কিনা-বেচাৰ মাধ্যমৰূপে বজাৰ
১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)
বজাৰ (Market): মুদ্ৰা বা টকা-পইচাৰ মাধ্যমত ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত পণ্য বা দ্ৰব্য-সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় সম্পন্ন হোৱা ব্যৱস্থাকে বজাৰ বোলে।
বজাৰৰ ৪ টা অপৰিহাৰ্য অংগ:
পণ্য বা দ্ৰব্য-সামগ্ৰী আৰু সেৱা (Commodity / Service)
ক্ৰেতা বা কিনোতা (Buyer)
বিক্ৰেতা বা বেচোতা (Seller)
দৰ বা মূল্য (Price)
বজাৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ:
সময়ৰ ভিত্তিত:
দৈনিক বজাৰ: প্ৰতিদিনে বহা বজাৰ (শাক-পাচলি, মাছ-মাংস)।
স্থায়ী বজাৰ: নিৰ্দিষ্ট স্থানত সদায় থকা দোকান-পোহাৰ (গেলামাল, কিতাপ, কাপোৰ)।
সাপ্তাহিক বজাৰ: সপ্তাহৰ এটা নিৰ্দিষ্ট বাৰত বহা বজাৰ (হাট)।
অৰ্ধ-সাপ্তাহিক বজাৰ: সপ্তাহৰ দুটা নিৰ্দিষ্ট বাৰত বহা বজাৰ (যেনে: বেলতলা বজাৰ)।
পষেকীয়া বজাৰ: ১৫ দিনৰ মূৰে মূৰে বহা বজাৰ (চাহ বাগিচা অঞ্চলত মজুৰি পোৱাৰ সময়ত)।
ক্ৰেতা-বিক্ৰেতাৰ ভূমিকাৰ ভিত্তিত:
পাইকাৰী বজাৰ (Wholesale): উৎপাদনকাৰীৰ পৰা সৰহ পৰিমাণে ক্ৰয় কৰি খুচুৰা ব্যৱসায়ীক বিক্ৰী কৰা।
খুচুৰা বজাৰ (Retail): পাইকাৰী ব্যৱসায়ীৰ পৰা আনি সাধাৰণ গ্ৰাহকক কম পৰিমাণে বিক্ৰী কৰা।
ক্ৰেতা-বিক্ৰেতাৰ উপস্থিতিৰ ভিত্তিত:
বাস্তৱিক বজাৰ (Physical Market): ক্ৰেতা-বিক্ৰেতা প্ৰত্যক্ষভাৱে উপস্থিত থাকে।
অনলাইন বজাৰ (Online Market): ইণ্টাৰনেট আৰু মোবাইল/কম্পিউটাৰৰ জৰিয়তে ঘৰতে বহি সামগ্ৰী ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা ব্যৱস্থা।
ভৌগোলিক অৱস্থানৰ ভিত্তিত:
স্থানীয় আৰু আঞ্চলিক বজাৰ: ওচৰৰ গাঁও বা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ মাজত সীমাবদ্ধ।
ৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰ: এখন দেশৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত হোৱা ক্ৰয়-বিক্ৰয়।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰ: বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত চলা বাণিজ্য।
বজাৰ শৃংখল (Market Chain):
উৎপাদনকাৰী ➔ পাইকাৰী ব্যৱসায়ী ➔ খুচুৰা ব্যৱসায়ী ➔ গ্ৰাহক বা উপভোক্তা
২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
অনুশীলনী — ১ (পৃষ্ঠা ১৩৮)
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) চিকিৎসকক কিয় আমি মাননী বা ফিজ দিওঁ?
উত্তৰ: অসুখ-বিসুখ হ’লে চিকিৎসকে আমাক স্বাস্থ্য পৰীক্ষা কৰি দিয়া নিদান আৰু বহুমূলীয়া ‘চিকিৎসাসেৱা’ৰ (Medical Service) বিনিময়ত আমি তেওঁক মাননী বা ফিজ (Fees) পৰিশোধ কৰোঁ।
(খ) বজাৰ মানে কি?
উত্তৰ: মুদ্ৰা বা টকা-পইচাৰ মাধ্যমেৰে ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজত বিভিন্ন সা-সামগ্ৰী বা সেৱাৰ বেচা-কিনা বা ক্ৰয়-বিক্ৰয় হোৱা সুসংহত ব্যৱস্থাকে বজাৰ (Market) বোলে।
(গ) বজাৰ ব্যৱস্থাৰ অপৰিহাৰ্য অংগবোৰ কি কি?
উত্তৰ: বজাৰ ব্যৱস্থাৰ ৪ টা প্ৰধান অপৰিহাৰ্য অংগ হ’ল:
১) পণ্য বা দ্ৰব্য-সামগ্ৰী আৰু সেৱা
২) ক্ৰেতা (কিনোতা)
৩) বিক্ৰেতা (বেচোতা)
৪) দৰ বা মূল্য
(ঘ) অৰ্ধ-সাপ্তাহিক বজাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সপ্তাহটোৰ দুটা নিৰ্দিষ্ট বাৰত কোনো এক নিৰ্দিষ্ট স্থানত অস্থায়ীভাৱে বহা বজাৰকে অৰ্ধ-সাপ্তাহিক বজাৰ (Biweekly Market) বোলে। যেনে: গুৱাহাটীৰ বেলতলা বজাৰ।
২। দৈনিক বজাৰ আৰু স্থায়ী বজাৰৰ সুবিধাবোৰ কি কি?
উত্তৰ:
দৈনিক বজাৰৰ সুবিধা: খাদ্য-সামগ্ৰী, সতেজ শাক-পাচলি, মাছ-মাংস, গাখীৰ আদি দৈনিক ব্যৱহাৰ্য প্ৰয়োজনীয় বস্তুবোৰ প্ৰতিদিনে পুৱা আৰু গধূলি ঘৰৰ ওচৰতে সহজে ক্ৰয় কৰিব পাৰি।
স্থায়ী বজাৰৰ সুবিধা: গেলামাল, কাপোৰ-কানি, কিতাপ-পত্ৰ, ঔষধ আদি নিত্য প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী দিনটোৰ যিকোনো সময়তে নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ স্থায়ী দোকানৰ পৰা প্ৰয়োজন অনুসৰি সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি।
৩। সাপ্তাহিক বজাৰত কি কি ধৰণৰ দ্ৰব্য-সামগ্ৰী বেচা-কিনা কৰা হয়?
উত্তৰ: সাপ্তাহিক বজাৰত কৃষক আৰু স্থানীয় লোকে সপ্তাহটোত সংগ্ৰহ কৰা ধান, মাহ, তামোল-পাণ, শাক-পাচলি, ফল-মূলৰ উপৰিও হাঁহ-কুকুৰা, ছাগলী, মাছ, কাপোৰ-কানি, বাচন-বৰ্তন, বাঁহ-বেতৰ সাজ-সঁজুলি আৰু কাঠৰ আচবাব আদি বিভিন্ন সামগ্ৰী বেচা-কিনা কৰা হয়।
অনুশীলনী — ২ (পৃষ্ঠা ১৪১-১৪২)
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) খুচুৰা বজাৰ মানে কি?
উত্তৰ: যি বজাৰত ব্যৱসায়ীয়ে পাইকাৰী বজাৰৰ পৰা সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰি আনি নিজৰ দোকানৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ সাধাৰণ উপভোক্তা বা গ্ৰাহকক কম কম পৰিমাণে বিক্ৰী কৰে, তেনে বজাৰক খুচুৰা বজাৰ (Retail Market) বোলে।
(খ) বাস্তৱিক বজাৰৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: দৈনিক শাক-পাচলিৰ বজাৰ (বা আমাৰ ওচৰৰ গেলামাল দোকান, সাপ্তাহিক হাট)।
(গ) স্থানীয় বজাৰৰ সুবিধাবোৰ কি কি?
উত্তৰ:
১) স্থানীয়ভাৱে উৎপাদিত সতেজ শাক-পাচলি, ফল-মূল, গাখীৰ, মাছ আদি কম খৰচতে ঘৰৰ নিচেই ওচৰতে ক্ৰয় কৰিব পাৰি।
২) যাতায়াতৰ বাবে কোনো অতিৰিক্ত সময় বা পৰিবহণ খৰচ নহয়।
৩) স্থানীয় উৎপাদক আৰু বিক্ৰেতাসকলে নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী সহজে বিক্ৰী কৰি লাভবান হ’ব পাৰে।
(ঘ) ৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: এখন নিৰ্দিষ্ট দেশ বা ৰাষ্ট্ৰৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত থকা বিভিন্ন ৰাজ্য আৰু অঞ্চলৰ ক্ৰেতা-বিক্ৰেতাৰ মাজত দেশত উৎপাদিত দ্ৰব্য-সামগ্ৰীৰ বেচা-কিনা হোৱা বাণিজ্যিক ব্যৱস্থাকে ৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰ (National Market) বোলে। যেনে: অসমত উৎপাদিত চাহপাত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত বিক্ৰী হোৱা।
২। পাইকাৰী বজাৰ আৰু খুচুৰা বজাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্যবোৰ কি কি?
বৈশিষ্ট্য | পাইকাৰী বজাৰ (Wholesale Market) | খুচুৰা বজাৰ (Retail Market) |
|---|---|---|
১. ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ পৰিমাণ | উৎপাদনকাৰীৰ পৰা অতি সৰহ বা বৃহৎ পৰিমাণত সামগ্ৰী ক্ৰয়-বিক্ৰয় হয়। | পাইকাৰী ব্যৱসায়ীৰ পৰা কম কম পৰিমাণত সামগ্ৰী আনি গ্ৰাহকক বিক্ৰী কৰা হয়। |
২. গ্ৰাহকৰ সম্পৰ্ক | সাধাৰণ গ্ৰাহকৰ সৈতে পোনপটীয়া সম্পৰ্ক নাথাকে; খুচুৰা ব্যৱসায়ীয়েহে বস্তু কিনে। | সাধাৰণ গ্ৰাহক বা উপভোক্তাই পোনপটীয়াকৈ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰে। |
৩. সামগ্ৰীৰ দৰ / মূল্য | পৰিবহণ আৰু মধ্যভোগীৰ খৰচ কম হোৱা বাবে বস্তুৰ দাম তুলনামূলকভাৱে কম হয়। | পৰিবহণ, গুদাম আৰু দোকানীৰ লাভ যোগ হোৱাৰ বাবে বস্তুৰ দাম কিছু বেছি হয়। |
৩। কোনখন বজাৰৰ সুবিধা লাভ কৰিবলৈ ইণ্টাৰনেট সেৱাৰ প্ৰয়োজন হয়? এনে বজাৰৰপৰা কি কি সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিব পাৰি?
উত্তৰ:
বজাৰৰ নাম: অনলাইন বজাৰ (Online Market / E-Commerce)।
ক্ৰয় কৰিব পৰা সামগ্ৰীসমূহ: কাপোৰ-কানি, জোতা-চেণ্ডেল, কিতাপ-পত্ৰ, মোবাইল, কম্পিউটাৰ, টিভি আদি ইলেক্ট্ৰনিক সামগ্ৰী, ৰন্ধা খাদ্য, প্ৰসাধন সামগ্ৰী আৰু ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ্য প্ৰায় সকলো বস্তু।
৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন আৰু কাৰ্য
(ক) বজাৰ শৃংখলৰ ক্ৰম (Market Chain):
পাওৰুটি প্ৰস্তুত কৰা কাৰখানা (উৎপাদনকাৰী) ➔ বেকাৰী (পাইকাৰী ব্যৱসায়ী) ➔ মিঠাই দোকান (খুচুৰা ব্যৱসায়ী) ➔ মামনৰ মাক (গ্ৰাহক বা উপভোক্তা)
(খ) বজাৰৰ সুবিধা নথকাহ’লে কি কি সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’লহেঁতেন?
১) মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজনীয় সকলো বস্তু (যেনে: নিমখ, তেল, কাপোৰ, ঔষধ, সা-সঁজুলি) ঘৰতে প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰিলে মানৱ জীৱন অতিশয় দুৰ্বিষহ হৈ পৰিলহেঁতেন।
২) কৃষিজীৱী আৰু শিল্পকাৰসকলে নিজৰ উৎপাদিত অতিৰিক্ত শস্য বা সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিব নোৱাৰিলে আয় উপাৰ্জন বন্ধ হৈ গ’লহেঁতেন।
৩) আধুনিক চিকিৎসা, যাতায়াত, পানীযোগান আৰু বিদ্যুৎ সেৱাৰ দৰে অপৰিহাৰ্য সেৱাসমূহৰ পৰা মানুহ বঞ্চিত হ’লহেঁতেন।