পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১) কি কি প্ৰকাৰে পানী প্ৰদূষিত হ’ব পাৰে? 

উত্তৰ: ১) ঔদ্যোগিক বৰ্জিত পদাৰ্থ: কল-কাৰখানা আৰু শোধনাগাৰৰ পৰা ওলোৱা অশোধিত বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (যেনে: আৰ্ছেনিক, সীহ, এচিড আদি) নদী আৰু নলা-নৰ্দমাত পেলোৱাৰ ফলত।
২) ঘৰুৱা আৱৰ্জনা: চহৰ আৰু গাঁৱৰ ঘৰুৱা পৌৰ আৱৰ্জনা, অপৰিষ্কাৰ পানী, ডিটাৰ্জেণ্ট আৰু মল-মূত্ৰ নদ-নদীত পেলালে।
৩) কৃষিভিত্তিক ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক: খেতিপথাৰত ব্যৱহৃত সাৰ আৰু কীটনাশক বৰষুণৰ পানীত ধুই গৈ ওচৰৰ জলাশয় আৰু ভূগৰ্ভৰ পানী দূষিত কৰে।
৪) অসামাজিক ক্ৰিয়াকলাপ: নদীত গা ধোৱা, কাপোৰ ধোৱা, গৰু-ম’হ ধুওৱা, মৰাশ আৰু পূজাৰ নিৰ্মালি পেলোৱাৰ ফলত।
৫) উষ্ণ পানীৰ প্ৰদূষণ: শক্তি প্ৰকল্প আৰু কাৰখানাৰ পৰা ওলোৱা অতি গৰম পানী নদীত এৰি দিলে পানীৰ উষ্ণতা বাঢ়ি জলজ জীৱ ধ্বংস হয়।

প্ৰশ্ন ২) তোমালোকে ব্যক্তিগতভাৱে বায়ু প্ৰদূষণ কেনেকৈ হ্ৰাস কৰিবা?

উত্তৰ:
১) কম দূৰত্বৰ যাতায়াতৰ বাবে পেট্ৰ’ল চালিত বাহনৰ সলনি খোজ কাঢ়ি বা চাইকেল চলাই যাম।
২) ব্যক্তিগত বাহনৰ ব্যৱহাৰ কমাই ৰাজহুৱা বাছ বা কাৰ-পুল ব্যৱহাৰ কৰিম।
৩) শুকান পাত, প্লাষ্টিক বা আৱৰ্জনা মুকলিকৈ জ্বলাই নিদি পচন সাৰৰ গাঁতত পেলাই সাৰ প্ৰস্তুত কৰিম।
৪) দীপাৱলী বা অন্যান্য উৎসৱত ফটকা আৰু আতচবাজী ফুটোৱাৰ পৰা বিৰত থাকিম।
৫) ঘৰৰ চাৰিওফালে আৰু বিদ্যালয় চৌহদত গছপুলি ৰোপণ কৰিম।
৬) খৰি বা কয়লাৰ পৰিৱৰ্তে ৰন্ধন কাৰ্যত এল.পি.জি. (LPG) ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ পৰিয়ালক উৎসাহিত কৰিম।

প্ৰশ্ন ৩) ‘পৰিষ্কাৰ, স্বচ্ছ (ফটফটীয়া) পানী খোৱাৰ উপযোগী’— তোমাৰ মতামত আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: এই উক্তিটো সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ নহয়।

• কাৰণ: কোনো পানী দেখাত সম্পূৰ্ণ স্বচ্ছ, নিৰ্মল আৰু গোন্ধহীন হ’লেও তাত খালী চকুৰে দেখা নোপোৱা মাৰাত্মক ৰোগ সৃষ্টিকাৰী অণুজীৱ (বেক্টেৰিয়া, ভাইৰাছ, প্ৰট’জ’ৱা) আৰু ক্ষতিকাৰক অদৃশ্য ৰাসায়নিক লৱণ দ্ৰৱীভূত হৈ থাকিব পাৰে। এনে পানী খালে কলেৰা, টাইফয়েড, জণ্ডিচ আদি মাৰাত্মক ৰোগ হ’ব পাৰে। সেয়েহে দেখাত পৰিষ্কাৰ পানীকো খোৱাৰ আগতে উতলাই বা ফিল্টাৰ কৰি বীজাণুমুক্ত কৰি লোৱাটো একান্ত প্ৰয়োজনীয়।

প্ৰশ্ন ৪) ধৰি লোৱা তুমি তোমাৰ নগৰখনৰ পৌৰ নিগমৰ এজন সদস্য। তোমাৰ নগৰখনৰ সকলোবোৰ বাসিন্দাৰ ঘৰলৈ বিশুদ্ধ পানীৰ যোগান ধৰিবলৈ কি কি ব্যৱস্থা ল’বা তাৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।

উত্তৰ: ১) নগৰখনত এটা আধুনিক ‘পানী শোধন প্ৰকল্প’ (Water Treatment Plant) স্থাপন কৰি পানীৰ পৰা সকলো ধূলি-বালি আৰু অপদ্ৰব্য পৰিশ্ৰুত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিম।
২) পানীত থকা ক্ষতিকাৰক বীজাণু ধ্বংস কৰিবলৈ নিয়মিতভাৱে ক্ল’ৰিনেচন (ব্লিচিং পাউদাৰ বা ক্ল’ৰিন যোগ) কৰিম।
৩) পানী যোগান ধৰা মূল পাইপলাইনসমূহ নিয়মীয়াকৈ নিৰীক্ষণ কৰিম যাতে ক’তো ফুটি নলা-নৰ্দমাৰ অপৰিষ্কাৰ পানী সোমাব নোৱাৰে।
৪) পানী সংৰক্ষণ কৰা পৌৰ টেংকিসমূহ নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ মূৰে মূৰে পৰিষ্কাৰ আৰু বীজাণুমুক্ত কৰিম।
৫) পানীৰ গুণাগুণ পৰীক্ষাগাৰত নিয়মিতভাৱে পৰীক্ষা কৰি বাসিন্দাসকলক খোৱাপানী যোগান নিশ্চিত কৰিম।

প্ৰশ্ন ৫) বিশুদ্ধ বায়ু আৰু প্ৰদূষিত বায়ুৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

প্ৰশ্ন ৬) কেনেকুৱা পৰিস্থিতিত এছিড বৰষুণ হ’ব পাৰে ব্যাখ্যা কৰা। এছিড বৰষুণে আমাক কেনেকৈ অপকাৰ কৰিছে?

উত্তৰ: এছিড বৰষুণৰ কাৰণ: কল-কাৰখানা, তেল শোধনাগাৰ আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড (SO₂) আৰু নাইট্ৰ’জেন ডাই-অক্সাইড (NO₂) গেছে বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্পৰ সৈতে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া কৰি ক্ৰমে ছালফিউৰিক এচিড (H₂SO₄) আৰু নাইট্ৰিক এচিড (HNO₃) উৎপন্ন কৰে। এই এচিডসমূহ বৰষুণৰ পানীৰ লগত মিহলি হৈ যেতিয়া মাটিত পৰে, তাকে এছিড বৰষুণ (Acid Rain) বোলে।

• এছিড বৰষুণৰ অপকাৰিতা:
  ১) ই মাৰ্বলৰ অট্টালিকা আৰু ঐতিহাসিক স্মৃতিসৌধ ক্ষয় কৰি নষ্ট কৰে (মাৰ্বল কেন্সাৰ, যেনে: তাজমহল)।
  ২) মাটিৰ এচিডৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰি মাটি অনুর্বৰ কৰে আৰু খেতিৰ শস্য ধ্বংস কৰে।
  ৩) পুখুৰী আৰু নদীৰ পানী আম্লিক কৰি জলচৰ প্ৰাণী আৰু মাছ ধ্বংস কৰে।

প্ৰশ্ন ৭) তলত দিয়া গেছবোৰৰ ভিতৰত কোন কেইটা সেউজগৃহ গেছ নহয়?

(ক) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড
(খ) ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড
(গ) মিথেন
(ঘ) নাইট্ৰ’জেন

➔ উত্তৰ: (খ) ছালফাৰ-ডাই-অক্সাইড আৰু (ঘ) নাইট্ৰ’জেন

প্ৰশ্ন ৮) তোমাৰ নিজৰ ভাষাৰে ‘সেউজ গৃহৰ প্ৰভাৱ’ (Greenhouse Effect) ৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: সূৰ্যৰ পৰা অহা পোহৰ আৰু তাপ ৰশ্মি পৃথিৱীপৃষ্ঠই শোষণ কৰাৰ পিছত তাৰ এটা অংশ মহাকাশলৈ পুনৰ বিকিৰণ কৰি ঘূৰাই পঠিয়ায়।

• বায়ুমণ্ডলত থকা কিছুমান বিশেষ গেছে (যেনে: কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, মিথেন, জলীয় বাষ্প) এই ঘূৰি যোৱা তাপ ৰশ্মিখিনি শোষণ কৰি মহাকাশলৈ ওলাই যোৱাত বাধা দিয়ে আৰু বায়ুমণ্ডলত ধৰি ৰাখে।

• ফলত পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল জীৱ জীয়াই থাকিব পৰাকৈ প্ৰয়োজনীয়ভাৱে উমাল আৰু উত্তপ্ত হৈ থাকে। বায়ুমণ্ডলৰ এই তাপ ধৰি ৰখা প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাটোক সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) বোলে।

• কিন্তু বৰ্তমান মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে বায়ুমণ্ডলত CO₂ গেছৰ মাত্ৰা অতিপাত বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে বায়ুমণ্ডলে অত্যধিক তাপ ধৰি ৰাখিছে, যাৰ ফলত সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ উষ্ণতা অস্বাভাৱিকভাৱে বাঢ়ি গৈছে (গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি / Global Warming)।

প্ৰশ্ন ৯) গোলকীয় উষ্ণতাৰ ওপৰত এটা চমু বক্তৃতা প্ৰস্তুত কৰা।

উত্তৰ: বিষয়: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) আৰু আমাৰ কৰণীয়
“শ্ৰদ্ধাৰ শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰী আৰু মোৰ মৰমৰ সহপাঠীসকল,
আজি মই আমাৰ সমগ্ৰ মানৱ জাতিৰ ভৱিষ্যতলৈ নামি অহা এক গুৰুতৰ ভাবুকি ‘গোলকীয় উষ্ণতা’ সম্পৰ্কে দুআষাৰ ক’বলৈ ওলাইছোঁ।
বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই-অক্সাইডৰ দৰে সেউজগৃহ গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা দিনে দিনে বৃদ্ধি পাইছে, যাক আমি গোলকীয় উষ্ণতা বোলোঁ। মাত্ৰ ০.৫ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ উষ্ণতা বৃদ্ধিয়েও আমাৰ জলবায়ুত ধ্বংসাত্মক প্ৰভাৱ পেলাইছে। হিমালয় আৰু মেৰু অঞ্চলৰ হিমবাহবোৰ দ্ৰুতগতিত গলিবলৈ ধৰিছে, সাগৰপৃষ্ঠ বাঢ়ি উপকূলীয় অঞ্চল প্লাৱিত হৈছে আৰু বানপানী, খৰাং আদি প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ বৃদ্ধি পাইছে।
এই বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ আমি সকলোৱে গছপুলি ৰোপণ কৰিব লাগিব, বিদ্যুৎ আৰু ইন্ধনৰ অপচয় ৰোধ কৰিব লাগিব আৰু সৌৰশক্তিৰ দৰে বিকল্প নৱীকৰণযোগ্য শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব। আহক, আমি সকলোৱে আমাৰ এই ধৰিত্ৰী আইক ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰতিজ্ঞাৱদ্ধ হওঁ। ধন্যবাদ।”

প্ৰশ্ন ১০) তাজমহলৰ সৌন্দৰ্যৰ প্ৰতি অহা ভাবুকিৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ আগ্ৰাত অৱস্থিত পৃথিৱীৰ অন্যতম বিস্ময় বগা মাৰ্বলৰ তাজমহল বৰ্তমান বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত গুৰুতৰ ভাবুকিৰ সন্মুখীন হৈছে:
১) আগ্ৰা আৰু ওচৰৰ মথুৰা তেল শোধনাগাৰৰ পৰা নিৰ্গত ছালফাৰ ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন ডাই-অক্সাইড গেছে এচিড বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰিছে। এই এচিডে মাৰ্বল শিলৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি মাৰ্বল ক্ষয় কৰি পেলাইছে (যাক মাৰ্বল কেন্সাৰ বোলা হয়)।
২) উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা আৰু এলান্ধুকণাই তাজমহলৰ উজ্জ্বল বগা মাৰ্বল হালধীয়া আৰু মলিন কৰি তুলিছে।
সেয়েহে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে তাজমহলৰ চাৰিওফালে প্ৰদূষণহীন পৰিষ্কাৰ ইন্ধন (CNG আৰু LPG) ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছে।

প্ৰশ্ন ১১) পানীত পোষক দ্ৰব্যৰ বৃদ্ধিয়ে কেনেকৈ জলজ জীৱৰ জীৱন ধাৰণৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায় আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১) খেতিপথাৰত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ বৰষুণৰ পানীৰ লগত ধুই আহি পুখুৰী বা নদীত পৰে। এই সাৰত থকা নাইট্ৰ’জেন আৰু ফছফৰাছে পানীত পুষ্টি যোগায়।
২) এই পোষক দ্ৰব্য পাই পানীত থকা শেলাইবোৰে অস্বাভাৱিকভাৱে অতি দ্ৰুত হাৰত বংশ বৃদ্ধি কৰে (যাক Algal Bloom বোলে) আৰু সমগ্ৰ জলাশয়টো সেউজীয়া কৰি পেলায়।
৩) এই শেলাইবোৰ যেতিয়া মৰি যায়, তেতিয়া বেক্টেৰিয়াই সিহঁতৰ পচন ঘটায়। এই পচন কাৰ্যত পানীত দ্ৰবীভূত হৈ থকা প্ৰায় সকলো অক্সিজেন ব্যৱহাৰ হৈ যায়।
৪) পানীত অক্সিজেনৰ মাত্ৰা অতিমাত্ৰা কমি যোৱাৰ ফলত পানীৰ মাছ আৰু অন্যান্য জলচৰ প্ৰাণীবোৰ উশাহ ল’ব নোৱাৰি মৃত্যুমুখত পৰে।

৩. অতিৰিক্ত: পথ সুৰক্ষাৰ নিয়মসমূহ (Road Safety Guidelines)

• কাষ্টত খোজ কাঢ়োঁতে:

  • খোজ কাঢ়োঁতে সদায় নিজৰ বাওঁহাতে যাব লাগে আৰু ফুটপাথ থাকিলে সদায় ফুটপাথেৰে খোজ কাঢ়িব লাগে।

  • ৰাস্তা পাৰ হওঁতে সোঁৱে-বাওঁৱে চাই ‘জেব্ৰা চিন’ থকা ঠাইৰ ওপৰেদি পাৰ হ’ব লাগে।

  • ৰাতি খোজ কাঢ়িলে টৰ্চ লাইট ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

• ৰে’ল ক্ৰছিং পাৰ হওঁতে:

  • ৰে’ল ক্ৰছিঙৰ বন্ধ গেট পাৰ হৈ যাত্ৰা কৰিব নালাগে।

  • ৰে’লগাড়ী পাৰ হৈ দুয়োফালৰ গেট নোখোলালৈকে ৰে’লপথ পাৰ হ’ব নালাগে।

• বাছত যাত্ৰা কৰোঁতে:

  • বাছৰ পাওদানিত উঠি যাত্ৰা কৰিব নালাগে আৰু চলন্ত বাছত উঠা-নমা কৰিব নালাগে।

  • হাত-ভৰি বা মূৰ খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ উলিয়াব নালাগে।

  • ৰাস্তাত শিশু, বৃদ্ধ বা বিশেষভাৱে সক্ষম ব্যক্তিক সহায় কৰাটো আমাৰ সকলোৰে নাগৰিক দায়িত্ব।