১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)

• প্ৰশাসনৰ সংজ্ঞা (Administration): প্ৰশাসন হৈছে দেশ এখনৰ সৰ্বোচ্চ শাসন ব্যৱস্থা। কোনো এক ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত চৰকাৰের নীতি আৰু আইন প্ৰণয়ন কৰি সমাজত শান্তি-শৃংখলা বজাই ৰখা, নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু জনকল্যাণমূলক সেৱা আগবঢ়োৱা সামগ্ৰিক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাকে প্ৰশাসন বোলে।

• প্ৰশাসনৰ প্ৰয়োজনীয়তা: দেশৰ ভৌগোলিক অখণ্ডতা ৰক্ষা, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, যাতায়াত, আইন-শৃংখলা আৰু বিশেষকৈ সমাজৰ অসুৰক্ষিত গোটসমূহৰ (শিশু, বৃদ্ধ, বিশেষভাৱে সক্ষম আৰু দৰিদ্ৰ লোক) সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰশাসন অপৰিহাৰ্য।

• প্ৰশাসনৰ বিভিন্ন ৰূপ:

  1. ৰাজতন্ত্ৰ (Monarchy): বংশানুক্ৰমিকভাৱে ৰজা বা ৰাণীয়ে শাসন কৰা ব্যৱস্থা।

     • সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ: ৰজা/ৰাণী নামমাত্ৰ প্ৰধান, প্ৰকৃত ক্ষমতা নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ হাতত থাকে (যেনে: যুক্তৰাজ্য/UK)।

     • স্বৈৰাচাৰী/নিৰঙ্কুশ ৰাজতন্ত্ৰ: ৰজাৰ হাততেই সকলো ক্ষমতা থাকে (যেনে: চৌদি আৰৱ)।

  2. গণতন্ত্ৰ (Democracy): জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত চৰকাৰ।

     • প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ: জনসাধাৰণে পোনপটীয়াকৈ আইন প্ৰণয়নত ভাগ লয় (যেনে: ছুইজাৰলেণ্ড, প্ৰাচীন এথেন্স)।

     • পৰোক্ষ বা প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ: জনসাধাৰণে নিৰ্বাচিত কৰা প্ৰতিনিধিয়ে শাসন চলায় (যেনে: ভাৰত, ফ্ৰান্স, আমেৰিকা)।

     • সংসদীয় গণতন্ত্ৰ (ভাৰত) আৰু ৰাষ্ট্ৰপতীয় গণতন্ত্ৰ (আমেৰিকা)।

  3. অন্যান্য ব্যৱস্থা: অভিজাততন্ত্ৰ (Aristocracy), সমাজবাদী শাসন (Socialism), সাম্যবাদী শাসন (Communism – চীন, কিউবা) আৰু স্বৈৰতন্ত্ৰ (Dictatorship – উত্তৰ কোৰিয়া)।

• গণতন্ত্ৰৰ ৫ টা মূল নীতি: সমতা (Equality), স্বাধীনতা (Liberty), ন্যায় (Justice), জন-অংশগ্ৰহণ (Public Participation), আৰু মুক্ত নিৰ্বাচন (Free and Fair Election)।

• আব্ৰাহাম লিংকনৰ সংজ্ঞা: “গণতন্ত্ৰ হৈছে জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা গঠিত, জনসাধাৰণৰ বাবে, জনসাধাৰণৰ চৰকাৰ।”

• বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতান্ত্ৰিক দেশ: ভাৰতবৰ্ষ।

২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

অনুশীলনী — ১ (Exercise 1)

১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) প্ৰশাসন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: প্ৰশাসন হৈছে দেশ এখনৰ শাসন-ব্যৱস্থা। কোনো এক ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত চৰকাৰৰ নীতি আৰু আইন প্ৰণয়ন কৰি সমাজত শান্তি-শৃংখলা অটুট ৰখা, নাগৰিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা, অনুশাসন বজাই ৰখা আৰু জনকল্যাণমূলক সেৱা আগবঢ়োৱা ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাকে প্ৰশাসন (Administration) বোলে।

(খ) সমাজৰ কোনবোৰ শ্ৰেণী অসুৰক্ষিত গোটৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
উত্তৰ: সমাজৰ শিশু, বৃদ্ধ, বিশেষভাৱে সক্ষম (দিব্যাংগ) ব্যক্তি আৰু দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলৰ লোকসকল অসুৰক্ষিত গোটৰ (Vulnerable Groups) অন্তৰ্ভুক্ত।

(গ) এখন দেশৰ আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰীকৰণৰ দায়িত্ব কাৰ হাতত থাকে?
উত্তৰ: আইন প্ৰণয়নৰ দায়িত্ব বিধানমণ্ডলৰ হাতত আৰু সেই আইন কাৰ্যকৰীকৰণৰ দায়িত্ব কাৰ্যপালিকাৰ হাতত থাকে। সামগ্ৰিকভাৱে এই দায়িত্ব দেশৰ চৰকাৰ বা প্ৰশাসনৰ হাতত থাকে।

(ঘ) ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা কোনে সুনিশ্চিত কৰে?
উত্তৰ: দেশৰ প্ৰতিৰক্ষা বাহিনী (স্থলসেনা, নৌসেনা আৰু বায়ুসেনা) আৰু প্ৰশাসনে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰে।

(ঙ) কিহৰ ভিত্তিত প্ৰশাসনৰ কাৰ্যাৱলী ভিন ভিন হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: দেশ এখনৰ ৰাজনৈতিক অৱস্থা, সংস্কৃতি আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থাৰ ভিত্তিত প্ৰশাসনৰ কাৰ্যাৱলী ভিন ভিন হ’ব পাৰে।

২। প্ৰশাসনে কৰা জনসেৱামূলক কামৰ তিনিটা উদাহৰণ দিয়া:

উত্তৰ:
১) সাৰ্বজনীন আৰু বিনামূলীয়া প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা (চৰকাৰী বিদ্যালয় স্থাপন)।
২) ৰাইজৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষা আৰু বিনামূলীয়া চিকিৎসা সেৱা প্ৰদান কৰা (চৰকাৰী চিকিৎসালয় আৰু টিকাকৰণ)।
৩) যাতায়াতৰ বাবে বাট-পথ নিৰ্মাণ আৰু যান-বাহন চলাচল নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

৩। বিদ্যালয় পৰিচালনা আৰু প্ৰশাসনৰ মাজত কি কি মিল আছে?

উত্তৰ:
১) নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ: বিদ্যালয়ত অনুশাসন ৰক্ষাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট নীতি-নিয়ম থাকে; ঠিক তেনেদৰে ৰাষ্ট্ৰতো প্ৰশাসনে সংবিধান আৰু আইনৰ মাধ্যমেৰে দেশ পৰিচালনা কৰে।
২) দায়িত্বৰ বিভাজন (Hierarchy): বিদ্যালয়ত প্ৰধান শিক্ষক, শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰী আৰু পৰিচালনা সমিতিৰ মাজত কামৰ ভাগ থাকে; প্ৰশাসনতো কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল আৰু ন্যায়পালিকাৰ মাজত ক্ষমতাৰ ভাগ থাকে।
৩) কল্যাণ সাধনৰ উদ্দেশ্য: বিদ্যালয় পৰিচালনাৰ মূল লক্ষ্য ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সৰ্বাঙ্গীন বিকাশ কৰা; তেনেদৰে প্ৰশাসনৰ মূল উদ্দেশ্য দেশৰ নাগৰিকসকলৰ কল্যাণ আৰু সুৰক্ষা সুনিশ্চিত কৰা।

৪। প্ৰশাসনৰ উল্লেখযোগ্য কাৰ্যবোৰ বৰ্ণনা কৰা:

উত্তৰ:
১) নাগৰিকৰ শিক্ষা, স্বাস্থ্য, বাসস্থান আদি অত্যাৱশ্যকীয় সেৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
২) জনসাধাৰণৰ জীৱনধাৰণৰ মান উন্নত কৰা।
৩) দেশত প্ৰয়োজনীয় আইন প্ৰণয়ন কৰা আৰু তাক কাৰ্যকৰী কৰা।
৪) দেশৰ অৰ্থনীতি আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
৫) সমাজত শান্তি, স্থিৰতা আৰু আইন-শৃংখলা অটুট ৰখা।
৬) দেশৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা ৰক্ষা কৰা।
৭) বিদেশী ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ লগত পাৰস্পৰিক বন্ধুত্ব আৰু সহযোগিতা বজাই ৰখা।

অনুশীলনী — ২ (Exercise 2)

১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) বৰ্তমান কোন দেশত সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰৰ প্ৰচলন আছে?
উত্তৰ: ইউনাইটেড কিংডম বা সংযুক্ত যুক্তৰাজ্য (UK / ইংলেণ্ড) (অন্যান্য: ভূটান, জাপান)।

(খ) সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ প্ৰচলন থকা এখন দেশৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষ (অন্যান্য: যুক্তৰাজ্য, কানাডা)।

(গ) প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ এথেন্সত কেনেধৰণৰ শাসনব্যৱস্থা আছিল?
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ (Direct Democracy)। 

(ঘ) জনজাতীয় বা বংশগত প্ৰশাসনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: প্ৰাৰম্ভিক বৈদিক সমাজ নাইবা আফ্ৰিকাৰ পৰম্পৰাগত জনজাতীয় সমাজ।

(ঙ) অভিজাততন্ত্ৰৰ প্ৰচলন থকা এখন দেশৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীচ বা প্ৰাচীন ৰোম।

(চ) সাম্যবাদৰ প্ৰচলন থকা এখন দেশৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চীন (বা কিউবা)।

(ছ) আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত কেতিয়া গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৭৮৭ খ্ৰীষ্টাব্দত।

(জ) বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতান্ত্ৰিক দেশখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষ (India)।

২। আব্ৰাহাম লিংকনৰ গণতন্ত্ৰ সম্পৰ্কীয় উক্তিটো কি?

উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰ প্রাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি আব্ৰাহাম লিংকনৰ মতে— “গণতন্ত্ৰ হৈছে জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা গঠিত, জনসাধাৰণৰ বাবে, জনসাধাৰণৰ চৰকাৰ” (Democracy is the government of the people, by the people, for the people)।

৩। গণতন্ত্ৰৰ মূল নীতিকেইটা কি কি?

উত্তৰ: গণতন্ত্ৰৰ ৫ টা মূল নীতি বা স্তম্ভ হ’ল:
১) সমতা (Equality): জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ, লিংগ আৰু ভাষা নিৰ্বিশেষে সকলো নাগৰিকে সমান অধিকাৰ আৰু সুযোগ লাভ কৰা।
২) স্বাধীনতা (Liberty): শোষণ-নিপীড়নৰ পৰা মুক্ত হৈ চিন্তা, মতামত প্ৰকাশ আৰু ধৰ্ম পালনৰ স্বাধীনতা।
৩) ন্যায় (Justice): সকলোৰে বাবে নিৰপেক্ষ বিচাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পদৰ সমবিতৰণ নিশ্চিত কৰা।
৪) জন-অংশগ্ৰহণ (Public Participation): প্ৰশাসন আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণত নাগৰিকসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ।
৫) মুক্ত নিৰ্বাচন (Free and Fair Election): কোনো চাপ বা ভয় নোহোৱাকৈ গোপন ভোটদানৰ জৰিয়তে প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰা।

৪। গণতন্ত্ৰৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ আলোচনা কৰা:

উত্তৰ:
১) গণতন্ত্ৰত জনসাধাৰণেই ক্ষমতাৰ মূল উৎস।
২) চৰকাৰে প্ৰদান কৰা সকলো সুযোগ-সুবিধা সমানে লাভ কৰাৰ অধিকাৰ থাকে।
৩) চৰকাৰ আৰু শাসকবৰ্গ সদায় জনসাধাৰণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ হৈ থাকে।
৪) ইয়াত এখন স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ ন্যায়পালিকা থাকে যিয়ে নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষা দিয়ে।
৫) মানৱ অধিকাৰ আৰু ব্যক্তিস্বাধীনতাক সৰ্বোচ্চ সন্মান জনোৱা হয়।

৫। গণতন্ত্ৰ কিয় জনপ্ৰিয় প্ৰশাসন হিচাপে স্বীকৃত হৈছে?

উত্তৰ:
১) গণতন্ত্ৰত ৰজা বা একনায়কৰ স্বৈৰাচাৰী শাসনৰ পৰিৱৰ্তে জনসাধাৰণৰ সন্মতি আৰু অংশগ্ৰহণেৰে চৰকাৰ পৰিচালিত হয়।
২) ই প্ৰতিজন নাগৰিকক সমতা, স্বাধীনতা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰে।
৩) চৰকাৰে জনস্বাৰ্থবিৰোধী কাম কৰিলে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণে শান্তিপূৰ্ণভাৱে সেই চৰকাৰ সলনি কৰিব পাৰে।
৪) ই জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলোৰে অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰি মানৱ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰে।
সেয়েহে ৰাজতন্ত্ৰ, সাম্যবাদ বা একনায়কত্ববাদৰ তুলনাত গণতন্ত্ৰই বিশ্বজুৰি সৰ্বাধিক জনপ্ৰিয় আৰু গ্ৰহণযোগ্য প্ৰশাসন ব্যৱস্থা হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছে।