কিছুমান প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১) তলৰ কোনবিধ বস্তু ঘৰ্ষণৰ দ্বাৰা সহজে আহিত কৰিব নোৱাৰি?
(ক) প্লাষ্টিকৰ স্কেল এডাল
(খ) তামৰ দণ্ড এডাল
(গ) ফুলাই থোৱা বেলুন এটা
(ঘ) উলৰ কাপোৰ
➔ উত্তৰ: (খ) তামৰ দণ্ড এডাল
(কাৰণ: তাম বিদ্যুতৰ সু-পৰিবাহী হোৱাৰ বাবে ঘঁহিলে উৎপন্ন হোৱা আধান আমাৰ হাতৰ মাজেৰে মাটিলৈ বৈ যায়; অপৰিবাহী হেণ্ডেল নথকালৈকে ইয়াক সহজে আহিত কৰি ৰাখিব নোৱাৰি)
প্ৰশ্ন ২) এটুকুৰা পাটৰ কাপোৰেৰে কাচৰ দণ্ড এডাল ঘঁহিলে দণ্ডডাল—
(ক) আৰু কাপোৰ টুকুৰা দুয়ো ধনাত্মকভাৱে আহিত হ’ব।
(খ) ধনাত্মকভাৱে আৰু কাপোৰ টুকুৰা ঋণাত্মকভাৱে আহিত হ’ব।
(গ) আৰু কাপোৰৰ টুকুৰা দুয়ো ঋণাত্মকভাৱে আহিত হ’ব।
(ঘ) ঋণাত্মকভাৱে আহিত আৰু কাপোৰ টুকুৰা ধনাত্মকভাৱে আহিত হ’ব।
➔ উত্তৰ: (খ) ধনাত্মকভাৱে আৰু কাপোৰ টুকুৰা ঋণাত্মকভাৱে আহিত হ’ব।
প্ৰশ্ন ৩) তলৰ বাক্যকেইটা সঁচা নে মিছা লিখা:
(ক) একেজাতীয় আধানে পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰে। ➔ মিছা
(খ) এডাল আহিত কাচৰ দণ্ডই এডাল আহিত প্লাষ্টিক ষ্ট্ৰ’পাইপক আকৰ্ষণ কৰে। ➔ সঁচা
(গ) বজ্ৰ-নিৰোধক পৰিবাহী দণ্ডই অট্টালিকাক বজ্ৰপাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে। ➔ মিছা
(ঘ) ভূমিকম্পৰ আগজাননী দিব পাৰি। ➔ মিছা
প্ৰশ্ন ৪) জাৰকালি ছুৱেটাৰ এটা খুলিলে কেতিয়াবা ফট-ফটাই উঠা শব্দ শুনিবলৈ পোৱা যায়। কিয় এনে হয় বুজাই লিখা।
উত্তৰ:
জাৰকালি যেতিয়া আমি উলৰ বা সাংশ্লেষিক কাপোৰৰ ছুৱেটাৰ গাৰ পৰা খোলোঁ, তেতিয়া আমাৰ শৰীৰ বা ভিতৰৰ কাপোৰৰ সৈতে ছুৱেটাৰৰ ঘৰ্ষণ হয়। এই ঘৰ্ষণৰ ফলত ছুৱেটাৰৰ কাপোৰত স্থিতি-বৈদ্যুতিক আধানৰ (Electrostatic charge) সৃষ্টি হয়। এই আধানসমূহ আমাৰ শৰীৰ আৰু বায়ুমণ্ডলৰ মাজেৰে ক্ষৰণ (Electric discharge) হোৱাৰ সময়ত ক্ষুদ্ৰ স্ফুলিংগ আৰু ফট-ফট শব্দৰ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৫) আহিত বস্তু এটা হাতেৰে চুলে আধানবোৰ কিয় নাইকিয়া হয় বুজাই লিখা।
উত্তৰ:
মানৱ শৰীৰ হৈছে বিদ্যুতৰ এক উত্তম সু-পৰিবাহী। যেতিয়া আমি কোনো আহিত বস্তুক হাতেৰে স্পৰ্শ কৰোঁ, তেতিয়া বস্তুটোত জমা হৈ থকা সকলো অতিৰিক্ত আধান আমাৰ শৰীৰৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত হৈ মাটিলৈ (ভূমিলৈ) গুচি যায়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক ‘ভূমিসংযোগ’ (Earthing) বোলে। ফলত বস্তুটো অনাহিত হৈ পৰে আৰু তাৰ আধানবোৰ সম্পূৰ্ণ নাইকিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ৬) ভূমিকম্পৰ বিধ্বংসী শক্তি জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা স্কেলৰ নাম লিখা। কোনো এটা ভূমিকম্পৰ প্ৰাৱল্য ৰিখটাৰ (ৰিষ্টাৰ) স্কেলত ৩ হ’লে ইয়াক ছিছম’গ্ৰাফ এটাই ধৰা পেলাবনে? ই বিস্তৰ ক্ষতি সাধন কৰাৰ সম্ভাৱনা আছেনে?
উত্তৰ:
১) ভূমিকম্পৰ বিধ্বংসী শক্তি জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা স্কেলখনৰ নাম হ’ল ৰিখটাৰ স্কেল (Richter Scale)।
২) হয়, ৰিখটাৰ স্কেলত ৩ প্ৰাৱল্যৰ ভূমিকম্পও এটা সংবেদনশীল ছিছম’গ্ৰাফ (Seismograph) যন্ত্ৰই সহজে ধৰা পেলাব।
৩) নাই, ৩ প্ৰাৱল্যৰ ভূমিকম্পই কোনো বিস্তৰ ক্ষতিসাধন নকৰে, কাৰণ ই অতি মৃদু কম্পন। সাধাৰণতে ৰিখটাৰ স্কেলত প্ৰাৱল্য ৭ বা তাতকৈ অধিক হ’লেহে বিস্তৰ ধ্বংসলীলা আৰু ভয়াবহ ক্ষতিসাধন হয়।
প্ৰশ্ন ৭) বজ্ৰপাতৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰিবলৈ ল’বলগীয়া তিনিটা ব্যৱস্থাৰ দিহা দিয়া।
উত্তৰ:
১) বিজুলী-ঢেৰেকনিৰ শব্দ শুনাব লগে লগে মুকলি পথাৰ, ওখ গছ বা ওখ ঠাই এৰি তৎক্ষণাত পকা ঘৰ বা অট্টালিকাৰ ভিতৰত আশ্ৰয় ল’ব লাগে।
২) ঘৰৰ ভিতৰত থাকিলে টেলিফোনৰ তাঁৰ, বৈদ্যুতিক তাঁৰ আৰু পানীৰ ধাতুৰ পাইপ স্পৰ্শ কৰিব নালাগে।
৩) মুকলি ঠাইত থাকিবলগীয়া হ’লে হাতত ধাতুৰ নাল থকা ছাতি ল’ব নালাগে, আৰু মাটিত নোশোৱাকৈ আঁঠুৰ ওপৰত হাত দুখন থৈ মূৰটো তললৈ গুঁজি চাপৰ হৈ বহি থাকিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৮) আহিত বেলুন এটাই আন এটা আহিত বেলুনক কিয় বিকৰ্ষণ কৰে আৰু অনাহিত বেলুন এটাই আহিত বেলুন এটাক কিয় আকৰ্ষণ কৰে বুজাই লিখা।
উত্তৰ:
দুটা আহিত বেলুনৰ মাজত বিকৰ্ষণ: দুয়োটা বেলুনক যেতিয়া একে পদাৰ্থৰে (যেনে: উলৰ কাপোৰ) ঘঁহি আহিত কৰা হয়, তেতিয়া দুয়োটাতে একে জাতীয় আধানৰ (ঋণাত্মক আধান) সৃষ্টি হয়। আমি জানো যে, সমজাতীয় বা একে জাতীয় আধানে পৰস্পৰক বিকৰ্ষণ কৰে। সেয়েহে এটা আহিত বেলুনে আন এটা আহিত বেলুনক বিকৰ্ষণ কৰে।
অনাহিত আৰু আহিত বেলুনৰ মাজত আকৰ্ষণ: যেতিয়া এটা আহিত বেলুন অনাহিত (আধানহীন) বেলুনৰ ওচৰলৈ অনা হয়, তেতিয়া আৱেশৰ (Induction) ফলত অনাহিত বেলুনটোৰ ওচৰৰ পৃষ্ঠত বিপৰীত ধৰ্মী আধানৰ সৃষ্টি হয়। বিপৰীত জাতীয় আধানে পৰস্পৰক আকৰ্ষণ কৰাৰ বাবে অনাহিত বেলুনটো আহিত বেলুনৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।
প্ৰশ্ন ৯) চিত্ৰৰ সহায়ত এটা সঁজুলিৰ বৰ্ণনা দিয়া যাৰ দ্বাৰা এটা আহিত বস্তু চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
উত্তৰ:
সঁজুলিৰ নাম: বিদ্যুৎবীক্ষণ যন্ত্ৰ (Electroscope)।
গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী:
১) এটা কাচৰ খালী বটলৰ মুখত এখন কাৰ্ডব’ৰ্ড বহুৱাই সোঁমাজেৰে এটা বিন্ধা কৰি এটা ধাতুৰ কাগজ-ক্লিপ (Paper clip) ওলোমাই দিয়া হয়।
২) ক্লিপটোৰ তলৰ মূৰত দুটুকুৰা পাতল এলুমিনিয়ামৰ পটি ওলোমাই দিয়া হয়।
৩) যেতিয়া কোনো আহিত বস্তু (যেনে: আহিত প্লাষ্টিক ৰিফিল) ক্লিপটোৰ ওপৰৰ মূৰত স্পৰ্শ কৰোৱা হয়, তেতিয়া ধাতুৰ ক্লিপৰ মাজেৰে আধান বৈ গৈ দুয়োখন এলুমিনিয়ামৰ পতিলৈ যায়।
৪) দুয়োখন পতিয়ে একে জাতীয় আধান লাভ কৰাৰ ফলত সিহঁতৰ মাজত বিকৰ্ষণ ঘটে আৰু পতি দুখন মেল খাই আঁতৰি যায়।
৫) পতি দুখন মেল খোৱা দেখিলেই নিশ্চিত হ’ব পাৰি যে স্পৰ্শ কৰোৱা বস্তুটো আহিত হয়।
প্ৰশ্ন ১০) ভাৰতবৰ্ষৰ তিনিখন ৰাজ্যৰ নাম উল্লেখ কৰা য’ত ভূমিকম্পৰ প্ৰবল সম্ভাৱনা আছে।
উত্তৰ:
১) অসম (আৰু সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল)
২) জম্মু আৰু কাশ্মীৰ
৩) গুজৰাট (কচ্ছ অঞ্চল)
(অন্যান্য: উত্তৰাখণ্ড, ৰাজস্থান, হিমাচল প্ৰদেশ)
প্ৰশ্ন ১১) ধৰি লোৱা তুমি ঘৰৰ বাহিৰত থকা সময়ত ভূমিকম্প আহিল। নিজকে ৰক্ষা কৰিবলৈ কি সাৱধানতা অৱলম্বন কৰিবা?
উত্তৰ:
১) ওখ অট্টালিকা, ডাঙৰ গছ-গছনি আৰু মূৰৰ ওপৰেৰে যোৱা বৈদ্যুতিক তাঁৰ বা খুটাৰ পৰা আঁতৰি তৎক্ষণাত এখন মুকলি পথাৰ বা স্থানলৈ গুচি যাম।
২) মুকলি ঠাইত মাটিত আঁঠু কাঢ়ি বহি মূৰটো সুৰক্ষিতভাৱে ঢাকি ৰাখিম।
৩) যদি মটৰ গাড়ী বা বাছৰ ভিতৰত থকা হয়, তেন্তে বাহিৰলৈ নোলাই চালকক গাড়ীখন লাহে লাহে ওখ দালান আৰু গছৰ পৰা আঁতৰাই মুকলি ঠাইলৈ নি ৰখাবলৈ ক’ম আৰু কম্পন শেষ নোহোৱালৈকে বাহিৰলৈ নোলাম।
প্ৰশ্ন ১২) বতৰ বিজ্ঞান বিভাগে আগজাননী দিলে যে কোনো এটা দিনত বিজুলী আৰু ধুমুহা ঢেৰেকনি অহাৰ সম্ভাৱনা আছে। ধৰি লোৱা তুমি সেই দিনটোতে বাহিৰলৈ যাব লাগে। সেইদিনা ছাতি লগত লৈ যাবা নেকি? বুজাই লিখা।
উত্তৰ:
নাযাওঁ, ধুমুহা-ঢেৰেকনি আৰু বিজুলী থকা দিনত ছাতি লৈ বাহিৰলৈ যোৱাটো একেবাৰেই অনুচিত আৰু অতিশয় বিপজ্জনক।
কাৰণ: ছাতিৰ ওপৰৰ দণ্ড আৰু ফ্ৰেমডাল সাধাৰণতে ধাতুৰে নিৰ্মিত হয় আৰু ইয়াৰ এটা জোঙা ধাতৱীয় শীৰ্ষভাগ থাকে। ধাতু হৈছে বিদ্যুতৰ উত্তম সু-পৰিবাহী। বিজুলী বা বজ্ৰপাত সদায় ওখ আৰু জোঙা ধাতৱীয় বস্তুৰ প্ৰতি সহজে আকৰ্ষিত হয়। ফলত ছাতি মেলি গ’লে আকাশৰ পৰা বিজুলী ছাতিৰ ধাতৱীয় দণ্ডৰ মাজেৰে মানুহজনৰ শৰীৰলৈ বৈ আহি মানুহজনক পোনপটীয়াকৈ আঘাত কৰিব পাৰে আৰু প্ৰাণ হানি হ’ব পাৰে।