প্ৰাণীৰ প্ৰজনন
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১) জীৱৰ প্ৰজননৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: জীৱৰ জীৱন ধাৰণ আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰজনন এক অপৰিহাৰ্য প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল:
১) প্ৰজননৰ দ্বাৰা জীৱই নিজৰ নিচিনা নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰি পুৰুষানুক্ৰমে নিজ প্ৰজাতিৰ অস্তিত্ব আৰু ধাৰাবাহিকতা পৃথিৱীত বৰ্তাই ৰাখে।
২) প্ৰজনন নহ’লে কোনো এটা প্ৰজাতিৰ জীৱ কালক্ৰমত মৃত্যু হৈ পৃথিৱীৰ পৰা চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত হৈ পৰিব।
৩) ই প্ৰকৃতিত বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ মাজত জৈৱিক ভাৰসাম্য অটুট ৰাখে।
প্ৰশ্ন ২) মানুহৰ নিষেচন প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
১) পুৰুষৰ অণ্ডকোষৰ পৰা লাখ লাখ শুক্ৰাণু স্ত্ৰীৰ জনন পথলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু শুক্ৰাণুসমূহ ডিম্ববাহী নলীৰ (Fallopian Tube) মাজেৰে সাঁতুৰি আগবাঢ়ে।
২) একে সময়তে স্ত্ৰীৰ ডিম্বাশয়ে প্ৰতি মাহে ডিম্ববাহী নলীলৈ এটা পূৰঠ ডিম্বাণু এৰি দিয়ে।
৩) যেতিয়া এটা শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুক ধৰ্ষণ কৰে, তেতিয়া শুক্ৰাণুৰ কোষকেন্দ্ৰ আৰু ডিম্বাণুৰ কোষকেন্দ্ৰ একত্ৰিত হৈ এটা সংযুক্ত একক কোষকেন্দ্ৰ গঠন কৰে।
৪) এইদৰে শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলন ঘটি এটা নিষিক্ত ডিম্বাণু বা ‘যোজন কোষ’ (Zygote) সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে নিষেচন বোলে।
৫) এই নিষেচন স্ত্ৰী দেহৰ ভিতৰত ডিম্ববাহী নলীত সংঘটিত হয় বাবে ইয়াক অন্তঃনিষেচন বোলে।
প্ৰশ্ন ৩) উপযুক্ত উত্তৰটো বাছি উলিওৱা:
(ক) অন্তঃনিষেচন ঘটে—
(i) স্ত্ৰীৰ দেহত (ii) স্ত্ৰীৰ দেহৰ বাহিৰত (iii) পুৰুষৰ দেহত (iv) পুৰুষৰ দেহৰ বাহিৰত
➔ উত্তৰ: (i) স্ত্ৰীৰ দেহত
(খ) লালুকী এটা পূৰ্ণাংগ ভেকুলীলৈ বিকশিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো হ’ল—
(i) নিষেচন (ii) ৰূপান্তৰ (iii) টানকৈ লাগি ধৰা (iv) মুকুলন
➔ উত্তৰ: (ii) ৰূপান্তৰ
(গ) এটা যোজনকোষত কোষকেন্দ্ৰৰ সংখ্যা—
(i) নাথাকে (ii) এটা (iii) দুটা (iv) চাৰিটা
➔ উত্তৰ: (ii) এটা
প্ৰশ্ন ৪) শুদ্ধ হ’লে ‘শু’ আৰু অশুদ্ধ হ’লে ‘অ’ লিখা:
(ক) ডিম্বজ প্ৰাণীয়ে পোৱালি জগায়। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(খ) প্ৰতিটো শুক্ৰাণু এককোষীয়। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(গ) ভেকুলীৰ বহিঃনিষেচন হয়। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(ঘ) এটা জননকোষৰ পৰা এজন নতুন মানুহৰ সৃষ্টি হয়। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(ঙ) নিষেচনৰ পিছত পৰা এটা কণী এককোষযুক্ত হয়। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(চ) এমিবাই মুকুলনৰ দ্বাৰা বংশ বৃদ্ধি কৰে। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(ছ) অযৌন প্ৰজননতো নিষেচনৰ আৱশ্যক। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(জ) দ্বৈত বিভাজন এটি অযৌন প্ৰজননৰ পদ্ধতি। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(ঝ) নিষেচনৰ ফলত এটি যোজন কোষৰ গঠন হয়. ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(ঞ) এটা ভ্ৰূণ এটা একক কোষেৰে গঠিত। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
প্ৰশ্ন ৫) এটা যোজন কোষ আৰু এটা গৰ্ভভ্ৰূণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
বৈশিষ্ট্য / কাৰক | যোজন কোষ (Zygote) | গৰ্ভভ্ৰূণ (Foetus) |
|---|---|---|
১. কোষীয় গঠন | ই মাত্ৰ এটা কোষেৰে গঠিত এককোষী গঠন। | ই লাখ লাখ কোষৰ দ্বাৰা গঠিত বহুকোষী গঠন। |
২. বিকাশৰ স্তৰ | শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলনৰ প্ৰাৰম্ভিক স্তৰ। | ভ্ৰূণৰ পৰৱৰ্তী উন্নত আৰু বিকশিত স্তৰ (জৰায়ুত ঘটে)। |
৩. অংগ চিনাক্তকৰণ | ইয়াত কোনো দৈহিক অংগ চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰি। | শৰীৰৰ সকলো বাহ্যিক অংগ (হাত, ভৰি, মূৰ, চকু, কাণ) স্পষ্টভাৱে চিনাক্ত কৰিব পাৰি। |
প্ৰশ্ন ৬) অযৌন প্ৰজননৰ সংজ্ঞা দিয়া। প্ৰাণীৰ অযৌন প্ৰজননৰ দুটা পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
অযৌন প্ৰজননৰ সংজ্ঞা: যি প্ৰকাৰৰ প্ৰজননত পুং আৰু স্ত্ৰী জননকোষৰ মিলন নোহোৱাকৈ কেৱল এজন মাত্ৰ পিতৃ বা মাতৃ জীৱৰ পৰা নতুন অপত্য জীৱৰ সৃষ্টি হয়, তাকে অযৌন প্ৰজনন বোলে।
দুটা প্ৰধান পদ্ধতি:
১) মুকুলন (Budding): এই পদ্ধতিত মাতৃ দেহৰ পৰা এটা বা একাধিক উখহা অংশ বা উপবৃদ্ধি ওলায়, যাক ‘মুকুল’ (Bud) বোলে। এই মুকুলটো বাঢ়ি এটা পূৰ্ণাংগ জীৱলৈ বিকশিত হয় আৰু অৱশেষত মাতৃদেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ স্বাধীনভাৱে জীয়াই থাকে। যেনে: হাইড্ৰা (Hydra)।
২) দ্বৈত বিভাজন (Binary Fission): এই পদ্ধতিত এটা এককোষী জীৱৰ প্ৰথমে কোষকেন্দ্ৰটো দুভাগত বিভক্ত হয় আৰু তাৰ পিছত সমগ্ৰ দেহটো দুটা সমভাগত বিভক্ত হৈ দুটা নতুন অপত্য জীৱৰ সৃষ্টি কৰে। যেনে: এমিবা (Amoeba)।
প্ৰশ্ন ৭) স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগৰ কোনটো অংশত ভ্ৰূণটো লাগি ধৰে?
উত্তৰ: জৰায়ুৰ বেৰত (Uterus wall)।
প্ৰশ্ন ৮) ৰূপান্তৰ কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ:
ৰূপান্তৰ (Metamorphosis): কিছুমান প্ৰাণীৰ জীৱন চক্ৰত পলু বা লালুকী অৱস্থাৰ পৰা কেইবাটাও আমূল আৰু দৃশ্যমান শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে পূৰ্ণাংগ প্ৰাপ্তবয়স্ক অৱস্থালৈ সলনি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে ৰূপান্তৰ বোলে।
উদাহৰণ:
১) ভেকুলীৰ জীৱন চক্ৰ: কণী ➔ প্ৰাৰম্ভিক লালুকী (মাছৰ দৰে সাঁতোৰা আৰু নেজ থকা) ➔ পূৰ্ণাংগ ভেকুলী (নেজ নোহোৱা, জঁপিয়াব আৰু শ্বাস ল’ব পৰা)।
২) ৰেচম পলু / পখিলাৰ জীৱন চক্ৰ: কণী ➔ পলু (কেটাৰপিলাৰ) ➔ লেটা (পিউপা) ➔ পূৰ্ণাংগ পখিলা।
প্ৰশ্ন ৯) অন্তঃনিষেচন আৰু বহিঃনিষেচনৰ মাজত পাৰ্থক্য উলিওৱা।
বৈশিষ্ট্য | অন্তঃনিষেচন (Internal Fertilisation) | বহিঃনিষেচন (External Fertilisation) |
|---|---|---|
১. নিষেচনৰ স্থান | স্ত্ৰী দেহৰ ভিতৰত (ডিম্ববাহী নলীত) সংঘটিত হয়। | স্ত্ৰী দেহৰ বাহিৰত (পানীত) সংঘটিত হয়। |
২. জননকোষৰ সংখ্যা | তুলনামূলকভাৱে কম সংখ্যক ডিম্বাণু উৎপন্ন হয়। | একেলগে শ শ কণী আৰু লাখ লাখ শুক্ৰাণু নিৰ্গত হয়। |
৩. সুৰক্ষা | ভ্ৰূণটো মাতৃৰ জৰায়ু বা টান খোলাৰ ভিতৰত সুৰক্ষিত থাকে। | কণী আৰু শুক্ৰাণু মুক্ত পানীত থাকে বাবে শত্ৰু আৰু পৰিৱেশৰ দ্বাৰা নষ্ট হোৱাৰ আশংকা বেছি। |
৪. উদাহৰণ | মানুহ, গৰু, কুকুৰ, কুকুৰা, চৰাই আদি। | ভেকুলী, মাছ, তৰামাছ আদি। |
প্ৰশ্ন ১০) তলত দিয়া ইংগিতবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি শব্দ শৃংখলটো সম্পূৰ্ণ কৰা:
থিয়কৈ:
১) পলু অথবা লালুকীৰ পৰা পূৰ্ণাংগ অৱস্থালৈ সলনি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া ➔ ৰূপান্তৰ
২) ইষ্ট, হাইড্ৰা আদিত মুকুলৰ দ্বাৰা হোৱা প্ৰজনন ➔ মুকুলন
৫) পোৱালি জগোৱা প্ৰাণী ➔ জৰায়ুজ
পথালিকৈ:
৩) এবিধ জৰায়ুজ প্ৰাণী ➔ কুকুৰ
৪) যৌন প্ৰজননত জননকোষ মিলিত হৈ গঠন কৰা কোষ ➔ যোজনকোষ
৬) যি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা প্ৰজাতি এটাই নিজৰ প্ৰজাতিৰ জীৱ সৃষ্টি কৰে ➔ প্ৰজনন