পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১) চি. এন. জি. (CNG) আৰু এল. পি. জি. (LPG) ক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: ১) পৰিষ্কাৰ ইন্ধন: এইবোৰৰ দহনত অতি কম পৰিমাণৰ ধোঁৱা বা কোনো ক্ষতিকাৰক গেছ নোলায়, যাৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ নহয়।
২) উচ্চ কেল’ৰি মান: এই গেছসমূহৰ তাপ উৎপাদন ক্ষমতা বহুগুণে বেছি।
৩) ছাই বা অৱশিষ্ট নথকা: ই সম্পূৰ্ণভাৱে জ্বলে আৰু কোনো ধৰণৰ ছাই বা অপৰিষ্কাৰ অৱশিষ্ট এৰি নাযায়।
৪) সহজ পৰিবহণ আৰু ব্যৱহাৰ: চিলিণ্ডাৰ বা পাইপলাইনৰ (নলীৰ) মাধ্যমেৰে সহজে ঘৰ আৰু উদ্যোগলৈ পোনপটীয়াকৈ যোগান ধৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন ২) ৰাস্তা বনাওতে ওপৰৰ তৰপত ব্যৱহাৰ কৰা পেট্ৰ’লজাত সামগ্ৰীটোৰ নাম কি? 

উত্তৰ: বিটুমেন (Bitumen)।

প্ৰশ্ন ৩) মৃত গছ-গছনিৰ পৰা কয়লা কেনেকৈ সৃষ্টি হৈছিল বৰ্ণনা কৰা। এই প্ৰক্ৰিয়াটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: কয়লাৰ উৎপত্তি: প্ৰায় ৩০০ নিযুত (৩০ কোটি) বছৰ পূৰ্বে পৃথিৱীৰ নিম্ন জলাহ অঞ্চলৰ অটব্য অৰণ্যসমূহ বানপানী আদি প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত মাটিৰ তলত পোত খাইছিল। সময়ৰ লগে লগে তাৰ ওপৰত মাটি-বালিৰ তৰপ জমা হৈ চাপ আৰু গভীৰতা বাঢ়ি গৈছিল। মাটিৰ গভীৰতাত অক্সিজেনহীন পৰিৱেশ, অতি উচ্চ চাপ আৰু উচ্চ উষ্ণতাৰ প্ৰভাৱত এই মৃত গছ-গছনিবোৰ ধীৰে ধীৰে কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

• প্ৰক্ৰিয়াটোৰ নাম: মৃত উদ্ভিদৰ পৰা মন্থৰ গতিৰে কয়লালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা এই প্ৰক্ৰিয়াটোক অংগাৰীকৰণ (Carbonisation) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৪) খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ হৈছে জীৱাশ্ম ইন্ধন।
(খ) পেট্ৰ’লিয়ামৰ উপাদানসমূহৰ পৃথকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াটোক শোধন (Refining) বোলা হয়।
(গ) আটাইতকৈ কম প্ৰদূষিত কৰা যান-বাহনৰ ইন্ধনটো হ’ল চি. এন. জি. (CNG)।

প্ৰশ্ন ৫) তলত দিয়া উক্তিসমূহত শুদ্ধ (শু) / অশুদ্ধ (অ) চিহ্নিত কৰা:

(ক) পৰীক্ষাগাৰত জীৱাশ্ম ইন্ধন প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(খ) পেট্ৰ’লতকৈ চি. এন. জি. বেছি প্ৰদূষক ইন্ধন। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(গ) ক’ক হৈছে কাৰ্বনৰ প্ৰায় বিশুদ্ধ ৰূপ। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(ঘ) আলকতৰা হৈছে বিভিন্ন উপাদানৰ এটা মিশ্ৰণ। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(ঙ) কেৰাচিন জীৱাশ্ম ইন্ধন নহয়। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)

প্ৰশ্ন ৬) জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ কিয় নিঃশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ১) জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহ (কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ) প্ৰকৃতিত সৃষ্টি হ’বলৈ কোটি কোটি বছৰ সময়ৰ প্ৰয়োজন।
২) প্ৰকৃতিত এইবোৰৰ সঞ্চিত ভাণ্ডাৰ অতি সীমিত।
৩) মানুহে অতি দ্ৰুত হাৰত এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি থকাৰ তুলনাত এইবোৰ প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ সৃষ্টি হ’ব নোৱাৰে।
৪) বিজ্ঞানীসকলৰ মতে এই ইন্ধনসমূহ মাত্ৰ কেইশমান বছৰৰ ভিতৰতে সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ হৈ যাব।
সেয়েহে জীৱাশ্ম ইন্ধনসমূহক নিঃশেষীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭) ক’কৰ বৈশিষ্ট্য আৰু ব্যৱহাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: বৈশিষ্ট্য: ক’ক হ’ল এবিধ টান/কঠিন, সছিদ্ৰ (ছিদ্ৰযুক্ত) আৰু ক’লা বৰণীয়া পদাৰ্থ। ই কাৰ্বনৰ প্ৰায় বিশুদ্ধ ৰূপ (প্ৰায় ৯৮% কাৰ্বন থাকে)।

• ব্যৱহাৰসমূহ:
  ১) তীখা (Steel) প্ৰস্তুত কৰা উদ্যোগত ক’ক বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ হয়।
  ২) লো আৰু অন্যান্য ধাতু আকরিকৰ পৰা নিষ্কাশন (Extraction of metals) কৰিবলৈ বিজাৰক হিচাপে ক’ক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৮) কি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা পেট্ৰ’লিয়ামৰ সৃষ্টি হৈছিল, ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: নিযুত নিযুত বছৰ পূৰ্বে সমুদ্ৰত বাস কৰা ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ জীৱসমূহৰ মৃত্যু হোৱাত সিহঁতৰ দেহাৱশেষবোৰ সাগৰৰ তলিত জমা হৈছিল।

• এই দেহাৱশেষবোৰ বালি, বোকা আৰু পলসৰ তৰপেৰে পোত খাই গৈছিল।

• কালক্ৰমত, মাটিৰ গভীৰতাত বায়ুৰ (অক্সিজেনৰ) অনুপস্থিতি, অতিমাত্ৰা চাপ আৰু প্ৰচুৰ উত্তাপৰ ফলত এই মৃত জীৱদেহবোৰ পেট্ৰ’লিয়াম (কেঁচা তেল) আৰু প্ৰাকৃতিক গেছলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৯) তলৰ তালিকাত ভাৰতত ১৯৯১-১৯৯৭ চনৰ ভিতৰত হোৱা মুঠ বিদ্যুৎ নাটনিৰ পৰিমাণ দেখুওৱা হৈছে। এই তথ্যখিনি লেখ চিত্ৰৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰা।

উত্তৰ (লেখ চিত্ৰ নিৰ্দেশনা আৰু পৰ্যবেক্ষণ):
১) X-অক্ষত বছৰ (১৯৯১ ৰ পৰা ১৯৯৭ লৈ) আৰু Y-অক্ষত বিদ্যুৎ নাটনিৰ শতাংশ (০% ৰ পৰা ১২% লৈ, ১ ঘৰ = ১%) লৈ লেখ চিত্ৰ অংকন কৰা হয়।
২) প্ৰতিটো বছৰৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট বিন্দু বহুৱাই ৰেখাডালেৰে সংযোগ কৰিলে লেখ চিত্ৰ পোৱা যায়।
৩) পৰ্যবেক্ষণ: ১৯৯৫ চনত বিদ্যুৎ নাটনি আটাইতকৈ কম (৭.১%) আছিল আৰু ১৯৯৭ চনত নাটনিৰ পৰিমাণ সৰ্বাধিক (১১.৫%) হৈছিল।