ভাৰতত ভক্তিবাদ আৰু সামাজিক সমন্বয়
১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)
সমন্বয়বাদ (Syncretism): মধ্যযুগীয় ভাৰতত বিভিন্ন ধৰ্ম, পৰম্পৰা আৰু বিশ্বাসৰ সংমিশ্ৰণ ঘটি গঢ় লৈ উঠা এক উদাৰ আৰু সৰ্বজনীন আধ্যাত্মিক সমন্বয়ৰ ধাৰা।
প্ৰাচীন ভক্তিবাদৰ উত্থান (দক্ষিণ ভাৰত):
সপ্তম শতিকাত তামিলনাডুত আলৱাৰ (বিষ্ণু উপাসক) আৰু নায়নাৰ (শিৱ উপাসক) সম্প্ৰদায়ৰ জৰিয়তে প্ৰথম ভক্তি আন্দোলন আৰম্ভ হয়।
শংকৰাচাৰ্য (অদ্বৈতবাদ): আত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ অভিন্নতাৰ দৰ্শন।
ৰামানুজ: বিষ্ণুভক্তিৰ প্ৰচাৰক।
বাসৱন্না (বীৰশৈৱ / লিংগায়ত): কৰ্ণাটকৰ সমাজ সংস্কাৰক যিয়ে জাতিভেদ আৰু বাল্যবিবাহৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।
নব্য ভক্তিবাদৰ বিকাশ (১৩ শতিকাৰ পৰা ১৬ শতিকা):
পশ্চিম ভাৰত: জ্ঞানেশ্বৰ (জ্ঞানদেৱ), নামদেৱ, একনাথ, তুকাৰাম, ৰবিদাস, দাদু দয়াল আৰু মীৰাবাঈ।
উত্তৰ ভাৰত: ৰামানন্দ, সন্ত কবীৰ (দোহা), সুৰদাস, তুলসীদাস (ৰামচৰিত মানস) আৰু গুৰু নানক (শিখ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তক)।
উত্তৰ-পূব ভাৰত আৰু অসম: জয়দেৱ (গীত গোবিন্দ), যদিও চৈতন্যদেৱ, আৰু অসমত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ (একশৰণ নামধৰ্ম, অংকীয়া নাট, ভাওনা আৰু নামঘৰ)।
চুফীবাদ (Sufism): ইছলাম ধৰ্মৰ উদাৰ, শান্তিবাদী আৰু ৰহস্যবাদী মতবাদ। প্ৰধান সাধু: নিজামুদ্দিন আউলিয়া, মইনুদ্দিন চিষ্টি আৰু অসমৰ আজান ফকীৰ (হজৰত শ্বাহ মীৰাণ – জিকিৰ আৰু জাৰিৰ স্ৰষ্টা)।
ইউৰোপৰ সংস্কাৰ: ১৫১৭ খ্ৰীষ্টাব্দত মাৰ্টিন লুথাৰৰ নেতৃত্বত প্ৰটেষ্টান্ট (Protestant) ধৰ্ম সংস্কাৰ আন্দোলন।
২. অনুশীলনী – ১ ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) ভাৰতত নতুন ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাৰ বাহক কোন আছিল?
উত্তৰ: ভাৰতৰ আধ্যাত্মিক গুৰু, দাৰ্শনিক, তপস্বী আৰু সংস্কাৰক সাধু-সন্তসকল আছিল নতুন ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাৰ বাহক।
(খ) সমন্বয়বাদ মানে কি?
উত্তৰ: মধ্যযুগৰ ভাৰতৰ সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু ধৰ্মীয় জীৱনত প্ৰচলিত বিভিন্ন বিশ্বাস আৰু প্ৰথাবোৰৰ মিলন ঘটি জাতি-ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলোৰে মাজত সম্প্ৰীতি আৰু সমতা স্থাপন কৰা আধ্যাত্মিক সমন্বয়ৰ ধাৰাটোকে সমন্বয়বাদ (Syncretism) বোলে।
(গ) ভক্তি শব্দৰ প্ৰথম উল্লেখ ক’ত পোৱা যায়?
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতীয় ধৰ্মশাস্ত্ৰ উপনিষদত পোনপ্ৰথমে ‘ভক্তি’ শব্দৰ উল্লেখ পোৱা যায়।
(ঘ) ভক্তিবাদৰ উত্থান প্ৰথমে ক’ত ঘটিছিল?
উত্তৰ: সপ্তম শতিকাত পোনপ্ৰথমে দক্ষিণ ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ তামিলনাডু ৰাজ্যত ভক্তিবাদৰ উত্থান হৈছিল।
(ঙ) বীৰশৈৱমতৰ অনুগামীসকলক কিয় লিংগায়ত বোলা হৈছিল?
উত্তৰ: কৰ্ণাটকৰ বীৰশৈৱ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে ভগৱান শিৱক এক পৱিত্ৰ ‘ইষ্টলিংগ’ ৰূপত ডিঙিত ধাৰণ কৰি উপাসনা কৰিছিল বাবে তেওঁলোকক লিংগায়ত বোলা হৈছিল।
২। বৌদ্ধধৰ্ম ভাৰতৰ বাহিৰলৈ কেনেদৰে সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল?
উত্তৰ: সম্ৰাট অশোক, কণিষ্ক আদি প্ৰতাপী ভাৰতীয় ৰজাসকলৰ ৰাজনৈতিক পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰি, বৌদ্ধ ভিক্ষু আৰু প্ৰচাৰকসকলৰ যোগেদি বৌদ্ধ ধৰ্ম ভাৰতৰ বাহিৰৰ শ্ৰীলংকা, চীন, তিব্বত, জাপান, কোৰিয়া আদি দেশলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল।
৩। ভক্তি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সংস্কৃত ‘ভজ’ শব্দৰ পৰা ‘ভক্তি’ শব্দটো আহিছে, যাৰ অৰ্থ হ’ল পূজা কৰা বা গভীৰ আনুগত্য প্ৰকাশ কৰা। ভক্তি হ’ল ভক্তৰ এনে এক গভীৰ মানসিক আৰু আধ্যাত্মিক অৱস্থা, য’ত ভক্তই কোনো যাগ-যজ্ঞ বা বাহ্যিক আড়ম্বৰ নোহোৱাকৈ ভগৱানৰ ওচৰত নিজকে নিঃচৰ্তভাৱে সমৰ্পণ কৰি অপাৰ মানসিক শান্তি লাভ কৰে।
৪। উপনিষদত কি ধাৰণাক অদ্বৈতবাদ বুলি অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ: আত্মা (মানুহ) আৰু পৰমাত্মা (ঈশ্বৰ)ৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাই; ঈশ্বৰ আৰু আত্মা অভিন্ন আৰু এক— উপনিষদৰ এই একত্ববাদী দৰ্শনকে অদ্বৈতবাদ (Advaita Vedanta) বুলি অভিহিত কৰা হয় (যাৰ মূল প্ৰৱক্তা আছিল শংকৰাচাৰ্য)।
৫। চমু টোকা লিখা:
(ক) ভক্তিবাদ (Bhakti Cult):
কঠোৰ বৈদিক নীতি-নিয়ম, যাগ-যজ্ঞ, বলি-বিধান আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল ঈশ্বৰৰ প্ৰতি নিস্বাৰ্থ প্ৰেম আৰু আন্তৰিক ভক্তিৰ জৰিয়তে মোক্ষ লাভৰ সৰল মতবাদকেই ভক্তিবাদ বোলে। ই সমাজত সমতা আৰু মানৱপ্ৰেমৰ বাণী প্ৰচাৰ কৰিছিল।
(খ) শংকৰাচাৰ্য (Shankaracharya):
অষ্টম শতিকাৰ দক্ষিণ ভাৰতৰ এগৰাকী প্ৰসিদ্ধ দাৰ্শনিক আৰু অদ্বৈতবাদৰ প্ৰতিষ্ঠাতা। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে ভগৱান প্ৰতিজন মানুহৰ মাজতেই বিৰাজমান আৰু কেৱল সৎ জ্ঞান ও সৎ কৰ্মৰ যোগেদিহে মানুহে মুক্তি লাভ কৰিব পাৰে।
(গ) বীৰশৈৱ (Veerashaivism):
দ্বাদশ শতিকাত কৰ্ণাটকত বাসৱন্না, আল্লামা প্ৰভু আৰু আক্কামহাদেৱীৰ নেতৃত্বত গঢ় লৈ উঠা এটা বৈপ্লৱিক সমাজ সংস্কাৰকামী শৈৱ আন্দোলন। তেওঁলোকে জাতিভেদ প্ৰথাৰ ঘোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল, মূৰ্তি পূজা অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু বিধৱা বিবাহৰ সপক্ষে মত প্ৰকাশ কৰিছিল।
৩. অনুশীলনী – ২ ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) কাৰ নেতৃত্বত খ্ৰীষ্টিয় তেৰ শতিকাত নব্য ভক্তিবাদৰ ধাৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: মহাৰাষ্ট্ৰৰ সন্ত জ্ঞানেশ্বৰ (বা জ্ঞানদেৱ) ৰ নেতৃত্বত।
(খ) মীৰাবাঈ কোন আছিল?
উত্তৰ: মীৰাবাঈ আছিল মধ্যযুগৰ ৰাজস্থানৰ মেৱাৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এগৰাকী মহান কৃষ্ণভক্ত সাধ্বী আৰু কবয়িত্ৰী, যিয়ে সমস্ত ৰাজসুখ আৰু বৈষয়িক ভোগ-বিলাস ত্যাগ কৰি শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰেম আৰু ভক্তিত নিমজ্জিত হৈ অনুপম ভজন ৰচনা কৰিছিল।
(গ) উত্তৰ ভাৰতৰ নব্য ভক্তিবাদৰ গুৰিয়াল কোন আছিল?
উত্তৰ: মহান দাৰ্শনিক আৰু সমাজ সংস্কাৰক ৰামানন্দ (Ramananda)।
(ঘ) দোহা কি?
উত্তৰ: সন্ত কবীৰে সাধাৰণ মানুহৰ কথিত হিন্দী ভাষাত ৰচনা কৰা দুই শাৰীৰ অন্তৰ্নিহিত ছন্দোবদ্ধ আৰু নীতি-শিক্ষামূলক ভক্তিবাদী কবিতাবোৰকে ‘দোহা’ (Doha) বোলে।
(ঙ) গীত গোবিন্দ কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰ: দ্বাদশ শতিকাৰ বংগৰ প্ৰখ্যাত বৈষ্ণৱ কবি জয়দেৱে (Jayadeva)।
২। নব্য ভক্তিবাদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: খ্ৰীষ্টিয় ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা ষোড়শ শতিকাৰ ভিতৰত মধ্যযুগীয় ভাৰতত সমাজৰ জাতিভেদ প্ৰথা, কু-সংস্কাৰ আৰু উচ্চ-নীচৰ বৈষম্য দূৰ কৰি স্থানীয় কথিত ভাষাত ভক্তি, মানৱপ্ৰেম আৰু ভাতৃত্ববোধ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ সাধু-সন্তসকলৰ নেতৃত্বত সমগ্ৰ ভাৰতজুৰি যি দ্বিতীয়টো শক্তিশালী ভক্তি আন্দোলন গঢ় লৈ উঠিছিল, তাকে নব্য ভক্তিবাদ (Neo-Bhakti Movement) বোলা হয়।
৩। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে অসমত কিদৰে নব্য ভক্তিবাদ প্ৰচাৰ কৰিছিল বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
১) পঞ্চাদশ শতিকাত মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ভাগৱত পুৰাণক মূল আধাৰ হিচাপে লৈ অসমত ‘একশৰণ নামধৰ্ম’ প্ৰচাৰ কৰিছিল।
২) তেওঁ বলি-বিধান, যাগ-যজ্ঞ আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল এক ঈশ্বৰৰ শৰণ আৰু নাম-কীৰ্তনৰ জৰিয়তে সৰল মুক্তিৰ পথ দেখুৱাইছিল।
৩) সকলোৰে বোধগম্য হ’বলৈ ব্ৰজাৱলী আৰু অসমীয়া ভাষাত বৰগীত, ভটিমা, কীৰ্তন-ঘোষা, অংকীয়া নাট আৰু ভাওনা ৰচনা কৰি সমাজলৈ এক নতুন সাংস্কৃতিক জাগৰণ আনিছিল।
৪) সমাজৰ সকলো জাতি-জনগোষ্ঠীৰ লোককে একেখন নামঘৰৰ মণিকূটৰ তলত সমভাৱে স্থান দি অসমীয়া সমাজত অতুলনীয় একতা আৰু সমন্বয় গঢ়ি তুলিছিল।
৪। ভক্তি আন্দোলনে ভাৰতৰ সামাজিক জীৱনত কিদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ:
১) জাতিভেদ প্ৰথাৰ বিলোপ: ভক্তি আন্দোলনে হিন্দু সমাজৰ কঠোৰ জাতিভেদ আৰু উচ্চ-নীচৰ ভেদাভেদ দূৰ কৰি মানৱিক সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
২) হিন্দু-মুছলমান সম্প্ৰীতি: কবীৰ, গুৰু নানক আৰু চুফী সন্তসকলৰ উদাৰ বাৰ্তাই হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত পাৰস্পৰিক সদ্ভাৱ আৰু একতা বৃদ্ধি কৰিলে।
৩) আঞ্চলিক ভাষা-সাহিত্যৰ বিকাশ: সংস্কৃতৰ সলনি অসমীয়া, হিন্দী, বাংলা, মাৰাঠী আদি স্থানীয় কথিত ভাষাত ধৰ্ম চৰ্চা হোৱাৰ ফলত প্ৰাদেশিক ভাষা-সাহিত্য অতিশয় চহকী হৈ পৰিল।
৪) নাৰী মুক্তি আৰু সমমৰ্যাদা: নাৰীসকলেও ধৰ্ম আৰু আধ্যাত্মিক চৰ্চাত পুৰুষৰ সমানে অংশ লোৱাৰ সুবিধা পালে (যেনে: মীৰাবাঈ, জানাবাঈ)।
৫) মানৱ সেৱাৰ আদৰ্শ: আনুষ্ঠানিক আড়ম্বৰৰ পৰিৱৰ্তে দুখীয়া-নিপীড়িত মানুহৰ সেৱাই পৰম ধৰ্ম বুলি প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিলে।
৫। চমু টোকা লিখা:
(ক) কবীৰ (Kabir):
সন্ত কবীৰ আছিল পঞ্চাদশ শতিকাৰ উত্তৰ ভাৰতৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ভক্তিমাৰ্গী সন্ত আৰু সংস্কাৰক। গুৰু ৰামানন্দৰ শিষ্য কবীৰে হিন্দু আৰু ইছলাম উভয় ধৰ্মৰে অন্ধবিশ্বাস, গোড়ামি আৰু বাহ্যিক আড়ম্বৰক কঠোৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁ মানৱ প্ৰেম আৰু এক নিৰাকাৰ ঈশ্বৰৰ ভক্তিত গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁ ৰচনা কৰা ‘দোহা’সমূহ অতি বিখ্যাত আৰু ইয়াৰ কিছু অংশ শিখসকলৰ পৱিত্ৰ গ্ৰন্থ ‘গুৰুগ্ৰন্থ চাহিব’তো সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।
(খ) গুৰু নানক (Guru Nanak):
পঞ্চাদশ শতিকাৰ পঞ্জাৱৰ মহান ধৰ্মগুৰু আৰু শিখ ধৰ্মৰ প্ৰতিষ্ঠাতা। তেওঁ মূৰ্তি পূজা আৰু জাতিভেদ প্ৰথাৰ ঘোৰ বিৰোধিতা কৰিছিল আৰু নিৰাকাৰ ঈশ্বৰ ‘ৰব’ৰ উপাসনাৰ শিক্ষা দিছিল। মানৱ প্ৰেম, সমতা আৰু সকলোৰে বাবে মুকলি ‘লঙ্গৰ’ (সামূহিক ভোজন) প্ৰথাৰ জৰিয়তে তেওঁ সমাজত ভাতৃত্ববোধ গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ বাণীসমূহ ‘গুৰুগ্ৰন্থ চাহিব’ত সংকলিত আছে।
(গ) চুফীবাদ (Sufism):
মধ্যযুগীয় ইছলাম ধৰ্মৰ এক উদাৰ, শান্তিবাদী আৰু আধ্যাত্মিক ৰহস্যবাদী আন্দোলন হ’ল চুফীবাদ। চুফী সাধুসকলে ধৰ্মীয় গোড়ামি পৰিহাৰ কৰি ভক্তি, বৈৰাগ্য আৰু সংগীতৰ (কাৱালী) মাধ্যমেৰে আল্লাৰ প্ৰেমত মগ্ন হৈছিল। নিজামুদ্দিন আউলিয়া, মইনুদ্দিন চিষ্টি আৰু অসমলৈ অহা আজান ফকীৰ (হজৰত শ্বাহ মীৰাণ) প্ৰসিদ্ধ চুফী সন্ত আছিল। আজান ফকীৰে অসমীয়া ভাষাত ৰচনা কৰা ‘জিকিৰ আৰু জাৰি’ অসমৰ হিন্দু-মুছলমান সম্প্ৰীতিৰ এক অমূল্য সম্পদ।