পাঠভিত্তিক ক্ৰিয়া-কলাপৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১। উত্তৰ দিয়া : 

• (ক) বিজ্ঞান শাস্ত্ৰ কিহৰ ভঁৰাল? 

  • উত্তৰ: বিজ্ঞান শাস্ত্ৰ জ্ঞানৰ ভঁৰাল।

• (খ) বিজ্ঞানৰ বলত মানুহে কেনে ধৰণৰ কাম কৰিবলৈ ধৰিছে?

  • উত্তৰ: বিজ্ঞানৰ বলত মানুহে অীভূত অদ্ভুত আৰু আশ্চৰ্যকৰ কাম কৰিবলৈ ধৰিছে।

• (গ) বিজ্ঞান-চৰ্চা কৰিলে মানুহে কি ভেদ কৰিব পাৰে?

  • উত্তৰ: বিজ্ঞান-চৰ্চা কৰিলে মানুহে প্ৰকৃতিৰ গুপ্ত তত্ত্ব ভেদ কৰিব পাৰে (অৰ্থাৎ প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰৰ প্ৰকৃত কাৰণ জানিব পাৰে)।

• (ঘ) উদ্‌গতি পথত কিহে বাধা দিয়ে?

  • উত্তৰ: কু-সংস্কাৰে (অন্ধবিশ্বাস) উদ্‌গতি বা উন্নতিৰ পথত বাধা দিয়ে।

• (ঙ) ধনগুলৈক কিহৰ মায়া বুলি মানুহে বিশ্বাস কৰে?

  • উত্তৰ: ধনগুলৈক প্ৰেতৰ (ভূতৰ) মায়া বুলি চহা মানুহে বিশ্বাস কৰে।

• (চ) হাতীয়ে গা লৰালে কি হয় বুলি ভাবে?

  • উত্তৰ: পৃথিৱীখন হাতীৰ পিঠিত আছে বুলি বিশ্বাস কৰি সেই হাতীয়ে গা লৰালে ভূমিকম্প হয় বুলি কিছুমান অজ্ঞানী মানুহে ভাবে।

• (ছ) বিজ্ঞান শিক্ষাৰ পৰা কি জনা যায়?

  • উত্তৰ: বিজ্ঞান শিক্ষাৰ পৰা বস্তু আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাসমূহৰ মূল কাৰণ আৰু প্ৰকৃত তত্ত্ব জনা যায়।

২। ‘ধনগুলৈ’ৰ কেনেকৈ উৎপত্তি হয় চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: পানী-কাষৰীয়া জেকা ঠাইত জাবৰ-জোঁথৰ, উদ্ভিজ্জ বা জীৱ-জন্তুৰ মলিয়ন বস্তু পচি এবিধ বাষ্প (মিথেন আৰু ফছফিন গেছৰ মিশ্ৰণ) নিৰ্গত হয়। গধূলি সময়ত সেই বাষ্প বাহিৰৰ পৰিষ্কাৰ বতাহৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে আপোনা-আপুনি জ্বলি উঠে আৰু চাকি এটাৰ দৰে বতাহত কিছু সময় ঘুৰি ফুৰে। ইয়াকেই চহা মানুহে ধনগুলৈ বুলি কয়।

৩। ‘প্ৰতিধ্বনি’ কেনেকৈ হয় চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ: কোনো মুকলি ঠাইত, হাবিৰ মাজত বা ডাঙৰ ঘৰৰ ভিতৰত শব্দ উৎপন্ন হ’লে সেই শব্দৰ তৰংগ গৈ দূৰৰ কোনো পাহাৰ, ডাঙৰ দেৱাল বা ডাঠ গছ-গছনিৰূপী বাধাত খুন্দা খাই পুনৰ মূল উৎসস্থলৈ উভতি আহে। এই প্ৰতিফলিত শব্দকে ‘প্ৰতিধ্বনি’ (Echo) বোলা হয়।

৪। কি কাৰণত বিজ্ঞান শাস্ত্ৰক জ্ঞানৰ ভঁৰাল বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: বিজ্ঞান শাস্ত্ৰই প্ৰকৃতিৰ সকলো গুপ্ত ৰহস্য আৰু জগতৰ প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাসমূহৰ প্ৰকৃত কাৰণ বিশ্লেষণ কৰি সত্য উদঘাটন কৰে। ৰে’ল, জাহাজ, টেলিফোন, বিমান, অনুবীক্ষণ, দুৰবীক্ষণ আৰু জটিল চিকিৎসা প্ৰণালীৰ দৰে অলেখ যুগান্তকাৰী আৱিষ্কাৰেৰে মানৱ জাতিক সমৃদ্ধ কৰি তুলিছে। ই মানুহৰ মনৰ অজ্ঞানতা আৰু কু-সংস্কাৰ আঁতৰাই প্ৰকৃত জ্ঞান প্ৰদান কৰে বাবেই বিজ্ঞান শাস্ত্ৰক জ্ঞানৰ ভঁৰাল বুলি কোৱা হয়।

৫। বিজ্ঞানবিদসকলে শব্দ-তত্ত্ব নিৰূপণ কৰি কি কি আৱিষ্কাৰ কৰিছে?

উত্তৰ: বিজ্ঞানবিদসকলে শব্দ-তত্ত্ব নিৰূপণ কৰি টেলিফোনৰ সহায়ত এঠাইৰ শব্দ আনঠাইলৈ প্ৰেৰণ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে, আৰু শব্দ বাণীবদ্ধ কৰি ৰাখিব পৰা ফনোগ্ৰাফ, গ্ৰামোফোন আদি যন্ত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিছে।

৬। প্ৰসংগ সংগতি দৰ্শাই ব্যাখ্যা কৰা :

(ক) “কু-সংস্কাৰ উদ্‌গতি পথৰ এটা বাধা।”

• প্ৰসংগ: প্ৰস্তুত বাক্যশাৰী আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ সত্যনাথ বৰাদেৱে ৰচিত ‘বস্তু বিজ্ঞান অধ্যয়ন’ শীৰ্ষক প্ৰবন্ধৰ পৰা তুলি দিয়া হৈছে।

• ব্যাখ্যা: লেখকে ইয়াত স্পষ্ট কৰিছে যে কু-সংস্কাৰ বা অন্ধবিশ্বাস ব্যক্তিগত আৰু জাতীয় উভয় উন্নতিৰ অন্যতম প্ৰধান অন্তৰায়। যেতিয়া এজন ব্যক্তি বা সমাজ কু-সংস্কাৰত আচ্ছন্ন হয়, তেতিয়া তেওঁলোকে কোনো ঘটনাৰ যুক্তিনিষ্ঠ কাৰণ বিচাৰ নকৰি ভুল আৰু কাল্পনিক কথাত বিশ্বাস কৰে। ইয়াৰ ফলত নতুন চিন্তা আৰু সৃষ্টিশীলতা স্তব্ধ হৈ পৰে আৰু জাতিটো পিছপৰি ৰয়। গতিকে প্ৰগতিৰ বাট মুকলি কৰিবলৈ হ’লে কু-সংস্কাৰক বিজ্ঞানৰ জ্ঞানেৰে ধ্বংস কৰিব লাগিব।

(খ) “বিজ্ঞান শাস্ত্ৰ জ্ঞানৰ ভঁৰাল।”

• প্ৰসংগ: প্ৰস্তুত বাক্যশাৰী সত্যনাথ বৰাৰ ‘বস্তু বিজ্ঞান অধ্যয়ন’ পাঠৰ পৰা লোৱা হৈছে।

• ব্যাখ্যা: বিজ্ঞান কেৱল এক পুথিগত বিদ্যাই নহয়, ই সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য আৰু প্ৰকৃতিৰ সত্যসমূহৰ আধাৰ। বিজ্ঞানে প্ৰকৃতিৰ সকলো সৃষ্টি, শক্তি আৰু পদাৰ্থৰ মূল কাৰণ বিশ্লেষণ কৰে। ইয়াৰ অধ্যয়নৰ ফলতেই মানুহে পৃথিৱীৰ বুকুত ন ন যন্ত্ৰ-পাতি আৰু সুখ-সুবিধাৰ উপকৰণ সৃষ্টি কৰি অন্ধকাৰ নাশ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। গতিকে বিজ্ঞানেই হৈছে মানৱ সভ্যতাৰ জ্ঞানৰ অক্ষয় ভঁৰাল।

(গ) “মনুষ্য জাতিৰ বৰ্তমান সভ্যতা কেৱল বিজ্ঞান চৰ্চাৰ ফল।”

• প্ৰসংগ: প্ৰস্তুত কথাষাৰ সত্যনাথ বৰাৰ ‘বস্তু বিজ্ঞান অধ্যয়ন’ নামৰ প্ৰবন্ধটিৰ অন্তৰ্গত।

• ব্যাখ্যা: আদিম যুগৰ অসভ্য আৰু অসহায় মানুহ আজি আধুনিক সভ্যতালৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ মূলতেই হ’ল বিজ্ঞানৰ চৰ্চা। যাতায়াতৰ মাধ্যম (ৰে’ল, জাহাজ, বিমান), যোগাযোগৰ ব্যৱস্থা (টেলিফোন, ইণ্টাৰনেট), স্বাস্থ্য আৰু চিকিৎসাৰ ন ন ঔষধ, বিজুলী বাতি আৰু কল-কাৰখানা— এই সকলোবোৰ বিজ্ঞানৰ দ্বাৰাই সম্ভৱ হৈছে। বিজ্ঞান অবিহনে আজিৰ আধুনিক মানৱ সভ্যতাৰ অস্তিত্ব কল্পনা কৰাটোও অসম্ভৱ।

(ঘ) “সকলোৰে কিঞ্চিৎ কিঞ্চিৎ তেহে এটাৰ সমুচিত।”

• প্ৰসংগ: প্ৰস্তুত বাক্যফাঁকি সত্যনাথ বৰাদেৱৰ ‘বস্তু বিজ্ঞান অধ্যয়ন’ প্ৰবন্ধটিৰ পৰা উদ্ধৃত।

• ব্যাখ্যা: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিষয়ত বিশেষ পাণ্ডিত্য বা সম্পূৰ্ণ জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ হ’লে তাৰ লগত সম্বন্ধ থকা আন সকলো সহযোগী বিষয়ৰে অলপ অলপ (কিঞ্চিৎ) প্ৰাথমিক জ্ঞান থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। কাৰণ বিজ্ঞানৰ সকলো শাখা পৰস্পৰ সংযুক্ত। গতিকে প্ৰথমে সকলো বিষয়ৰ কিছু কিছু জ্ঞান গোটাই লৈ পাছত কোনো এটা বিশেষ বিষয়ত গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰাটোহে উচিত আৰু ফলপ্ৰসূ নিয়ম।

৭। বহলাই লিখা :

(ক) পাঠৰ আলমত কু-সংস্কাৰৰ দৃষ্টান্ত কেইটামান উল্লেখ কৰা আৰু কি কৰিলে সমাজৰ পৰা কু-সংস্কাৰবোৰ দূৰ কৰিব পাৰি লিখা।
উত্তৰ:

• কু-সংস্কাৰৰ দৃষ্টান্ত:

  1. পানী-কাষৰীয়া ঠাইত জৈৱিক গেছ জ্বলি উঠা ‘ধনগুলৈ’ক ভূত বা প্ৰেতৰ মায়া বুলি বিশ্বাস কৰা।

  2. পৃথিৱীখন এটা বিশাল হাতীৰ পিঠিত থকা আৰু সেই হাতীয়ে গা লৰালে ভূমিকম্প হয় বুলি ভবা।

  3. বেমাৰ-আজাৰ হ’লে চিকিৎসকৰ ওচৰলৈ নোযোৱাকৈ বেজ-গুণীৰ জৰা-ফুকা আৰু ডাইনী সন্দেহত মানুহক নিৰ্যাতন কৰা।

• কু-সংস্কাৰ দূৰীকৰণৰ উপায়:

1. সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ মাজত যুক্তিনিষ্ঠ বিজ্ঞান শিক্ষাৰ ব্যাপক প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ কৰিব লাগিব।

2. প্ৰতিটো প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ বৈজ্ঞানিক সত্যসমূহ সাধাৰণ ৰাইজৰ মাজত সজাগতামূলক কাৰ্যসূচীৰে বুজাই দিব লাগিব।

3. বৈজ্ঞানিক মানসিকতা (Scientific Temper) গঢ়ি তুলি অন্ধবিশ্বাসমূলক প্ৰথা আৰু অন্ধ পৰম্পৰাক প্ৰত্যাখ্যান কৰিব লাগিব।

(খ) ‘বিজ্ঞান শাস্ত্ৰ অধ্যয়নৰ এটা ঘাই বিষয়’ — যুক্তিৰে তোমাৰ মতামত দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: আমাৰ দৈনন্দিন জীৱন আৰু সমগ্ৰ বিশ্বজগত বিজ্ঞানৰ নিয়মসমূহৰ দ্বাৰাই পৰিচালিত। বিজ্ঞান অধ্যয়ন নকৰিলে মানুহে প্ৰকৃতিৰ ৰহস্য বুজিব নোৱাৰে আৰু অন্ধবিশ্বাসৰ আন্ধাৰত নিমজ্জিত হৈ থাকে। বিজ্ঞানে মানুহক বস্তুনিষ্ঠভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ, কাৰণ আৰু ফলাফল বিচাৰ কৰিবলৈ শিকায়। ইয়াৰ দ্বাৰাই মানুহৰ বুদ্ধি আৰু সৃষ্টিশীল প্ৰতিভা বিকশিত হয় আৰু সমাজে নতুন প্ৰযুক্তি উদ্ভাৱন কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত উৎকৰ্ষ আৰু সামগ্ৰিক জাতীয় প্ৰগতিৰ বাবে বিজ্ঞান শিক্ষাই আটাইতকৈ শক্তিশালী ভেটি, সেয়েহে বিজ্ঞান শাস্ত্ৰ অধ্যয়নৰ এক ঘাই (প্ৰধান) বিষয়।

৪. ভাষা অধ্যয়ন (ব্যাৱহাৰিক ব্যাকৰণ)

৮। তলৰ শব্দকেইটাৰ প্ৰত্যয় ভাঙি দেখুওৱা :

৫. জ্ঞান সম্প্ৰসাৰণ ও ৰচনা / চমুটোকা

৯। ৰচনা :

(ক) দৈনন্দিন জীৱনত বিজ্ঞানৰ প্ৰভাৱ

• আৰম্ভণি: আধুনিক যুগ বিজ্ঞানৰ যুগ। পুৱা সাৰ পোৱাৰ পৰা নিশা শুবলৈ যোৱালৈকে আমি প্ৰতিটো কাৰ্যতে বিজ্ঞানৰ আৱিষ্কাৰসমূহ ব্যৱহাৰ কৰোঁ।

• মানুহ বিজ্ঞানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল: পোহৰ, ফেন, ৰন্ধন গেছ, পানী যোগান আৰু খাদ্য সংৰক্ষণত বিজ্ঞান অপৰিহাৰ্য।

• বিজ্ঞানৰ অৱদান: যাতায়াতৰ দ্ৰুত মাধ্যম (ৰে’ল, গাড়ী, উৰাজাহাজ), যোগাযোগৰ সঁজুলি (মোবাইল, ইণ্টাৰনেট), জটিল ৰোগৰ ঔষধ আৰু উন্নত চিকিৎসা ব্যৱস্থা বিজ্ঞানেই আমাক দিছে।

• বিজ্ঞানৰ অপকাৰ: মাৰণাস্ত্ৰৰ ভাবুকি, পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু মোবাইল-কম্পিউটাৰৰ অত্যধিক আসক্তি।

• মন্তব্য: মানৱ কল্যাণৰ বাবে বিজ্ঞানক সঠিক আৰু নৈতিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাটোহে আমাৰ কৰ্তব্য।

(খ) কম্পিউটাৰ আৰু আধুনিক জীৱন

• আৰম্ভণি: কম্পিউটাৰ হৈছে আধুনিক বিজ্ঞানৰ অন্যতম বিস্ময়কৰ আৱিষ্কাৰ।

• প্ৰভাৱ ও ব্যৱহাৰ: শিক্ষা, বেংক, কাৰ্যালয়, চিকিৎসা, মহাকাশ গৱেষণা আৰু বাণিজ্য সকলোতে কম্পিউটাৰ অবিহনে কাম স্তব্ধ হৈ পৰে।

• অপকাৰ: চাইবাৰ অপৰাধ আৰু শাৰীৰিক নিষ্ক্ৰিয়তা।

• মন্তব্য: কম্পিউটাৰৰ সঠিক ব্যৱহাৰে মানৱ জাতিৰ অগ্ৰগতিত এক বিপ্লৱৰ সূচনা কৰিছে।

১০। চমুটোকা :

• (ক) গ্ৰামোফোন: গ্ৰামোফোন হ’ল শব্দ বা গান বাণীবদ্ধ (ৰেকৰ্ড) কৰি ৰখা আৰু পাছত শুনাব পৰা এক ঐতিহাসিক যন্ত্ৰ। টমাছ আলভা এডিচনে ইয়াৰ মূল ভেটি ফনোগ্ৰাফ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।

• (খ) ইণ্টাৰনেট: ইণ্টাৰনেট হ’ল সমগ্ৰ বিশ্বৰ কম্পিউটাৰ আৰু মোবাইল ফোনসমূহক সংযোগ কৰা এক গোলকীয় তথ্যজাল। ইয়াৰ সহায়ত নিমিষতে তথ্য আৰু সংযোগ স্থাপন সম্ভৱ হয়।

• (গ) দূৰভাষ (Telephone): দূৰভাষ বা টেলিফোন হ’ল দূৰৈত থকা মানুহৰ লগত কথা-বতৰা পতাৰ এক বৈদ্যুতিন সঁজুলি। 1876 চনত আলেকজেণ্ডাৰ গ্ৰাহাম বেলে টেলিফোন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।

• (ঘ) অনুবীক্ষণ (Microscope): অনুবীক্ষণ যন্ত্ৰ হ’ল খালী চকুৰে মনিব নোৱাৰা অতি ক্ষুদ্ৰ জীৱাণু বা কোষবোৰক বহু গুণে ডাঙৰ কৰি দেখুওৱা এক আলোকীয় যন্ত্ৰ।

১২। আৱিষ্কাৰ আৰু আৱিষ্কাৰকৰ তালিকা :