞ্চল ধ্বংস, অতিমাত্ৰা পশুচাৰণ আৰু একেডৰা মাটিতে অপৰিকল্পিতভাৱে ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগ কৰি বাৰে বাৰে খেতি কৰাৰ ফলত মৰুকৰণৰ সৃষ্টি হয়।