পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ 

প্ৰশ্ন ১) শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিওৱা:

শব্দ সঞ্চাৰিত হ’ব পৰা মাধ্যম হৈছে—
(ক) একমাত্ৰ গেছ 
(খ) গোটা পদাৰ্থ মাত্ৰ
(গ) একমাত্ৰ জুলীয়া পদাৰ্থ
(ঘ) গোটা, জুলীয়া আৰু গেছীয় পদাৰ্থ

➔ উত্তৰ: (ঘ) গোটা, জুলীয়া আৰু গেছীয় পদাৰ্থ

প্ৰশ্ন ২) কাৰ মাত কম কম্পনাংকৰ হ’ব?

(ক) কেঁচুৱা ছোৱালী
(খ) কেঁচুৱা ল’ৰা
(গ) পুৰুষ
(ঘ) মহিলা

➔ উত্তৰ: (গ) পুৰুষ
(কাৰণ: প্ৰাপ্তবয়স্ক পুৰুষৰ স্বৰতন্ত্ৰী দীঘল আৰু ডাঠ হোৱা বাবে কম্পনাংক আৰু তীক্ষ্ণতা কম হয়; বিপৰীতে মহিলা আৰু কেঁচুৱাৰ মাতৰ কম্পনাংক উচ্চ হয়)

প্ৰশ্ন ৩) শুদ্ধ হ’লে ‘শু’ আৰু অশুদ্ধ হ’লে ‘অ’ লিখা:

(ক) বায়ুশূন্য স্থানত শব্দ সঞ্চাৰিত হ’ব নোৱাৰে। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(খ) এটা কম্পমান বস্তুৰ প্ৰতি ছেকেণ্ডত হোৱা দোলনৰ সংখ্যাকেই ইয়াৰ পৰ্যায়কাল বোলে। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(গ) কম্পনৰ বিস্তাৰ বেছি হ’লে, শব্দ দুৰ্বল হয়। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(ঘ) মানুহৰ বাবে শ্ৰাব্য সীমা ২০ হাৰ্টজৰ পৰা ২০,০০০ Hz। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)
(ঙ) কম্পনৰ কম্পনাংক কম হ’লে তীক্ষ্ণতা বেছি হয়। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(চ) অবাঞ্ছিত বা অস্বস্তিকৰ শব্দকেই সংগীত বুলি কোৱা হয়। ➔ ‘অ’ (অশুদ্ধ)
(ছ) শব্দ প্ৰদূষণে আংশিক শ্ৰৱণ বিসংগতি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ➔ ‘শু’ (শুদ্ধ)

প্ৰশ্ন ৪) উপযুক্ত শব্দৰ সহায়ত খালী ঠাই পূৰ কৰা:

(ক) এটা দোলন সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা সময়ক বস্তুৰ পৰ্যায়কাল (Time Period) বোলে।
(খ) কম্পনৰ বিস্তাৰৰ (Amplitude) দ্বাৰা তীব্ৰতা নিৰ্ণয় হয়।
(গ) কম্পনাংকৰ একক হৈছে হাৰ্টজ (Hertz / Hz)।
(ঘ) অবাঞ্ছিত শব্দক কোলাহল (Noise) বোলে।
(ঙ) কম্পনৰ কম্পনাংকৰ (Frequency) দ্বাৰা শব্দৰ তীক্ষ্ণতা নিৰূপণ হয়।

প্ৰশ্ন ৫) এটা দোলকে ৪ ছেকেণ্ডত ৪০ টা দোলন সম্পূৰ্ণ কৰে। ইয়াৰ পৰ্যায়কাল আৰু কম্পনাংক নিৰ্ণয় কৰা।

উত্তৰ:
দিয়া আছে,

• মুঠ দোলনৰ সংখ্যা = ৪০

• মুঠ সময় = ৪ ছেকেণ্ড

১) কম্পনাংক (Frequency, f):
কম্পনাংক = মুঠ দোলনৰ সংখ্যা / মুঠ সময় (ছেকেণ্ডত) = ৪০ / ৪ = ১০ হাৰ্টজ (Hz)

২) পৰ্যায়কাল (Time Period, T):
পৰ্যায়কাল = ১ / কম্পনাংক = ১ / ১০ = ০.১ ছেকেণ্ড

উত্তৰ: দোলকটোৰ কম্পনাংক ১০ Hz আৰু পৰ্যায়কাল ০.১ ছেকেণ্ড।

প্ৰশ্ন ৬) মহে প্ৰতি ছেকেণ্ডত গড়ে ৫০০ বাৰকৈ পাখি কঁপাই শব্দৰ সৃষ্টি কৰে। এই কম্পনৰ পৰ্যায়কাল কিমান?

উত্তৰ:
দিয়া আছে,

• প্ৰতি ছেকেণ্ডত হোৱা কম্পনৰ সংখ্যা (কম্পনাংক, f) = ৫০০ Hz

আমি জানো যে,
পৰ্যায়কাল (T) = ১ / কম্পনাংক = ১ / ৫০০ = ০.০০২ ছেকেণ্ড

উত্তৰ: কম্পনৰ পৰ্যায়কাল ০.০০২ ছেকেণ্ড।

প্ৰশ্ন ৭) তলৰ বাদ্যযন্ত্ৰসমূহৰ কম্পন হৈ শব্দ উৎপন্ন কৰা অংশসমূহ চিনাক্ত কৰা:

(ক) ঢোলক (Dholak): টানি বন্ধা চামৰাৰ আৱৰণ (Stretched membrane)।
(খ) চেতাৰ (Sitar): টানি বন্ধা ধাতৱ তাঁৰ (Stretched string)।
(গ) বাঁহী (Flute): ভিতৰৰ বায়ু স্তম্ভ (Air column)।

প্ৰশ্ন ৮) কোলাহল আৰু সংগীতৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি? সংগীত কেতিয়াবা কোলাহল হ’ব পাৰেনে?

উত্তৰ:

• পাৰ্থক্য:

• সংগীত কেতিয়াবা কোলাহল হ’ব পাৰেনে?
  হয়, সংগীত কেতিয়াবা কোলাহললৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব পাৰে। যেতিয়া সুৰীয়া সংগীত অতি উচ্চ মাত্ৰাত বা তীব্ৰ স্বৰত (High volume) লাউডস্পীকাৰত বজোৱা হয়, তেতিয়া ই কাণৰ বাবে কষ্টদায়ক হৈ কোলাহলত পৰিণত হয়।

প্ৰশ্ন ৯) তোমাৰ চাৰিওফালে হোৱা শব্দ প্ৰদূষণৰ উৎসসমূহৰ তালিকা এখন প্ৰস্তুত কৰা।

উত্তৰ:
১) ৰাজপথত চলাচল কৰা যান-বাহন, মটৰ-গাড়ীৰ ইঞ্জিন আৰু তীব্ৰ হৰ্ণৰ শব্দ।
২) উৎসৱ, সভা-সমিতি বা বিয়াত উচ্চ স্বৰত বজোৱা লাউডস্পীকাৰ আৰু মাইকৰ শব্দ।
৩) বিভিন্ন উৎসৱত ফুটোৱা ফটকা আৰু আতচবাজীৰ শব্দ।
৪) কাৰখানা, কল-কাৰখানা আৰু মিলসমূহত চলি থকা বৃহৎ মেচিনৰ শব্দ।
৫) নিৰ্মাণ কাৰ্যত ব্যৱহৃত জেনেৰেটৰ, ড্ৰিলিং মেচিন আৰু শিল ভঙা যন্ত্ৰৰ শব্দ।
৬) ঘৰুৱাভাৱে উচ্চ স্বৰত চলোৱা টিভি, ৰেডিঅ’, মিক্সাৰ গ্ৰাইণ্ডাৰ, কুলাৰ আদি।

প্ৰশ্ন ১০) মানুহৰ বাবে শব্দ প্ৰদূষণ কিয় অপকাৰী ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:
১) শ্ৰৱণ শক্তিৰ বিসংগতি: নিৰন্তৰ তীব্ৰ কোলাহলৰ সংস্পৰ্শত থাকিলে মানুহৰ কাণমাদলৰ ক্ষতি হৈ আংশিক বা স্থায়ীভাৱে বধিৰতা (কলা হোৱা) ঘটিব পাৰে।
২) স্বাস্থ্যজনিত ৰোগ: শব্দ প্ৰদূষণে মানুহৰ উচ্চ ৰক্তচাপ (Hypertension), হৃদৰোগ, মূৰৰ বিষ আৰু অনিদ্ৰা (টোপনি নোহোৱা) ৰোগৰ সৃষ্টি কৰে।
৩) মানসিক চাপ আৰু বিৰক্তি: ই মানুহৰ মনত অতিমাত্ৰা খং, মানসিক অস্থিৰতা, উদ্বেগ আৰু মানসিক চাপ বৃদ্ধি কৰে।
৪) কৰ্মক্ষমতা আৰু মনোযোগত ব্যাঘাত: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ অধ্যয়নত আৰু মানুহৰ স্বাভাৱিক কাম-কাজত গভীৰ মনোযোগ দিয়াত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ১১) তোমাৰ মাৰা-দেউতাৰাই ঘৰ এটা কিনিবলৈ ওলাইছে। তেওঁলোকক এটা পথৰ দাঁতিৰ আৰু আন এটা পথৰ পৰা তিনিটা উপপথ আঁতৰত থকা ঘৰ দেখুওৱা হৈছে। তুমি তোমাৰ মা-দেউতাক কোনটো ঘৰ কিনিবৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াবা? কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:

• মই মোৰ মা-দেউতাক পথৰ পৰা তিনিটা উপপথ আঁতৰত থকা ঘৰটো কিনিবলৈ পৰামৰ্শ আঘবঢ়াম।

• কাৰণ:
  ১) মূল পথৰ কাষৰ ঘৰটোত দিনে-ৰাতিয়ে অবিৰতভাৱে চলাচল কৰা যান-বাহনৰ তীব্ৰ হৰ্ণ আৰু ইঞ্জিনৰ বিকট শব্দৰ বাবে প্ৰচণ্ড শব্দ প্ৰদূষণ আৰু ধূলি-ধোঁৱা হ’ব। ইয়াৰ ফলত টোপনিৰ ব্যাঘাত, মূৰৰ বিষ আৰু স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি হ’ব।
  ২) আনহাতে, তিনিটা উপপথ ভিতৰত থকা ঘৰটো মূল ৰাজপথৰ পৰা যথেষ্ট আঁতৰত হোৱা বাবে শব্দৰ তীব্ৰতা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পাব আৰু তাত এক শান্ত, স্বাস্থ্যসন্মত আৰু কোলাহলমুক্ত শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশ পোৱা যাব।

প্ৰশ্ন ১২) স্বৰযন্ত্ৰৰ কাৰ্যসমূহ তোমাৰ নিজৰ ভাষাত বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

• মানুহৰ ডিঙিৰ বায়ুনলীৰ ওপৰৰ অংশত স্বৰযন্ত্ৰ (Larynx / Voice Box) অৱস্থিত।

• ইয়াৰ সোঁমাজেৰে দুডাল পাতল পেশীযুক্ত ‘স্বৰতন্ত্ৰী’ (Vocal cords) পথালিকৈ টান খাই থাকে আৰু তাৰ মাজত বায়ু অহা-যোৱা কৰিবলৈ এটা অতি ঠেক ছিদ্ৰ থাকে।

• যেতিয়া আমরা কথা কওঁ, তেতিয়া হাওঁফাওঁৱে ভিতৰৰ বায়ুখিনি বলপূৰ্বকভাৱে এই ঠেক ছিদ্ৰটোৰ মাজেৰে বাহিৰলৈ ঠেলি উলিয়ায়।

• এই দ্ৰুত বায়ু প্ৰৱাহৰ ফলত স্বৰতন্ত্ৰী দুডাল কঁপিবলৈ ধৰে আৰু এই কম্পনৰ ফলতেই আমাৰ মাত বা শব্দৰ সৃষ্টি হয়। মাংসপেশীয়ে স্বৰতন্ত্ৰী টান বা ঢিলা কৰি মাতৰ তীক্ষ্ণতা সলনি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩) আকাশত বিজুলী আৰু ঢেৰেকনি একেসময়তে আৰু আমাৰ পৰা একে দূৰত্বত সংঘটিত হয়। কিন্তু আগেয়ে বিজুলী দেখা যায় আৰু তাৰ পিছতহে ঢেৰেকনি কাণত পৰে। ইয়াৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰিব পাৰিবানে?

উত্তৰ:

• কাৰণ: বায়ুমণ্ডলত পোহৰৰ দ্ৰুতি আৰু শব্দৰ দ্ৰুতিৰ মাজত থকা প্ৰকাণ্ড পাৰ্থক্যৰ বাবেই এনে হয়।
  ১) বায়ুত পোহৰৰ দ্ৰুতি প্ৰায় ৩,০০,০০০ কিলোমিটাৰ প্ৰতি ছেকেণ্ড (৩ × ১০⁸ মিটাৰ/ছেকেণ্ড), যিটো অত্যন্ত দ্ৰুততম।
  ২) আনহাতে, বায়ুত শব্দৰ দ্ৰুতি মাত্ৰ প্ৰায় ৩৪০ মিটাৰ প্ৰতি ছেকেণ্ড, যিটো পোহৰৰ তুলনাত বহুগুণে ধীৰ আৰু লেহেমীয়া।

• আকাশৰ মেঘত বিজুলী আৰু ঢেৰেকনি একেসময়তে সৃষ্টি হ’লেও, পোহৰৰ বেগ প্ৰচণ্ড বেছি হোৱা বাবে বিজুলীৰ পোহৰ আমাৰ চকুত মুহূৰ্ততে আহি পৰে; কিন্তু শব্দৰ গতি মন্থৰ হোৱা বাবে ঢেৰেকনিৰ শব্দটো আমাৰ কাণলৈ আহি পোৱাত কেইছেকেণ্ডমান সময় বেছি লাগে।