দক্ষিণ আফ্ৰিকা
১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)
ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু চাৰিসীমা:
দক্ষিণ আফ্ৰিকা আফ্ৰিকা মহাদেশৰ একেবাৰে দক্ষিণ প্ৰান্তত অৱস্থিত এখন অত্যন্ত সমৃদ্ধিশালী ৰাষ্ট্ৰ।
মাটিকালি: প্ৰায় ১.৯১ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (লেছোট’ নামৰ এখন ক্ষুদ্ৰ দেশ ইয়াৰ ভিতৰতে সোমাই আছে)।
চাৰিসীমা: উত্তৰে নামিবিয়া, বৎছোৱানা আৰু জিম্বাব’ৱে; পূবে মোজাম্বিক, এস্বাটিনি (পূৰ্বৰ স্বৱাজিলেণ্ড) আৰু ভাৰত মহাসাগৰ; দক্ষিণে ভাৰত মহাসাগৰ আৰু পশ্চিমে দক্ষিণ আটলান্টিক মহাসাগৰ।
প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ:
মালভূমি আৰু পৰ্বত: দেশখনৰ মাজভাগত আছে ‘হাইভেল্ড’ (Highveld) নামৰ সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা ১২০০-১৮০০ মিটাৰ ওখ মালভূমি, যাক ‘ড্ৰাকেন্সবাৰ্গ’ (Drakensberg) পৰ্বতমালাই ঘেৰি ৰাখিছে।
মৰুপ্ৰায় অঞ্চল: দক্ষিণ-পশ্চিম অংশত ‘গ্ৰেইট কাৰু’ (Great Karoo) আৰু ‘লিটল কাৰু’ (Little Karoo) অৱস্থিত।
প্ৰধান নদী: ওৰেঞ্জ (Orange) নদী (২২০০ কি.মি. দীঘল, ড্ৰাকেন্সবাৰ্গৰ পৰা ওলাই আটলান্টিকত পৰিছে), ইয়াৰ প্ৰধান উপনৈ হ’ল ভাল (Vaal)।
জলবায়ু: উপক্ৰান্তীয় নাতিশীতোষ্ণ আৰু দক্ষিণ-পশ্চিমত ভূমধ্যসাগৰীয় জলবায়ু। বাৰ্ষিক গড় বৰ্ষাপাত প্ৰায় ৫০ চে.মি.।
জৈৱ বৈচিত্ৰ্য আৰু ‘Big Five’: সিংহ, নাহৰফুটুকী বাঘ, হাতী, গঁড় আৰু ম’হক একেলগে ‘Big Five’ বোলা হয়। বিখ্যাত ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: ক্ৰুগাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, এডো ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, টেব্ল মাউণ্টেইন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান।
জনসংখ্যা আৰু সমাজ:
জনসংখ্যা: প্ৰায় ৬৫ নিযুত (ঘনত্ব: প্ৰতি বৰ্গ কি.মি.ত ৫৩ জন)।
নগৰীকৰণ: ৬৭% লোক নগৰত বাস কৰে।
প্ৰধান নগৰসমূহ: জোহানেছবাৰ্গ (সৰ্ববৃহৎ নগৰ, সোণৰ খনিৰ বাবে ‘সোণৰ নগৰ’ বোলা হয়), কেপ টাউন (প্ৰধান বন্দৰ নগৰ), ডাৰবান (ব্যস্ততম বন্দৰ নগৰ), প্ৰিট’ৰিয়া (স্বৱানি)।
জনগোষ্ঠীয় গঠন: ৮২% কৃষ্ণাংগ আফ্ৰিকীয়, ৮.৫% বৰ্ণসংকৰ (Coloureds), ৭% শ্বেতাংগ, ২.৫% এছীয়/ভাৰতীয়। ধৰ্ম: ৮৫% খ্ৰীষ্টান।
অৰ্থনৈতিক অৱস্থা:
অৰ্থনৈতিক খণ্ড: ৬৩% সেৱাখণ্ড, ১৯% কৃষিখণ্ড, ১৮% উদ্যোগখণ্ড।
প্ৰধান কৃষি: মাকৈ, ঘেঁহু, কুঁহিয়াৰ, বাৰ্লি, আঙুৰ, আপেল, টেঙাজাতীয় ফল।
খনিজ আৰু উদ্যোগ: সোণ, হীৰা, প্লেটিনাম, ক্ৰ’মিয়াম, লোৰ আকৰ। লো-তীখা, যন্ত্ৰ-পাতি আৰু মটৰগাড়ী নিৰ্মাণ উদ্যোগ।
বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী আন্দোলন (Apartheid):
খিলঞ্জীয়া লোক: খৈছান, খৈয়খৈয়, চান আৰু বান্টু।
ইউৰোপীয় আগমন: ১৬৫২ চনত ওলণ্ডাজসকলৰ (Dutch) আগমন আৰু ১৭৯৫ চনত ব্ৰিটিছৰ দখল।
শ্বেতাংগ চৰকাৰৰ কৃষ্ণাংগৰ ওপৰত চলোৱা জাতিগত বৈষম্য আৰু দমন নীতিক ‘আপাৰ্টহাইড’ (Apartheid) বোলা হয়। পাছ আইন (Pass Laws) প্ৰৱৰ্তন আৰু ১৯৬০ চনত চাৰ্পভিলৰ হত্যাকাণ্ড।
নেলছন মেণ্ডেলা (Nelson Mandela): আফ্ৰিকান নেচনেল কংগ্ৰেছৰ (ANC) নেতা, ২৭ বছৰ কাৰাবাসৰ অন্তত ১৯৯০ চনত মুক্তি আৰু ১৯৯৪ চনত বৰ্ণবৈষম্যৰ অন্ত পেলাই নতুন গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ গঠন।
২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Solutions)
অনুশীলনী — ১
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ মাটিকালি কিমান?
উত্তৰ: দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ মাটিকালি প্ৰায় ১.৯১ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।
(খ) হাইভেল্ড মালভূমিখনক কোনখন পৰ্বতমালাই আগুৰি আছে?
উত্তৰ: ড্ৰাকেন্সবাৰ্গ (Drakensberg) পৰ্বতমালাই।
(গ) ‘Big Five’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ অৰণ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানসমূহত পোৱা পাঁচটা প্ৰধান আৰু আটাইতকৈ শক্তিশালী স্তন্যপায়ী বন্যপ্ৰাণী— সিংহ, নাহৰফুটুকী বাঘ, হাতী, গঁড় আৰু আফ্ৰিকান ম’হক একেলগে ‘Big Five’ বুলি কোৱা হয়।
২. জোহানেছবাৰ্গক কিয় ‘সোণৰ নগৰ’ বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: ১৮৮৬ খ্ৰীষ্টাব্দত দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ জোহানেছবাৰ্গ অঞ্চলত প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ সোণৰ খনি আৱিষ্কাৰ হৈছিল। এই বিশাল সোণৰ খনন কাৰ্যক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে জোহানেছবাৰ্গ চহৰখন গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰধান সোণ উৎপাদনকাৰী কেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। সেয়েহে জোহানেছবাৰ্গক ‘সোণৰ নগৰ’ (City of Gold) বুলি জনা যায়।
৩. দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ বিষয়ে এটি টোকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ:
দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ:
১) ভূ-প্ৰকৃতি: দেশখনৰ মাজভাগত আছে ১,২০০ ৰ পৰা ১,৮০০ মিটাৰ ওখ ‘হাইভেল্ড’ নামৰ এক বিশাল মালভূমি। এই মালভূমিক ড্ৰাকেন্সবাৰ্গ পৰ্বতমালাই চাৰিওফালৰ পৰা বেৰি ৰাখিছে। দক্ষিণ-পশ্চিম অংশত ‘গ্ৰেইট কাৰু’ আৰু ‘লিটল কাৰু’ নামৰ দুটা মৰুপ্ৰায় অঞ্চল আছে।
২) উপকূল আৰু নদী: দেশখনৰ প্ৰায় ২,৭৯৮ কি.মি. জোৰা এক সুদীৰ্ঘ উপকূল অঞ্চল আছে। দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰধান নদীখন হ’ল ওৰেঞ্জ (Orange) নদী (২২০০ কি.মি. দীঘল), যাৰ প্ৰধান উপনৈ হ’ল ভাল (Vaal)।
৩) জলবায়ু: দেশখনত মূলতঃ উপক্ৰান্তীয় নাতিশীতোষ্ণ আৰু দক্ষিণ-পশ্চিমত ভূমধ্যসাগৰীয় জলবায়ু অনুভূত হয়। বাৰ্ষিক গড় বৰ্ষাপাত প্ৰায় ৫০ চে.মি. আৰু পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ বৰষুণৰ পৰিমাণ ক্ৰমে কমি যায়।
৪) উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী: দেশখনত প্ৰায় ৮৫০ বিধ প্ৰজাতিৰ চৰাই আৰু ‘Big Five’ (সিংহ, বাঘ, হাতী, গঁড়, ম’হ), জিৰাফ, জেব্ৰা আদি প্ৰচুৰ বন্যপ্ৰাণী পোৱা যায়। ক্ৰুগাৰ আৰু এডোকে ধৰি ইয়াত ১৯ খন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আছে।
অনুশীলনী — ২
১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) দক্ষিণ আফ্ৰিকাত বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী আন্দোলনক কোনে নেতৃত্ব দিছিল?
উত্তৰ: আফ্ৰিকান নেচনেল কংগ্ৰেছৰ মহান নেতা নেলছন মেণ্ডেলাই (Nelson Mandela)।
(খ) ওলণ্ডাজসকলে কেতিয়া কেপ টাউন চহৰত বসতি স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৬৫২ খ্ৰীষ্টাব্দত।
(গ) আফ্ৰিকান নেচনেল কংগ্ৰেছ কি?
উত্তৰ: আফ্ৰিকান নেচনেল কংগ্ৰেছ (ANC) হৈছে দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কৃষ্ণাংগ আদিবাসী জনসাধাৰণৰ অধিকাৰ ৰক্ষা আৰু বৰ্ণবৈষম্যবাদৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিবলৈ গঠন কৰা এক অগ্ৰণী ৰাজনৈতিক দল।
২. দক্ষিণ আফ্ৰিকাত বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী আন্দোলন কিয় গঢ়ি উঠিছিল?
উত্তৰ:
১) দক্ষিণ আফ্ৰিকাত সোণ আৰু হীৰাৰ খনি আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ পিছত ইউৰোপীয় ব্ৰিটিছ আৰু ওলণ্ডাজসকলে উপনিৱেশ স্থাপন কৰি ক্ষমতা দখল কৰে।
২) শ্বেতাংগ চৰকাৰে সংখ্যাগুৰু কৃষ্ণাংগ আফ্ৰিকীয়সকলৰ ওপৰত চৰম সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক বৈষম্যমূলক নীতি (Apartheid) জাপি দিছিল।
৩) কৃষ্ণাংগসকলক সকলো ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হৈছিল, শ্বেতাংগসকলৰ সৈতে সামাজিকভাৱে মিহলি হ’বলৈ দিয়া হোৱা নাছিল আৰু ‘পাছ আইন’ৰ জৰিয়তে সকলো সময়তে পৰিচয় পত্ৰ কঢ়িয়াবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল।
৪) ১৯৬০ চনত চাৰ্পভিলত শান্তিপূৰ্ণ প্ৰতিবাদকাৰীৰ ওপৰত আৰক্ষীয়ে গুলীচালনা কৰি ৬৯ জন লোকক হত্যা কৰে।
এই সকলোবোৰ শোষণ, বঞ্চনা আৰু অমানৱীয় অত্যাচাৰৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ মানৱাধিকাৰ আৰু সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ দক্ষিণ আফ্ৰিকাত বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী আন্দোলন গঢ়ি উঠিছিল।
৩. নেলছন মেণ্ডেলাৰ বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা।
উত্তৰ:
নেলছন মেণ্ডেলা (১৯১৮-২০১৩):
নেলছন মেণ্ডেলা আছিল দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ বৰ্ণবৈষম্যবাদ বিৰোধী সংগ্ৰামৰ অবিসংবাদী মহান নেতা আৰু বিশ্ববিশ্ৰুত শান্তিদূত। তেওঁ আফ্ৰিকান নেচনেল কংগ্ৰেছৰ (ANC) জৰিয়তে শ্বেতাংগ চৰকাৰৰ বৰ্ণবৈষম্য নীতিৰ (Apartheid) বিৰুদ্ধে ঐতিহাসিক আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল। এই আন্দোলনৰ বাবে ১৯৬২ চনত চৰকাৰে তেওঁক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি ৰাজদ্ৰোহৰ অপৰাধত যাৱজ্জীৱন কাৰাদণ্ড বিহে। প্ৰায় ২৭ বছৰ কাৰাগাৰত কটোৱাৰ পিছত বিশ্বজোৰা প্ৰবল জনমতৰ হেঁচাত ১৯৯০ চনৰ ১১ ফেব্ৰুৱাৰীত তেওঁ কাৰামুক্ত হয়। কাৰামুক্তিৰ পিছত তেওঁ শ্বেতাংগ চৰকাৰৰ সৈতে শান্তি আলোচনাৰ জৰিয়তে বৰ্ণবৈষম্যৰ অৱসান ঘটায়। ১৯৯৪ চনত অনুষ্ঠিত সৰ্ববৰ্ণৰ গণতান্ত্ৰিক নিৰ্বাচনত জয়ী হৈ তেওঁ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰথম কৃষ্ণাংগ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হয়। তেওঁক ১৯৯৩ চনত নবেল শান্তি পুৰস্কাৰ আৰু ভাৰত চৰকাৰে ‘ভাৰত ৰত্ন’ সন্মানেৰে সন্মানিত কৰে।
৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ক) দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ খিলঞ্জীয়া অধিবাসীসকল কোন কোন?
উত্তৰ: খৈছান (Khoisan), খৈয়খৈয় (Khoekhoe), চান (San) আৰু পাছলৈ প্ৰব্ৰজন কৰা বান্টু (Bantu) সকল।
প্ৰশ্ন খ) ‘পাছ আইন’ (Pass Laws) কি আছিল?
উত্তৰ: দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ শ্বেতাংগ চৰকাৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা এক বৈষম্যমূলক আইন, যাৰ অধীনত কৃষ্ণাংগ আফ্ৰিকীয়সকলে শ্বেতাংগ এলেকাত প্ৰৱেশ কৰোঁতে সকলো সময়তে বিশেষ পৰিচয় পত্ৰ বা ‘পাছ’ লগত ৰখা বাধ্যতামূলক আছিল।
প্ৰশ্ন গ) দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰধান ৰপ্তানি আৰু আমদানি সামগ্ৰীবোৰ কি কি?
উত্তৰ:
রপ্তানি সামগ্ৰী: সোণ, হীৰা, প্লেটিনাম, লোৰ আকৰ, যন্ত্ৰ-পাতি, মটৰগাড়ী আদি।
আমদানি সামগ্ৰী: পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰী, ৰাসায়নিক দ্ৰব্য, উন্নত সঁজুলি আৰু খাদ্যশস্য।