কৈশোৰ প্ৰাপ্তি
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১) অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিয়ে দেহৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে নিঃসৰণ কৰা পদাৰ্থসমূহক কি নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: হৰম’ন (Hormones)।
প্ৰশ্ন ২) কৈশোৰ কাল কাক বোলে?
উত্তৰ: মানৱ জীৱনৰ যিটো বয়সত শাৰীৰিক, মানসিক আৰু দৈহিক পৰিৱৰ্তন ঘটি এজন ব্যক্তি প্ৰজননক্ষম অৱস্থাত উপনীত হয়, সেই বয়ঃসন্ধিকাল বা বয়সৰছোৱাক কৈশোৰ কাল (Adolescence) বোলে। এই কালছোৱা সাধাৰণতে ১১ বছৰ বয়সৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ১৮ বা ১৯ বছৰ বয়সলৈকে চলি থাকে।
প্ৰশ্ন ৩) মাহেকীয়া ঋতু চক্ৰ কি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
১) কিশোৰী বা মহিলাৰ প্ৰজনন ক্ষমতা প্ৰাপ্তিৰ পিছত প্ৰতি ২৮-৩০ দিনৰ ব্যৱধানত ডিম্বাশয়ৰ পৰা একোটাকৈ পূৰঠ ডিম্বাণু ডিম্ববাহী নলীলৈ ওলাই আহে।
২) একে সময়তে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে জৰায়ুৰ ভিতৰৰ বেৰখন ডাঠ আৰু ৰক্তনলীকাৰে সমৃদ্ধ হৈ প্ৰস্তুত হয়।
৩) যদি ডিম্বাণুটো শুক্ৰাণুৰ দ্বাৰা নিষেচিত নহয়, তেন্তে জৰায়ুৰ এই ডাঠ আৱৰণখন ভাঙি যায় আৰু অনিষিক্ত ডিম্বাণুটো তেজ তথা শ্লেষ্মাৰ সৈতে যোনিপথেৰে বাহিৰ ওলাই আহে।
৪) মহিলাৰ দেহত প্ৰতি মাহে সংঘটিত হোৱা এই ৰক্তক্ষৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াকে মাহেকীয়া ঋতুস্ৰাৱ বা ঋতু চক্ৰ (Menstruation / Menstrual Cycle) বোলে।
প্ৰশ্ন ৪) যৌৱন প্ৰাপ্তিৰ সময়ত হোৱা দেহৰ পৰিৱৰ্তনসমূহৰ তালিকা কৰা।
উত্তৰ:
১) উচ্চতা বৃদ্ধি: হাত আৰু ভৰিৰ হাড় দীঘল হৈ শৰীৰৰ উচ্চতা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়।
২) শাৰীৰিক গঠনৰ পৰিৱৰ্তন: ল’ৰাৰ কান্ধ আৰু বুকু বহল হয়; ছোৱালীৰ কঁকালৰ তলৰ অংশ বহল হয়।
৩) মাতৰ পৰিৱৰ্তন: ল’ৰাৰ স্বৰযন্ত্ৰ বৃদ্ধি হৈ ডিঙিৰ ঘটিকা ওলায় আৰু মাত গম্ভীৰ হয়; ছোৱালীৰ মাত মিহি আৰু সুৰীয়া হয়।
৪) গ্ৰন্থিৰ ক্ৰিয়া বৃদ্ধি: ঘৰ্মগ্ৰন্থি আৰু তৈলগ্ৰন্থিৰ ক্ৰিয়া বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত মুখত শালমইনা দেখা দিয়ে।
৫) প্ৰজনন অংগৰ বিকাশ: ল’ৰাৰ অণ্ডকোষ আৰু লিংগ; আৰু ছোৱালীৰ ডিম্বাশয় আৰু জৰায়ুৰ সম্পূৰ্ণ বিকাশ হয়।
৬) গৌণ লিংগ চৰিত্ৰৰ বিকাশ: ল’ৰাৰ দাড়ি-গোঁফ গজে আৰু ছোৱালীৰ স্তনৰ বিকাশ ঘটে।
৭) মানসিক আৰু বৌদ্ধিক পৰিপক্কতা: চিন্তাধাৰা স্বতন্ত্ৰ হয় আৰু বৌদ্ধিক শিকন ক্ষমতা সৰ্বাধিক হয়।
প্ৰশ্ন ৫) অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিসমূহ আৰু নিঃসৰণ কৰা হৰম’ন নামৰ এখন তালিকা দুটা স্তম্ভত প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ:
অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থি (Endocrine Glands) | নিঃসৰণ কৰা হৰম’ন (Secreted Hormones) |
|---|---|
১. পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি (Pituitary Gland) | বৃদ্ধি হৰম’ন (Growth Hormone) আৰু অন্যান্য উদ্দীপক হৰম’ন |
২. থাইৰইড গ্ৰন্থি (Thyroid Gland) | থাইৰ’ক্সিন (Thyroxine) |
৩. অগ্ন্যাশয় গ্ৰন্থি (Pancreas) | ইনছুলিন (Insulin) |
৪. এড্ৰিনেল গ্ৰন্থি (Adrenal Gland) | এড্ৰিনেলিন (Adrenalin) |
৫. অণ্ডকোষ (Testis – পুৰুষৰ) | টেষ্ট’ষ্টেৰ’ন (Testosterone) |
৬. ডিম্বাশয় (Ovary – মহিলাৰ) | ইষ্ট্ৰ’জেন (Estrogen) |
প্ৰশ্ন ৬) যৌন হৰম’ন কি? সেইবোৰক কিয় এনে নাম দিয়া হ’ল? সেই হৰম’নবোৰৰ কাৰ্যৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰ:
যৌন হৰম’নৰ সংজ্ঞা: প্ৰজনন অংগ অণ্ডকোষ আৰু ডিম্বাশয়ৰ দ্বাৰা ক্ষৰিত হোৱা যিবোৰ হৰম’নে প্ৰজনন কাৰ্য আৰু লিংগভিত্তিক দৈহিক লক্ষণসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, সেইবোৰক যৌন হৰম’ন বোলে।
নামকৰণৰ কাৰণ: এই হৰম’নসমূহে প্ৰজনন ক্ষমতা আৰু পুৰুষ-মহিলাৰ গৌণ যৌন বৈশিষ্ট্যসমূহ প্ৰকাশ কৰাত প্ৰত্যক্ষ ভূমিকা পালন কৰে বাবে ইহঁতক যৌন হৰম’ন বোলা হয়।
কাৰ্যাৱলী:
১) টেষ্ট’ষ্টেৰ’ন (পুং হৰম’ন): ল’ৰাৰ প্ৰজনন অংগসমূহৰ বৃদ্ধি ঘটায়, মুখত দাড়ি-গোঁফ গজোৱা, মাত গম্ভীৰ কৰা আৰু পেশীবহুল শৰীৰ গঠন কৰে।
২) ইষ্ট্ৰ’জেন (স্ত্ৰী হৰম’ন): ছোৱালীৰ স্তনৰ বিকাশ, জৰায়ু আৰু ডিম্বাশয়ৰ বৃদ্ধি, ডিম্বাণু পূৰঠ কৰা আৰু মাহেকীয়া ঋতু চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭) উপযুক্ত উক্তিটো বাছি উলিওৱা:
(ক) কিশোৰ-কিশোৰীসকল আহাৰ সম্পৰ্কে সচেতন হোৱা উচিত, কিয়নো—
➔ উত্তৰ: ii) শৰীৰত হৈ থকা দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ বাবে উপযুক্ত আহাৰৰ প্ৰয়োজন।
(খ) মহিলাৰ প্ৰজননৰ বয়স আৰম্ভ হয় তেতিয়া—
➔ উত্তৰ: i) যেতিয়া মাহেকীয়া ঋতু চক্ৰ আৰম্ভ হয়।
(গ) কিশোৰ-কিশোৰীৰ যথোপযুক্ত আহাৰ সামগ্ৰী হ’ল—
➔ উত্তৰ: ii) ৰুটি, দাইল, শাক-পাচলি
প্ৰশ্ন ৮) চমু টোকা লিখা:
(ক) ডিঙিৰ ঘটিকা (Adam’s apple):
যৌৱন প্ৰাপ্তিৰ সময়ত ল’ৰাৰ স্বৰযন্ত্ৰ (Larynx) যথেষ্ট ডাঙৰ হৈ বৃদ্ধি পায়। ডিঙিৰ সন্মুখভাগত বাহিৰলৈ ওলাই অহা এই ওফন্দা অংশটোক ‘ডিঙিৰ ঘটিকা’ বোলে। ইয়াৰ ফলত ল’ৰাৰ মাত বহল, গম্ভীৰ আৰু কেতিয়াবা কৰ্কশ হয়। ছোৱালীৰ স্বৰযন্ত্ৰ সৰু হোৱা বাবে বাহিৰৰ পৰা দেখা নাযায়।
(খ) গৌণ লিংগ চৰিত্ৰ (Secondary sexual characters):
প্ৰজনন ক্ষমতা লাভৰ সময়ত ল’ৰা আৰু ছোৱালীৰ মাজত বাহ্যিক পাৰ্থক্য দেখুওৱা যিবোৰ বিশেষ লক্ষণ প্ৰকাশ পায়, সেইবোৰক গৌণ লিংগ চৰিত্ৰ বোলে। যেনে— ল’ৰাৰ মুখত দাড়ি-গোঁফ ওলোৱা, বুকুত নোম গজা, ডিঙিৰ ঘটিকা ওলোৱা; আৰু ছোৱালীৰ স্তনৰ বিকাশ ঘটা, কঁকালৰ তলৰ অংশ বহল হোৱা আদি।
(গ) জন্মপূৰ্বক লিংগ নিৰ্ণয় (Sex determination):
মানুহৰ প্ৰতিটো কোষত ২৩ যোৰ ক্ৰম’জ’ম থাকে, যাৰ ভিতৰত এযোৰ যৌন ক্ৰম’জ’ম। স্ত্ৰীৰ দেহত দুডাল ‘X’ ক্ৰম’জ’ম (XX) আৰু পুৰুষৰ দেহত এডাল ‘X’ আৰু এডাল ‘Y’ ক্ৰম’জ’ম (XY) থাকে. মহিলাৰ ডিম্বাণুত সদায় ‘X’ ক্ৰম’জ’ম থাকে। কিন্তু পুৰুষৰ শুক্ৰাণু দুই প্ৰকাৰৰ হয়— ‘X’ বা ‘Y’।
যদি ‘X’ যুক্ত শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুক নিষিক্ত কৰে, তেন্তে যোজন কোষটো ‘XX’ হৈ কন্যা সন্তান হয়।
যদি ‘Y’ যুক্ত শুক্ৰাণুৱে ডিম্বাণুক নিষিক্ত কৰে, তেন্তে যোজন কোষটো ‘XY’ হৈ পুত্ৰ সন্তান হয়।
সেয়েহে সন্তান ল’ৰা হ’ব নে ছোৱালী হ’ব সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে পিতৃৰ শুক্ৰাণুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াত মাতৃৰ কোনো ভূমিকা নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৯) শব্দ-শৃঙ্খল পূৰ কৰা:
থিয়কৈ:
(১) এড্ৰিনেল গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা হৰম’ন ➔ এড্ৰিনেলিন
(২) স্ত্ৰী-হৰম’ন ➔ ইষ্ট্ৰ’জেন
(৩) এবিধ নলিকাযুক্ত গ্ৰন্থি ➔ লালা / ঘৰ্মগ্ৰন্থি
(৪) অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা দ্ৰব্য ➔ হৰম’ন
(৬) ইনছুলিন হৰম’নৰ অভাৱত হোৱা ৰোগ ➔ মধুমেহ
(৭) সুষম আহাৰত থকা এবিধ উপাদান ➔ প্ৰ’টিনপথালিকৈ:
(২) অগ্ন্যাশয় গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা হৰম’ন ➔ ইনছুলিন
(৩) ল’ৰাৰ বৰ্ধিত স্বৰযন্ত্ৰ বৃদ্ধিৰ বাবে গ্ৰীবা অঞ্চলৰ বাহিৰলৈ বাঢ়ি অহা এটা অংশ ➔ ডিঙিৰ ঘটিকা
(৫) উপযুক্ত অনুপাতত প্ৰ’টিন, কাৰ্বহাইড্ৰেট, চৰ্বী আৰু ভিটামিন থকা আহাৰ ➔ সুষম আহাৰ
(৮) মগজুৰ লগত সংলগ্ন থকা এবিধ গ্ৰন্থি যিয়ে হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে ➔ পিটুইটাৰী
প্ৰশ্ন ১০) উচ্চতা আৰু বয়সৰ লেখ চিত্ৰ আৰু সিদ্ধান্ত:
সিদ্ধান্ত:
১) প্ৰাৰম্ভিক কৈশোৰ অৱস্থাত (১২ বছৰ বয়সলৈ) ছোৱালীৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ ল’ৰাতকৈ খৰতকীয়া হয় (১২ বছৰত ছোৱালীৰ গড় উচ্চতা ১৩৩ চে.মি. আৰু ল’ৰাৰ ১২৯ চে.মি.)।
২) ১৬ বছৰ বয়সত ল’ৰা আৰু ছোৱালী উভয়ে সমান উচ্চতা (১৫০ চে.মি.) লাভ কৰে।
৩) ১৬ বছৰৰ পিছত ল’ৰাৰ বৃদ্ধিৰ গতি অধিক হয় আৰু ২০ বছৰ বয়সলৈ ল’ৰাৰ উচ্চতা (১৭৩ চে.মি.) ছোৱালীতকৈ (১৬৫ চে.মি.) অধিক বৃদ্ধি পায়।
৪) প্ৰায় ১৮-২০ বছৰ বয়সত ল’ৰা আৰু ছোৱালী উভয়ে নিজৰ সৰ্বোচ্চ সম্ভাব্য উচ্চতা লাভ কৰে।