পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১) ধৰা হওঁক তুমি এটা অন্ধকাৰ কোঠালিত আছা। কোঠালিৰ ভিতৰৰ বস্তুবোৰ তুমি দেখিবানে? কোঠালিৰ বাহিৰৰ বস্তুবোৰ দেখিবানে? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: 

• কোঠালিৰ ভিতৰৰ বস্তু: অন্ধকাৰ কোঠালিৰ ভিতৰৰ বস্তুবোৰ আমি দেখা নাপাওঁ। কাৰণ কোনো বস্তু দেখিবলৈ হ’লে বস্তুটোৰ পৰা পোহৰ প্ৰতিফলিত হৈ আমাৰ চকুত সোমাব লাগিব। অন্ধকাৰ কোঠাত পোহৰ নথকা বাবে কোনো পোহৰ আমাৰ চকুত সোমাব নোৱাৰে।

• কোঠালিৰ বাহিৰৰ বস্তু: কোঠালিৰ বাহিৰত যদি পোহৰ থাকে, তেন্তে বাহিৰৰ বস্তুবোৰ আমি স্পষ্টকৈ দেখিম। কাৰণ বাহিৰৰ বস্তুত পোহৰ পৰি প্ৰতিফলিত হৈ আমাৰ চকুলৈ আহে।

প্ৰশ্ন ২) নিয়মিত আৰু বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনৰ পাৰ্থক্যবোৰ লিখা। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনে প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰসমূহ বিফল হোৱা বুজায় নেকি?

উত্তৰ:
পাৰ্থক্য:

দ্বিতীয় অংশৰ উত্তৰ: নুবুজায়। বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলনে প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ বিফল হোৱা নুবুজায়। প্ৰতিফলক পৃষ্ঠখনৰ খহটা বা অসমতাৰ বাবে বিভিন্ন বিন্দুত অভিলম্বসমূহ বেলেগ বেলেগ দিশত থাকে। কিন্তু প্ৰতিটো বিন্দুতে পোহৰৰ ৰশ্মিয়ে প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ (আপতন কোণ = প্ৰতিফলন কোণ) সম্পূৰ্ণৰূপে মানি চলে।

প্ৰশ্ন ৩) তলত উল্লেখ কৰা পৃষ্ঠ সমূহত পোহৰৰ ৰশ্মিগুচ্ছ আপতিত হ’লে নিয়মিত নে বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন ঘটিব উল্লেখ কৰা। তোমাৰ উত্তৰৰ যথার্থতা প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

• (ক) চিকমিকিয়া কাঠৰ টেবুল: নিয়মিত প্ৰতিফলন — কাৰণ পালিশ কৰা টেবুলৰ উপৰিভাগ নিমজ আৰু মসৃণ।

• (খ) চক্ পাউডাৰ: বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন — কাৰণ চক্ পাউডাৰৰ কণিকাসমূহৰ পৃষ্ঠভাগ অতি অসমান আৰু খহটা।

• (গ) ডাঠ কাগজৰ পৃষ্ঠ: বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন — কাৰণ কাৰ্ডব’ৰ্ড বা ডাঠ কাগজৰ পৃষ্ঠত সূক্ষ্ম খহটাভাব থাকে।

• (ঘ) তিতি থকা মাৰ্বলৰ মজিয়া: নিয়মিত প্ৰতিফলন — কাৰণ পানীৰ মসৃণ তৰপটোৱে মজিয়াখনক অতি নিমজ কৰি তোলে আৰু দাপোণৰ দৰে কাম কৰে।

• (ঙ) দাপোণ: নিয়মিত প্ৰতিফলন — কাৰণ দাপোণৰ পৃষ্ঠভাগ সম্পূৰ্ণৰূপে মসৃণ।

• (চ) কাগজৰ টুকুৰা: বিক্ষিপ্ত প্ৰতিফলন — কাৰণ সাধাৰণ কাগজৰ পৃষ্ঠভাগ খহটা।

প্ৰশ্ন ৪) প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰসমূহ লিখা।

উত্তৰ: পোহৰৰ প্ৰতিফলনৰ দুটা মূল সূত্ৰ হ’ল:
১) প্ৰথম সূত্ৰ: আপতন কোণ সদায় প্ৰতিফলন কোণৰ সমান হয় (∠i = ∠r)।
২) দ্বিতীয় সূত্ৰ: আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব একেখন সমতলতে থাকে।

প্ৰশ্ন ৫) আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব একেখন সমতলত থাকে বুলি দেখুৱাবলৈ এটা ক্ৰিয়াকলাপ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

• কাৰ্যপ্ৰণালী:
  ১) এখন টেবুলৰ ওপৰত এখন ডাঠ চাৰ্ট পেপাৰ এনেদৰে স্থাপন কৰা হ’ল যাতে তাৰ অলপ অংশ টেবুলৰ বাহিৰলৈ ওলাই থাকে।
  ২) ওলাই থকা অংশখিনি সোঁমাজতে সামান্য কাটি লোৱা হ’ল।
  ৩) এতিয়া এখন ফণি আৰু টৰ্চৰ সহায়ত পোহৰৰ ৰশ্মি পেলাই কাগজৰ ওপৰত থোৱা সমতল দাপোণত আপতিত কৰি প্ৰতিফলিত কৰা হ’ল।
  ৪) দেখা গ’ল যে আপতিত ৰশ্মি, অভিলম্ব আৰু প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আটাইকেইটা টেবুলৰ ওপৰত থকা কাগজখনৰ সমতলতে দৃশ্যমান হয়।
  ৫) এইবাৰ ওলাই থকা কটা কাগজৰ ফালটো তললৈ ভাঁজ কৰি দিলে ভাঁজ কৰা অংশত প্ৰতিফলিত ৰশ্মি দেখা নাযায়, কাৰণ ভাঁজ কৰাৰ ফলত এখন নতুন সমতলৰ সৃষ্টি হয়। কাগজখন পুনৰ আগৰ অৱস্থালৈ আনিলে ৰশ্মিডাল পুনৰ দেখা যায়।

• সিদ্ধান্ত: ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত হ’ল যে আপতিত ৰশ্মি, প্ৰতিফলিত ৰশ্মি আৰু আপতন বিন্দুত টনা অভিলম্ব একেখন সমতলতে অৱস্থিত।

প্ৰশ্ন ৬) খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) এখন সমতল দাপোণৰ ১ মিটাৰ সমুখত থকা এজন মানুহ তেওঁৰ প্ৰতিবিম্বৰ পৰা ২ মিটাৰ আঁতৰত থকা যেন লাগে।
(খ) সমতল দাপোণৰ সমুখত যদি তোমাৰ বাওঁ কাণখন সোঁহাতেৰে স্পৰ্শ কৰা তেন্তে দাপোণখনত তোমাৰ সোঁ কাণখন বাওঁ হাতেৰে স্পৰ্শ কৰা যেন লাগিব।
(গ) ম্লান পোহৰত চালে চকুৰ মণিৰ আকাৰ ডাঙৰ / বৃদ্ধি হ’ব।
(ঘ) নিশাচৰ চৰাইৰ চকুত দণ্ডতকৈ শংকু আকৃতিৰ কোষ কম থাকে।

প্ৰশ্ন ৭) আপতন কোণ প্ৰতিফলন কোণৰ সমান—

উত্তৰ: (ক) সদায়

প্ৰশ্ন ৮) সমতল দাপোণত গঠন হোৱা প্ৰতিবিম্ব—

উত্তৰ: (খ) অসৎ, দাপোণৰ পিছফালে আৰু লক্ষ্যবস্তুৰ সমান আকাৰৰ।

প্ৰশ্ন ৯) এটা কেলিড’স্ক’পৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

• গঠন: কেলিড’স্ক’প সাজিবলৈ ১৫ চে.মি. দীঘল আৰু ৪ চে.মি. বহল তিনিচটা আয়তাকাৰ সমতল দাপোণ ৬০° কোণত সংলগ্ন কৰি প্ৰিজমৰ আকৃতি দিয়া হয়। এই সজ্জাটোক এটা কাৰ্ডব’ৰ্ডৰ নলীৰ ভিতৰত সুমুৱাই ৰখা হয়। নলীটোৰ এটা মূৰত সোঁমাজত এটা সৰু ফুটা থকা ঢাকনি লগোৱা হয় আৰু আনটো মূৰত দুখন কাচৰ ফলকৰ মাজত কিছুমান ৰঙীণ কাচৰ টুকুৰা সোমাই বন্ধ কৰি দিয়া হয়।

• কাৰ্যপ্ৰণালী: ফুটাটোৰে ভিতৰলৈ চালে দাপোণ তিনিখনত হোৱা ক্ৰমাগত বহু প্ৰতিফলনৰ ফলত বিভিন্ন নয়নজুৰোৱা আৰু অপূৰ্ব ৰঙীণ আৰ্হি দেখা পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ১০) মানুহৰ চকুৰ এটা চিহ্নিত চিত্ৰ আঁকা।

উত্তৰ:
(শিক্ষাৰ্থীসকলে মানুহৰ চকুৰ চিত্ৰ আঁকি তলৰ অংশসমূহ চিহ্নিত কৰিব লাগিব)
১. কৰ্ণিয়া (Cornea)
২. আইৰিছ (Iris)
৩. চকুৰ মণি (Pupil)
৪. লেন্স (Lens)
৫. চিলিয়াৰী/ৰোমক পেশী (Ciliary muscles)
৬. অক্ষিপট বা ৰেটিনা (Retina)
৭. নেত্ৰ স্নায়ু (Optic nerve)
৮. অন্ধবিন্দু (Blind spot)

প্ৰশ্ন ১১) মিতালীয়ে ক্ৰিয়াকলাপ ১৬.৮ টো এটা লেজাৰ টৰ্চৰ সহায়ত কৰিব বিচাৰিছিল। তাইৰ শিক্ষকে তেনেকুৱা নকৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিলে। শিক্ষকে কিহৰ ভিত্তিত এই পৰামৰ্শ দিলে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰিবানে?

উত্তৰ: লেজাৰ ৰশ্মি অতিশয় তীব্ৰ, শক্তিশালী আৰু উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন। লেজাৰ পোহৰ চকুৰ ভিতৰত পোনপটীয়াকৈ সোমালে ই চকুৰ সংবেদনশীল ৰেটিনা আৰু স্নায়ুকোষসমূহ পুৰি স্থায়ীভাৱে ক্ষতিসাধন কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত মানুহ চিৰদিনৰ বাবে অন্ধ হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। সেয়েহে সুৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত শিক্ষকে লেজাৰ টৰ্চ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ মানা কৰিলে।

প্ৰশ্ন ১২) তুমি চকুৰ যত্ন কেনেকৈ ল’ব পাৰা বুজাই লিখা।

উত্তৰ:
১) সদায় পৰ্যাপ্ত পোহৰত পঢ়া-শুনা কৰিব লাগে; অতি ম্লান বা অতি উজ্জ্বল পোহৰ পৰিহাৰ কৰিব লাগে।
২) সূৰ্য বা তীব্ৰ পোহৰৰ উৎসলৈ পোনপটীয়াকৈ কেতিয়াও চাব নালাগে।
৩) কিতাপ চকুৰ পৰা স্বাভাৱিক দূৰত্বত (প্ৰায় ২৫ চে.মি.) ৰাখি পঢ়িব লাগে।
৪) চকুত ধূলি-বালি সোমালে চকু নোমোহাৰি পৰিষ্কাৰ ঠাণ্ডা পানীৰে ধুব লাগে।
৫) খাদ্যত প্ৰচুৰ পৰিমাণে ভিটামিন ‘A’ যুক্ত খাদ্য (যেনে: গাজৰ, পালেং শাক, গাখীৰ, কণী, অমিতা) খাব লাগে যাতে কুকুৰীকণা ৰোগ নহয়।
৬) চকুৰ যিকোনো বিকাৰ হ’লে চকু চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লৈ উপযুক্ত চছমা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ১৩) প্ৰতিফলিত ৰশ্মিয়ে আপতিত ৰশ্মিৰে সৈতে ৯০° কোণ কৰিলে, আপতন কোণৰ মান কিমান হ’ব?

উত্তৰ:
প্ৰশ্নমতে, আপতিত ৰশ্মি আৰু প্ৰতিফলিত ৰশ্মিৰ মাজৰ মুঠ কোণ = ৯০°
অৰ্থাৎ, আপতন কোণ (∠i) + প্ৰতিফলন কোণ (∠r) = ৯০°

আমি জানো যে, প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ অনুসৰি,
আপতন কোণ (∠i) = প্ৰতিফলন কোণ (∠r)

গতিকে,
∠i + ∠i = ৯০°
বা, ২ × ∠i = ৯০°
বা, ∠i = ৯০° ÷ ২ = ৪৫°

উত্তৰ: আপতন কোণৰ মান ৪৫° (45°) হ’ব।

প্ৰশ্ন ১৪) ৪০ চে.মি. পাৰ্থক্যত ৰখা দুখন সমান্তৰাল সমতল দাপোণৰ মাজত এডাল মম ৰাখিলে মমডালৰ প্ৰতিবিম্বৰ সংখ্যা কিমান হ’ব?

উত্তৰ: দুখন সমতল দাপোণ পৰস্পৰ সমান্তৰালকৈ ৰাখিলে সিহঁতৰ মাজৰ কোণ ০° (শূন্য ডিগ্ৰী) হয়। ফলত দাপোণ দুখনৰ মাজত ক্ৰমাগত বহু প্ৰতিফলন ঘটি মমডালৰ অসীম (Infinite / অসংখ্য) সংখ্যক প্ৰতিবিম্ব গঠন হ’ব।

প্ৰশ্ন ১৫) দুখন দাপোণ সমকোণত ৰখা হৈছে। চিত্ৰ ১৬.১৯ ত দেখুওৱাৰ দৰে এটা পোহৰ ৰশ্মি তাৰে এখনত ৩০° কোণত আপতিত হৈছে। এতিয়া আনখন দাপোণৰ পৰা প্ৰতিফলিত হোৱা ৰশ্মি আঁকা।

উত্তৰ:

• প্ৰথম দাপোণত:
  দাপোণৰ পৃষ্ঠৰ সৈতে আপতিত ৰশ্মিৰ কোণ = ৩০°
  গতিকে, প্ৰথম দাপোণৰ আপতন কোণ (∠i₁) = ৯০° – ৩০° = ৬০°
  প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ মতে, প্ৰথম দাপোণৰ প্ৰতিফলন কোণ (∠r₁) = ৬০°

• দ্বিতীয় দাপোণত:
  দুয়োখন দাপোণ ৯০° সমকোণত থকাৰ বাবে প্ৰতিফলিত ৰশ্মিডাল দ্বিতীয় দাপোণত আপতিত হ’ব।
  দ্বিতীয় দাপোণৰ আপতন কোণ (∠i₂) = ৯০° – ৬০° = ৩০°
  প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰ মতে, দ্বিতীয় দাপোণৰ প্ৰতিফলন কোণ (∠r₂) = ৩০° (30°) হ’ব।

প্ৰশ্ন ১৬) চিত্ৰ ১৬.২০ ত দেখুওৱাৰ দৰে এখন সমতল দাপোণৰ এমূৰে A স্থানত প্ৰজ্ঞান থিয় হৈ আছে। সি দাপোণত নিজকে দেখা পাবনে? তদুপৰি সি P, Q আৰু R স্থানত থকা কোনো লক্ষ্যবস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা পাবনে?

উত্তৰ:

• প্ৰজ্ঞানে দাপোণত নিজকে দেখা নাপাব, কাৰণ প্ৰজ্ঞান দাপোণৰ প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ পোনপটীয়া সমুখত নাই, যাৰ বাবে তাৰ শৰীৰৰ পৰা ওলোৱা ৰশ্মি দাপোণত প্ৰতিফলিত হৈ নিজৰ চকুলৈ নাহে।

• প্ৰজ্ঞানে P আৰু Q স্থানত থকা বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা পাব (কাৰণ P আৰু Q ৰ পৰা ওলোৱা পোহৰ দাপোণত প্ৰতিফলিত হৈ প্ৰজ্ঞানৰ চকুত সোমাব পাৰে)।

• কিন্তু প্ৰজ্ঞানে R স্থানৰ বস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব দেখা নাপাব (কাৰণ R ৰ পৰা প্ৰতিফলিত হোৱা ৰশ্মি প্ৰজ্ঞানৰ দৃষ্টিসীমাৰ বাহিৰত পৰে)।

প্ৰশ্ন ১৭) 

(ক) A লক্ষ্যবস্তুৰ প্ৰতিবিম্ব দাপোণৰ ঠিক পিছফালে, দাপোণৰ পৰা A যিমান লম্ব দূৰত্বত আছে সিমান সমান দূৰত্বতে A’ (A-ডেশ্ব) স্থানত গঠন হ’ব।
(খ) হয়, প্ৰহেলিকাই B অৱস্থানত ৰৈ প্ৰতিবিম্ব দেখিবলৈ পাব (কাৰণ A ৰ পৰা ওলোৱা পোহৰ দাপোণত প্ৰতিফলিত হৈ B লৈ যায়)।
(গ) হয়, প্ৰজ্ঞানে C অৱস্থানত ৰৈ প্ৰতিবিম্ব দেখিবলৈ পাব (কাৰণ A ৰ আন ৰশ্মি দাপোণত প্ৰতিফলিত হৈ C লৈ যায়)।
(ঘ) প্ৰহেলিকা B ৰ পৰা C লৈ আহিলেও A ৰ প্ৰতিবিম্বৰ স্থানৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয় (প্ৰতিবিম্ব একে ঠাইতে A’ স্থানতে অপৰিৱৰ্তিত হৈ থাকিব)।