ভক্ত প্ৰহ্লাদ
পাঠভিত্তিক ক্ৰিয়া-কলাপৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। উত্তৰ দিয়া :
(ক) ‘ভক্ত প্ৰহ্লাদ’ নাটিকাখনৰ মুখ্য চৰিত্ৰকেইটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: হৰি, হিৰণ্যকশিপু, প্ৰহ্লাদ, ষণ্ডামৰ্ক আৰু মহাৰাণী।
(খ) নাটিকাখনি কেইটা দৃশ্যত বিভক্ত?
উত্তৰ: নাটিকাখনি মুঠ 5 টা (পাঁচটা) দৃশ্যত বিভক্ত।
(গ) প্ৰহ্লাদৰ পিতৃৰ নাম কি?
উত্তৰ: প্ৰহ্লাদৰ পিতৃৰ নাম দৈত্যৰাজ হিৰণ্যকশিপু।
(ঘ) হিৰণ্যকশিপুৰ ভ্ৰাতৃৰ নাম কি আছিল?
উত্তৰ: হিৰণ্যকশিপুৰ ভ্ৰাতৃৰ নাম আছিল হিৰণ্যাক্ষ।
(ঙ) হৰিৰ প্ৰতি প্ৰহ্লাদৰ কেনেকুৱা ভক্তি আছিল?
উত্তৰ: হৰিৰ প্ৰতি প্ৰহ্লাদৰ আছিল অটল, নিস্বাৰ্থ, একান্ত আৰু অপৰিসীম ভক্তি। সকলো অত্যাচাৰ আৰু মৃত্যুৰ ভাবুকিকো নেওচি তেওঁ হৰিনাম স্মৰণ কৰিছিল।
(চ) প্ৰহ্লাদক অসুৰৰ শাস্ত্ৰজ্ঞান দিবলৈ কাক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: প্ৰহ্লাদক অসুৰৰ শাস্ত্ৰজ্ঞান দিবলৈ দৈত্যগুৰু শুক্ৰাচাৰ্যৰ দুই পুত্ৰ ষণ্ড আৰু অমৰ্কক (ষণ্ডামৰ্কক) নিযুক্তি দিয়া হৈছিল।
(ছ) ত্ৰিজগতৰ পতি বুলি প্ৰহ্লাদে কাক কৈছিল?
উত্তৰ: ত্ৰিজগতৰ পতি বুলি প্ৰহ্লাদে পৰমপিতা ভগৱান শ্ৰীহৰিক (বিষ্ণুক) কৈছিল।
(জ) স্ফটিক স্তম্ভটোৰ পৰা ওলাই অহা আধা মানুহ আধা সিংহৰ ৰূপটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: স্ফটিক স্তম্ভৰ পৰা ওলাই অহা আধা মানুহ আধা সিংহৰ ৰূপটোৰ নাম হ’ল ‘নৰসিংহ’ (ভগৱান বিষ্ণুৰ চতুৰ্থ অৱতাৰ)।
(ঝ) অসুৰৰ শাস্ত্ৰখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: অসুৰৰ শাস্ত্ৰখনৰ নাম হ’ল ‘বামনয় শাস্ত্ৰ’ (বা বামানয় শাস্ত্ৰ)।
২। লিখা :
(ক) “কি ভাবত তন্ময় হৈ আছা প্ৰহ্লাদ? তোমাৰ কাষত আহি মই ৰৈছোঁহি, তুমি গমেই পোৱা নাইনে?” — এই কথাষাৰ প্ৰহ্লাদক কোনে কৈছিল? সেই সময়ত প্ৰহ্লাদ কি ভাবত তন্ময় হৈ আছিল?
উত্তৰ: এই কথাষাৰ প্ৰহ্লাদক তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ ভাতৃয়ে কৈছিল।
সেই সময়ত প্ৰহ্লাদে ৰাজমহলৰ উদ্যানৰ পুখুৰীৰ পাৰত বহি সুন্দৰ প্ৰকৃতিৰ সৃষ্টিকৰ্তা ত্ৰিজগতৰ পতি ভগৱান হৰিৰ অপাৰ মহিমাৰ কথা চিন্তা কৰি তন্ময় হৈ আছিল।
(খ) স্ফটিক স্তম্ভ ভাঙি প্ৰভু নৰসিংহই ওলাই আহি কি কৰিছিল? তেওঁৰ গৰ্জনত দৈত্যসৱৰ কেনে অৱস্থা হৈছিল?
উত্তৰ: স্ফটিক স্তম্ভ ভাঙি ওলাই অহা নৰসিংহৰূপী প্ৰভুৱে হিৰণ্যকশিপুক এটা সামান্য পতংগৰ দৰে ধৰি নিজৰ উৰুৰ (কোলাৰ) ওপৰত পেলাই লৈ তীক্ষ্ণ নখেৰে বুকু বিদাৰি বধ কৰিছিল।
প্ৰভু নৰসিংহৰ ভয়ংকৰ তৰ্জন-গৰ্জনত সমগ্ৰ ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু কাষৰীয়া ঠাইসমূহ ভূমিকম্পত ধৰণী কঁপাদি কঁপি উঠিছিল আৰু সকলো দৈত্য ভয়ত কম্পমান হৈ মূৰ্ছাপ্ৰায় হৈ পৰিছিল।
৩। চমুকৈ লিখা :
(ক) প্ৰহ্লাদে হৰিভক্তিৰ মহিমাৰ বিষয়ে দেখুওৱা যুক্তিবোৰ একাদিক্ৰমে লিখা।
উত্তৰ: প্ৰহ্লাদে হৰিভক্তিৰ সপক্ষে নিম্নলিখিত যুক্তিসমূহ দাঙি ধৰিছিল:
হৰি এই সমগ্ৰ ত্ৰিজগতৰ স্ৰষ্টা, পালনকৰ্তা আৰু ন্যায়ৰ প্ৰতিমূৰ্তি; গতিকে সত্যক স্বীকাৰ কৰি হৰিৰ মহিমা স্মৰণ কৰাটো কোনো অপৰাধ হ’ব নোৱাৰে।
পিতৃ প্ৰদৰ্শিত পথ যদি শুদ্ধ নহয়, তেন্তে তাক মুকলিকৈ কোৱাৰ সাহস আৰু সত্যৰ জ্ঞান ভগৱানেই প্ৰদান কৰিছে।
পিতাৰ আদেশত মাৰক বা কাটক, কোনো শাৰীৰিক নিৰ্যাতনেই তেওঁক হৰিভক্তিৰ পৰা বিচ্যুত কৰিব নোৱাৰে।
‘ৰাখে হৰি মাৰে কোনে’— একান্ত ভক্তিৰ শক্তিয়ে সকলো বিপদৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব।
হৰি কেৱল কাৰোবাৰ ব্যক্তিগত নহয়, তেওঁ এই ধৰিত্ৰীৰ আকাশ, বতাহ, পানী, মাটি আৰু স্ফটিক স্তম্ভকে আদি কৰি সকলোতে সৰ্বব্যাপী ৰূপত বিৰাজমান।
(খ) বামানয় শাস্ত্ৰজ্ঞান ল’বলৈ প্ৰহ্লাদে কিয় আপত্তি কৰিছিল?
উত্তৰ: বামানয় শাস্ত্ৰ হ’ল বেদ-বিৰুদ্ধ অসুৰসকলৰ শাস্ত্ৰ, য’ত হৰিভক্তি আৰু ন্যায়ৰ বিৰোধিতা কৰা হয়। প্ৰহ্লাদ আছিল পৰমপিতা হৰিৰ শ্ৰীচৰণত সম্পূৰ্ণ শৰণাপন্ন এজন পৰম ভক্ত। সেয়েহে যি শাস্ত্ৰই সত্য আৰু হৰিভক্তিৰ বিৰোধিতা কৰে, তেনে বামানয় শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰিবলৈ প্ৰহ্লাদে স্পষ্টভাৱে আপত্তি কৰিছিল।
(গ) হৰিক দৈত্যবংশৰ চিৰবৈৰী বুলি দৈত্যৰাজ হিৰণ্যকশিপুই কিয় কৈছিল?
উত্তৰ: হিৰণ্যকশিপুৰ সহোদৰ ভ্ৰাতৃ হিৰণ্যাক্ষই ত্ৰিভুৱনত অতপালি চলাই ব্ৰহ্মাণ্ড তল-ওপৰ কৰিছিল। তেতিয়া ভগৱান বিষ্ণুৱে বৰাহ অৱতাৰ ধাৰণ কৰি হিৰণ্যাক্ষক দাঁতেৰে খুঁচি বধ কৰিছিল। নিজ ভাতৃৰ হত্যাকাৰী হোৱাৰ বাবে আৰু দেৱতাসকলৰ ৰক্ষক হোৱাৰ বাবে হিৰণ্যকশিপুৱে ভগৱান হৰি বা বিষ্ণুক সমগ্র দৈত্যবংশৰ ‘চিৰবৈৰী’ আৰু চকুৰ কুটা-দাঁতৰ শূল বুলি কৈছিল।
(ঘ) পিতৃক ক্ষমা কৰি দিবলৈ প্ৰহ্লাদে নৰসিংহৰূপী হৰিক কি বুলি কাকূতি কৰিছিল?
উত্তৰ: হিৰণ্যকশিপু নিধনৰ পিছত প্ৰহ্লাদে হাতযোৰ কৰি নৰসিংহৰ চৰণত প্ৰণাম জনাই কাকূতি কৰিছিল— “হে হৰি, আমাৰ সকলোকে শুভ বুদ্ধি দি আপুনি আমাক ৰক্ষা কৰক। অজ্ঞানতা, অন্যায় আৰু অহংকাৰৰ বশৱৰ্তী হৈ কৰা মোৰ পিতৃৰ সকলো দোষ মাৰ্জনা কৰক।”
(চ) ষণ্ডামৰ্কই প্ৰহ্লাদক বামানয় শাস্ত্ৰজ্ঞান দিবলৈ কি কি বুজনি দিছিল?
উত্তৰ: ষণ্ডামৰ্কই প্ৰহ্লাদক বুজাইছিল যে দৈত্যবংশৰ ৰাজকুমাৰ হৈ দেৱতা হৰিৰ জয়গান গোৱাটো শোভা নাপায়। দৈত্যবংশৰ পৰম্পৰাৰ শিক্ষণীয় বহুতো কথা থকা বামানয় শাস্ত্ৰহে তেওঁ পঢ়া উচিত। লগতে সকীয়াই দিছিল যে হৰিভক্তি ত্যাগ নকৰিলে ‘উলুৰ লগত বগৰী পোৰাৰ দৰে’ গুৰু আৰু প্ৰহ্লাদ দুয়ো দৈত্যৰাজৰ ভয়ংকৰ ক্ৰোধাগ্নিৰ মুখামুখী হৈ ভস্ম হ’ব লাগিব।
(ছ) প্ৰহ্লাদে গুৰুদ্বয়ৰ বুজনি কিয় মানি লোৱা নাছিল?
উত্তৰ: গুৰুদ্বয়ৰ বুজনি আছিল অসত্য, অবিচাৰ আৰু দেৱদ্বেষী বামানয় শাস্ত্ৰৰ আধাৰত গঢ় লোৱা। প্ৰহ্লাদ আছিল পৰম সত্য, ন্যায় আৰু সৰ্বশক্তিমান হৰিৰ প্ৰেমত নিমজ্জিত। তেওঁ জানিছিল যে পাৰ্থিৱ ক্ষমতা আৰু অসুৰৰ ক্ৰোধতকৈ পৰমপিতা হৰিৰ শক্তিয়েই সৰ্বোচ্চ। সেয়েহে অসত্যৰ ওচৰত শিৰ নত নকৰি তেওঁ গুৰুদ্বয়ৰ বুজনি মানি লোৱা নাছিল।
৪। ব্যাখ্যা কৰা :
“ভাৰতীয় ভক্তিধাৰাৰ ঐতিহ্যত প্ৰহ্লাদৰ কাহিনী হ’ল এক গৌৰৱময় সংযোজন।”
প্ৰসংগ: প্ৰস্তুত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ বাক্যশাৰী আমাৰ পাঠ্যপুথিৰ ‘ভক্ত প্ৰহ্লাদ’ শীৰ্ষক পাঠৰ পাতনিৰ পৰা তুলি দিয়া হৈছে।
ব্যাখ্যা: ভাৰতীয় ভক্তি সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিত ভগৱান আৰু ভক্তৰ সম্বন্ধ অপূৰ্ব। প্ৰহ্লাদৰ কাহিনীয়ে এই সত্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে যে ভগৱানৰ প্ৰতি যাৰ নিস্বাৰ্থ আৰু অটল ভক্তি থাকে, কোনো পাৰ্থিৱ শক্তি বা নিষ্ঠুৰ অত্যাচাৰে তেওঁক বিচ্যুত কৰিব নোৱাৰে। এগৰাকী অবোধ বালকে পিতাৰ ৰাজদণ্ড, পাহাৰৰ পৰা পেলোৱা, জুইত জাপি দিয়া, বিষাক্ত সৰ্প আৰু উন্মত্ত হাতীৰ গচকৰ দৰে অমানুষিক অত্যাচাৰকো হাঁহিমুখীয়াভাৱে সহি কেৱল সত্য আৰু ঈশ্বৰভক্তিৰ ওপৰত অটল আছিল। প্ৰহ্লাদৰ ভক্তিয়ে অৱশেষত সৰ্বশক্তিমান অহংকাৰী হিৰণ্যকশিপুৰ পতন ঘটাই স্ফটিক স্তম্ভৰ পৰাও ভগৱানক প্ৰকট কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল। ত্যাগ, বিনয়, নিষ্ঠা আৰু অপৰাজেয় বিশ্বাসৰ এই উজ্জ্বল নিদৰ্শনৰ বাবেই প্ৰহ্লাদৰ চৰিত্ৰ ভাৰতীয় ভক্তিধাৰাৰ ইতিহাসত এক চিৰন্তন আৰু গৌৰৱময় সংযোজন।
৫। “মোৰ বিনাশ, হাঃ হাঃ হাঃ। বোধ কৰোঁ কাৰো জ্ঞাত নহয় যে মোক মানুহ অথবা জন্তুৱে বধ কৰিব নোৱাৰে। আনহাতে, মোৰ মৃত্যু দিনৰ ভাগতো নহয় আৰু ৰাতিও নহয়। সেয়েহে মই নিশ্চিত, সহজে নহয় মোৰ বিনাশ।” — এই সংলাপটো কোনে কাক কৈছে?
উত্তৰ: এই সংলাপটো দৈত্যৰাজ হিৰণ্যকশিপুৱে তেওঁৰ পুত্ৰ ভক্ত প্ৰহ্লাদক উদ্দেশ্য কৰি কৈছে।
৩. ভাষা অধ্যয়ন (ব্যাৱহাৰিক ব্যাকৰণ)
৬। সমাসযুক্ত পদৰ তালিকা :
পদ | ব্যাস বাক্য | সমাসৰ নাম |
|---|---|---|
ত্ৰিভুৱন | তিনি ভুৱনৰ সমাহাৰ | দ্বিগু সমাস |
হতাহতি | পৰস্পৰে হাতে হাতে কৰা যি যুঁজ | ব্যতিহাৰ বহুব্ৰীহি সমাস |
পৰ্বতগম্ভীৰ | পৰ্বতৰ নিচিনা গম্ভীৰ | উপমান কৰ্মধাৰয় সমাস |
ত্ৰিজগত | তিনি জগতৰ সমাহাৰ | দ্বিগু সমাস |
সিংহাসন | সিংহ চিহ্নিত আসন | মধ্যপদলোপী কৰ্মধাৰয় সমাস |
বজ্ৰকঠোৰ | বজ্ৰৰ নিচিনা কঠোৰ | উপমান কৰ্মধাৰয় সমাস |
৭। এটা শব্দত প্ৰকাশ কৰা :
(ক) যাৰ সাহস আছে — সাহসী
(খ) যি ঈশ্বৰক বিশ্বাস কৰে — আস্তিক
(গ) যি বিষ্ণুক উপাসনা কৰে — বৈষ্ণৱ
(ঘ) একে মাকৰ সন্তান — সহোদৰ
(ঙ) যি সঁচা কথা কয় — সত্যবাদী
(চ) যাক দেখা নাযায় — অদৃশ্য / অলক্ষ্য
৮। বাক্য ৰচনা কৰা :
চিৰবৈৰী (চিৰকালৰ শত্ৰু): সাপ আৰু নেউল পৰস্পৰৰ চিৰবৈৰী।
হিংসা-দ্বেষ (ঈৰ্ষা আৰু শত্ৰুতা): সমাজত শান্তিৰে থাকিবলৈ হ’লে হিংসা-দ্বেষ পৰিহাৰ কৰিব লাগে।
আকাশ-পাতাল (বহুত বেছি ব্যৱধান / বহুলভাৱে চিন্তা কৰা): পৰীক্ষাৰ ফলাফলক লৈ ল’ৰাটোৱে আকাশ-পাতাল ভাবিবলৈ ধৰিলে।
গৰিমা (মহিমা / গৌৰৱ): অসমৰ প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য আৰু সংস্কৃতিৰ গৰিমা অপৰিসীম।
চালে চকুৰোৱা (অত্যন্ত সুন্দৰ / দেখিবলৈ ধুনীয়া): পাহাৰৰ নামনিৰ চাহ বাগিচাখন দেখিবলৈ বৰ চালে চকুৰোৱা।
শয়নে-সপোনে (সকলো সময়তে / সদায়): মাতৃয়ে শয়নে-সপোনে নিজৰ সন্তানৰ মঙ্গল কামনা কৰে।
৪. জ্ঞান-সম্প্ৰসাৰণ
৯। চমু উত্তৰ দিয়া :
(ক) ষণ্ডামৰ্কৰ পিতৃৰ নাম কি?
উত্তৰ: ষণ্ডামৰ্কৰ পিতৃৰ নাম দৈত্যগুৰু শুক্ৰাচাৰ্য।
(খ) বিষ্ণুৱে প্ৰধানকৈ কেইটা অৱতাৰ ধাৰণ কৰিছিল?
উত্তৰ: শাস্ত্ৰৰ মতে বিষ্ণুৱে প্ৰধানকৈ 10 টা (দহটা) অৱতাৰ ধাৰণ কৰিছিল (দশাৱতাৰ)।
(গ) বিষ্ণুৰ চতুৰ্থ অৱতাৰটো কি?
উত্তৰ: বিষ্ণুৰ চতুৰ্থ অৱতাৰটো হ’ল ‘নৰসিংহ অৱতাৰ’।
(ঘ) বামানয় শাস্ত্ৰ কি?
উত্তৰ: বামানয় শাস্ত্ৰ হ’ল বেদ-বিৰুদ্ধ অসুৰসকলৰ পৰম্পৰাগত শাস্ত্ৰ, যাৰ দ্বাৰা দৈত্যসকলক দেৱতা আৰু হৰিৰ বিৰোধিতা কৰিবলৈ শিক্ষা দিয়া হৈছিল।
‘কুল’ শব্দৰে গঠিত নতুন শব্দ আৰু অৰ্থ :
কুল-দেৱতা: কোনো বংশত আদিৰে পৰা আৰাধনা কৰা দেৱতা
কুলপঞ্জী: বংশাৱলীৰ তালিকা
কুল-ধৰ্ম: বংশগত বিশিষ্ট আচাৰ-ব্যৱহাৰ
কুলপতি: বংশ বা শিক্ষানুষ্ঠানৰ মুৰব্বী
কুল প্ৰদীপ: বংশৰ গৌৰৱ বঢ়াওঁতা সুযোগ্য সন্তান
কুল বধূ: বংশৰ সু-চৰিত্ৰৰ বোৱাৰী
কুল ভূষণ: বংশৰ মান-মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰা অলংকাৰস্বৰূপ ব্যক্তি
কুল তিলক: বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্যক্তি
কুলবৈৰী: সমগ্ৰ বংশৰ শত্ৰু
৫. পৰীক্ষোপযোগী অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: হিৰণ্যকশিপুৱে কি কি অমৰত্বৰ বৰ লাভ কৰিছিল ?
উত্তৰ: হিৰণ্যকশিপুৱে বৰ পাইছিল যে তেওঁক কোনো মানুহ বা জন্তুৱে বধ কৰিব নোৱাৰিব; কোনো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰে বধিব নোৱাৰিব; দিনত বা ৰাতিত তেওঁৰ মৃত্যু নহ’ব; আৰু ঘৰৰ ভিতৰত বা বাহিৰত, আকাশত বা ভূমিত তেওঁক মাৰিব নোৱাৰিব।
প্ৰশ্ন ২: ভগৱান নৰসিংহই কেনেদৰে হিৰণ্যকশিপুৰ বৰক অক্ষুণ্ণ ৰাখি তাক বধ কৰিছিল ?
উত্তৰ: ভগৱান বিষ্ণুৱে মানুহ আৰু জন্তুৰ মিশ্ৰিত ‘নৰসিংহ’ ৰূপ লৈ, কোনো অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ নকৰি নিজৰ নখেৰে, দিন আৰু ৰাতিৰ সন্ধিক্ষণ (গধূলি সময়ত), ঘৰৰ দুৱাৰদলিত নিজৰ কোলাত পেলাই লৈ হিৰণ্যকশিপুক বধ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ‘ভক্ত প্ৰহ্লাদ’ নাটিকাৰ মূল নৈতিক শিক্ষা কি ?
উত্তৰ: এই নাটিকাৰ মূল শিক্ষা হ’ল— সত্য, ন্যায় আৰু ঈশ্বৰভক্তিৰ সদায় জয় হয়; আনহাতে অন্যায়, অত্যাচাৰ আৰু অহংকাৰৰ নিশ্চিত পতন ঘটে।