২। বৰষুণৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয়?

উত্তৰ:
১) বাষ্পীভৱন: সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপত নদ-নদী, সাগৰ, পুখুৰী আৰু মাটিৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ জলীয় বাষ্পৰূপে বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰলৈ উঠি যায়।
২) ঘনীভৱন: ওপৰৰ বায়ুমণ্ডল শীতল হোৱাৰ বাবে জলীয় বাষ্পখিনি ঘনীভূত হৈ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ পানীৰ কণিকালৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু ডাৱৰৰ সৃষ্টি কৰে।
৩) বৃষ্টিপাত: ডাৱৰত পানীৰ কণিকাবোৰ ইটো সিটোৰ লগত লগ লাগি ডাঙৰ আৰু গধুৰ টোপালত পৰিণত হয়। যেতিয়া এই পানীৰ টোপালবোৰ বায়ুত উপঙি থাকিব নোৱাৰে, তেতিয়া পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত বৰষুণৰ আকাৰেৰে ভূপৃষ্ঠলৈ নামি আহে।

৩। বতৰ কাক বোলে? বতৰৰ প্ৰধান উপাদানকেইটাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:

• বতৰৰ সংজ্ঞা: কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ কোনো এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বায়ুমণ্ডলৰ সাময়িক অৱস্থাক বতৰ (Weather) বোলে।

• বতৰৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ:
  ১) বায়ুৰ উষ্ণতা: বায়ুমণ্ডল কিমান গৰম বা ঠাণ্ডা তাৰ পৰিমাপ।
  ২) বায়ুৰ চাপ: পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণৰ বাবে বায়ুমণ্ডলে ভূপৃষ্ঠত প্ৰয়োগ কৰা ওজন।
  ৩) জলীয় বাষ্প বা আৰ্দ্ৰতা: বায়ুত থকা বাষ্পৰ পৰিমাণ, যিয়ে মেঘ আৰু কুঁৱলীৰ সৃষ্টি কৰে।
  ৪) বতাহ: উচ্চ চাপ অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন চাপ অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত হোৱা গতিশীল বায়ু।
  ৫) বৃষ্টিপাত: ঘনীভূত পানীৰ কণিকাবোৰ বৰষুণৰূপে পৃথিৱীত পৰা কাৰ্য।

অনুশীলনী — ২

১। তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) ভাৰতক কি জলবায়ুৰ দেশ বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: ভাৰতক ক্ৰান্তীয় মৌচুমী জলবায়ুৰ দেশ (Tropical Monsoon Country) বোলা হয়।

(খ) তামিলনাডুৰ উপকূল অঞ্চলত খৰালি কিয় বৰষুণ হয়?

উত্তৰ: শীতকালত উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহ শুকান স্থলভাগৰ পৰা বংগোপসাগৰৰ দিশে বলি যাওঁতে সাগৰৰ ওপৰেৰে পাৰ হওঁতে প্ৰচুৰ জলীয় বাষ্প শোষণ কৰি লয়। এই আৰ্দ্ৰ বতাহে তামিলনাডুৰ কৰমণ্ডল উপকূলত বাধা পাই শীতকালতো প্ৰচুৰ বৰষুণ দিয়ে।

(গ) কোনটো ঋতুত গছৰ পাত সৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে?

উত্তৰ: হেমন্ত আৰু শীত ঋতুত।

(ঘ) ঋতু বিভাজনৰ ভিত্তি কি?

উত্তৰ: স্থানীয় বতৰ আৰু জলবায়ুৰ উপাদানসমূহৰ (উষ্ণতা, বৰষুণ, বতাহ আৰু দিন-ৰাতিৰ দৈৰ্ঘ্য) নিয়মীয়া পৰিৱৰ্তন আৰু পৃথিৱীৰ বাৰ্ষিক গতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ঋতু বিভাজন কৰা হয়।

(ঙ) দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ ভাৰতলৈ কোন দুখন সাগৰৰ ওপৰেৰে আহে?

উত্তৰ: আৰৱ সাগৰ আৰু বংগোপসাগৰ (ভাৰত মহাসাগৰৰ দুটা প্ৰধান শাখা)।

২। ভাৰতত বিৰাজ কৰা জলবায়ুৰ বিষয়ে এটা টোকা প্ৰস্তুত কৰা।

উত্তৰ:
ভাৰতৰ জলবায়ু প্ৰধানকৈ ‘ক্ৰান্তীয় মৌচুমী জলবায়ু’। মৌচুমী বতাহৰ প্ৰভাৱত ভাৰতত বছৰটোত বিভিন্ন ঋতুৰ সুন্দৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে:
১) গ্ৰীষ্ম আৰু বৰ্ষাকাল: গ্ৰীষ্মকালত স্থলভাগ উত্তপ্ত হৈ নিম্নচাপৰ সৃষ্টি হয় আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ পৰা আৰ্দ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ প্ৰৱেশ কৰি জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰলৈকে দেশৰ অধিকাংশ ঠাইতে প্ৰচুৰ বৰষুণ দিয়ে।
২) শীতকাল: নৱেম্বৰৰ পৰা ফেব্ৰুৱাৰীলৈ উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহ বলি দেশত শুকান আৰু শীতল বতৰৰ সৃষ্টি কৰে।
৩) আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্য: ভৌগোলিক বিশালতাৰ বাবে অসম আৰু মেঘালয়ৰ মৌচিনৰামত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক বৰষুণ হয়, আনহাতে পশ্চিমৰ ৰাজস্থানত শুকান মৰুভূমি আৰু উত্তৰৰ লাডাখত শীতল মৰুভূমিৰ জলবায়ু বিৰাজ কৰে।

৩। ভাৰতৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বলা মৌচুমী বতাহৰ এটি আভাস দিয়া।

উত্তৰ:
ভাৰতৰ বৰ্ষাকাল আৰু জলবায়ু মৌচুমী বতাহৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। মৌচুমী বতাহ দুই প্ৰকাৰৰ:
১) দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহ: গ্ৰীষ্মকালত দক্ষিণ-পশ্চিম দিশৰ পৰা ভাৰত মহাসাগৰৰ ওপৰেৰে অহা এই আৰ্দ্ৰ বতাহের দুটা প্ৰধান সোঁত আছে—

• আৰৱ সাগৰীয় শাখা: পশ্চিমঘাট পৰ্বতত খুন্দা খাই পশ্চিম উপকূলত ধাৰাসাৰ বৰষুণ দিয়ে।

• বংগোপসাগৰীয় শাখা: উত্তৰ-পূব ভাৰত (অসম, মেঘালয়) আৰু গংগা উপত্যকাত প্ৰচুৰ বৰষুণ দিয়ে।
  ২) উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহ: শীতকালত স্থলভাগৰ উচ্চচাপ অঞ্চলৰ পৰা সাগৰৰ ফালে উভতি যোৱা বতাহ। ই শুকান যদিও বংগোপসাগৰৰ পৰা জলীয় বাষ্প লৈ তামিলনাডু উপকূলত বৰষুণ দিয়ে।

৪। ভাৰতৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বৰষুণৰ বিতৰণৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ:
ভাৰতৰ বাৰ্ষিক গড় বৃষ্টিপাত প্ৰায় ১১৮ চেণ্টিমিটাৰ। বৰষুণৰ পৰিমাণ অনুসৰি ভাৰতক ৫ টা অঞ্চলত ভাগ কৰা হৈছে:
১) অতিমাত্ৰা বৰষুণ হোৱা অঞ্চল (বাৰ্ষিক গড় ৪০০ চে.মি. ৰ অধিক): উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল (অসম, মেঘালয়ৰ মৌচিনৰাম, অৰুণাচল) আৰু পশ্চিমঘাট পৰ্বতৰ পশ্চিম উপকূল। ইয়াত চিৰসেউজ বৰ্ষাৰণ্য পোৱা যায়।
২) বেছি বৰষুণ হোৱা অঞ্চল (২০০-৩০০ চে.মি.): বিহাৰ, ওড়িশা, পশ্চিমবংগ, ত্ৰিপুৰা, মণিপুৰ।
৩) মধ্যমীয়া বৰষুণ হোৱা অঞ্চল (১০০-২০০ চে.মি.): মধ্যপ্ৰদেশ, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, গংগা উপত্যকা আৰু পশ্চিমঘাটৰ অনুবাত ঢাল। ইয়াত খৰালি পাত সৰা পৰ্ণপাতী অৰণ্য দেখা যায়।
৪) পাতলীয়া বৰষুণ হোৱা অঞ্চল (৫০-১০০ চে.মি.): মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক, তামিলনাডু, পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা, পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশ।
৫) মৰুভূমি আৰু অৰ্ধ-মৰুভূমি অঞ্চল (৫০ চে.মি. তকৈ কম): ৰাজস্থানৰ থৰ মৰুভূমি, গুজৰাটৰ কচ্ছ আৰু লাডাখৰ শীতল মৰুভূমি।

চিন্তা কৰিবলগীয়া প্ৰশ্ন (দলগত কাৰ্য):

প্ৰশ্ন: গুৱাহাটীৰ পৰা ছিলঙলৈ দূৰত্ব বেছি নহয়, তথাপি এই ঠাই দুখনৰ মাজত জলবায়ুৰ ক্ষেত্ৰত কিয় পাৰ্থক্য দেখা যায়?

উত্তৰ:
সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতাৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে এনে হয়। গুৱাহাটী সমভূমিত অৱস্থিত (সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতা প্ৰায় ৫৫ মিটাৰ), যাৰ বাবে ইয়াত গৰম আৰু আৰ্দ্ৰতা বেছি। আনহাতে ছিলং এখন ওখ পৰ্বতীয়া মালভূমি অঞ্চল (সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা উচ্চতা প্ৰায় ১,৪৯৬ মিটাৰ)। ভৌগোলিক নিয়ম অনুসৰি প্ৰতি ১ কিলোমিটাৰ উচ্চতাত গড়ে প্ৰায় ৬.৫° চেণ্টিগ্ৰেডকৈ উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। সেয়েহে অধিক উচ্চতাত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে ছিলঙৰ জলবায়ু গুৱাহাটীতকৈ বহু বেছি শীতল আৰু নাতিশীতোষ্ণ।