পাঠৰ মূল সাৰাংশ

‘ভাৰত: পৰিচয় আৰু ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্য’ পাঠটিত আমাৰ দেশ ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান, মাটিকালি (৩২,৮৭,৭৮২ বৰ্গ কি.মি.), চাৰিসীমা আৰু প্ৰশাসনিক বিভাজন (২৮ খন ৰাজ্য আৰু ৮ খন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল) আলোচনা কৰা হৈছে। লগতে ভাৰতৰ প্ৰধান ৬ টা ভূ-প্ৰাকৃতিক বিভাগ— (১) উত্তৰৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল, (২) উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল, (৩) দাক্ষিণাত্য মালভূমি অঞ্চল, (৪) উপকূলীয় নিম্নভূমি অঞ্চল, (五) মৰুভূমি অঞ্চল (থৰ), আৰু (৬) দ্বীপ অঞ্চল (আন্দামান-নিকোবৰ আৰু লাক্ষাদ্বীপ)— তথা অসমৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপনৈসমূহৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ ভৌগোলিক তথ্যকোষ (দ্ৰুত দৃষ্টিত) 

• মাটিকালি: ৩২,৮৭,৭৮২ বৰ্গ কিলোমিটাৰ

• দৈৰ্ঘ্য ও প্ৰস্থ: উত্তৰৰ কাশ্মীৰৰ পৰা দক্ষিণৰ কন্যাকুমাৰীলৈ প্ৰায় ৩২০০ কি.মি. আৰু পূবৰ অৰুণাচলৰ পৰা পশ্চিমৰ গুজৰাটলৈ প্ৰায় ২৯০০ কি.মি.।

• অক্ষাংশ ও দ্ৰাঘিমাংশ: ৮°৪′ উত্তৰৰ পৰা ৩৭°৬′ উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৮°৭′ পূবৰ পৰা ৯৭°২৫′ পূব দ্ৰাঘিমাংশ।

• কৰ্কট-ক্ৰান্তি ৰেখা: ২৩°৩০′ উত্তৰ অক্ষাংশই ভাৰতক প্ৰায় সমানে দুভাগত ভাগ কৰিছে।

• প্ৰধান ভূ-প্ৰাকৃতিক বিভাগ (৬ টা):
  ১. উত্তৰৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল (হিমালয়)
  ২. উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল (সিন্ধু-গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ)
  ৩. দাক্ষিণাত্য মালভূমি অঞ্চল (ক’লা মাটি আৰু খনিজ সম্পদ)
  ৪. উপকূলীয় নিম্নভূমি অঞ্চল (পূব আৰু পশ্চিম উপকূল)
  ৫. মৰুভূমি অঞ্চল (ৰাজস্থানৰ থৰ মৰুভূমি)
  ৬. দ্বীপ অঞ্চল (আন্দামান-নিকোবৰ আৰু লাক্ষাদ্বীপ)

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ৪১)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি কিমান?
উত্তৰ: ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি হ’ল ৩২,৮৭,৭৮২ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।

(খ) ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাক পৃথক কৰা প্ৰণালীটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: পক্ প্ৰণালী (Palk Strait) আৰু মান্নাৰ উপসাগৰ।

(গ) ভাৰতবৰ্ষৰ মাজভাগত অৱস্থিত পৰ্বতখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: বিন্ধ্য পৰ্বত (Vindhya Mountains)।

(ঘ) উত্তৰ ভাৰত আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ সীমা কি?
উত্তৰ: ভাৰতৰ সোঁমাজত অৱস্থিত বিন্ধ্য পৰ্বতকে সাধাৰণতে উত্তৰ ভাৰত আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ ভৌগোলিক সীমা বুলি ধৰা হয়।

(ঙ) এখন দেশৰ চাৰিসীমা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ ৰাজনৈতিক সীমাৰ চাৰিওফালে থকা চুবুৰীয়া দেশ, সাগৰ-মহাসাগৰ বা পৰ্বত-নদীের ভৌগোলিক অৱস্থানকে সেই দেশখনৰ চাৰিসীমা বোলে।

২. ভাৰতৰ চাৰিসীমাত কি কি আছে লিখা:
উত্তৰ:

• উত্তৰ দিশত: চীন, নেপাল, ভূটান আৰু হিমালয় পৰ্বতমালা।

• উত্তৰ-পশ্চিম দিশত: পাকিস্তান আৰু আফগানিস্তান।

• পূব দিশত: বাংলাদেশ, ম্যানমাৰ (ব্ৰহ্মদেশ) আৰু বংগোপসাগৰ।

• পশ্চিম দিশত: আৰব সাগৰ।

• দক্ষিণ দিশত: শ্ৰীলংকা আৰু ভাৰত মহাসাগৰ।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ৪৭)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) ভাৰতৰ সীমাৰ প্ৰাচীৰ কি?
উত্তৰ: উত্তৰ দিশত অৱস্থিত বিশাল হিমালয় পৰ্বতমালাক ভাৰতৰ সীমাৰ প্ৰাচীৰ বুলি কোৱা হয়।

(খ) ভাৰতৰ দুখন বন্দৰ-নগৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: মুম্বাই আৰু চেন্নাই (বা কলকাতা, কোচি)।

(গ) ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চলত বাস কৰা লোকসকলৰ প্ৰধান বৃত্তি কি?
উত্তৰ: সাগৰীয় মাছ ধৰা কাৰ্য (মৎস্য চিকাৰ) আৰু উপকূলীয় ধান-নাৰিকলৰ কৃষিকাৰ্য।

(ঘ) জাৰোৱাসকলে ক’ত বাস কৰে?
উত্তৰ: আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত বাস কৰে।

২. চমু টোকা লিখা:

• (ক) উত্তৰৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল: কাশ্মীৰৰ পৰা অৰুণাচল প্ৰদেশলৈ বিস্তৃত হিমালয় পৰ্বতমালাই এই অঞ্চল গঠন কৰিছে। ইয়াক তিনিটা ভাগত ভগোৱা হৈছে— উচ্চ হিমালয়, নিম্ন হিমালয় আৰু বহিঃহিমালয়। বিশ্বৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট উচ্চ হিমালয়ত অৱস্থিত। এই অঞ্চলে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহক বাধা দি প্ৰচুৰ বৰষুণ ঘটায় আৰু চাইবেৰিয়াৰ অতি শীতল বতাহক বাধা দি ভাৰতক ৰক্ষা কৰে।

• (খ) উত্তৰৰ সমভূমি অঞ্চল: হিমালয় আৰু দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ মাজত সিন্ধু, গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা সাৰুৱা পলসুৱা মাটিৰে এই সমভূমি গঠিত। ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ২৪০০ কিলোমিটাৰ। এই অঞ্চল কৃষিৰ বাবে অতি সাৰুৱা আৰু ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ ঘন জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল।

• (গ) দাক্ষিণাত্য মালভূমি অঞ্চল: গংগা সমভূমিৰ দক্ষিণে আৰব সাগৰ আৰু বংগোপসাগৰৰ মাজত অৱস্থিত ত্ৰিকোণীয় প্ৰাচীন শিলাময় উচ্চভূমি। নৰ্মদা নদীয়ে ইয়াক উত্তৰৰ মধ্যভাৰত উচ্চভূমি আৰু দক্ষিণৰ দাক্ষিণাত্য মালভূমিত ভাগ কৰিছে। ইয়াৰ লাভাজনিত ক’লা মাটি কপাহ খেতিৰ বাবে আৰু ছোটনাগপুৰ অঞ্চল কয়লা-লোৰ খনিজ সম্পদৰ বাবে বিখ্যাত।

• (ঘ) উপকূলীয় নিম্নভূমি অঞ্চল: ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিম কাষেদি সাগৰ চুই থকা দীঘলীয়া নিম্ন সমভূমি। পূব উপকূলটো বহল আৰু পশ্চিম উপকূলটো ঠেক। ইয়াত মুম্বাই, চেন্নাই আদি বন্দৰ অৱস্থিত, যাৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্য পৰিচালিত হয়।

ভাবি উলিওৱা (পৃষ্ঠা ৪৮)

প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ দ্বীপ অঞ্চল বা মৰুভূমি অঞ্চলত বাস কৰা লোকসকলে কেনেধৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে?
উত্তৰ:

• মৰুভূমি অঞ্চলৰ সমস্যা: প্ৰচণ্ড গৰম আৰু পানীৰ চৰম নাটনি, বালিৰ ধুমুহা, কৃষিকাৰ্যৰ অনুপযোগী মাটি, যাতায়াতৰ অসুবিধা।

• দ্বীপ অঞ্চলৰ সমস্যা: মূল ভূ-খণ্ডৰ পৰা বিচ্ছিন্নতা, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ (যেনে: চুনামি, সাগৰীয় ঘূৰ্ণীবতাহ, সামুদ্ৰিক বান), উন্নত চিকিৎসা আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে মূল ভূ-খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা।

মূল অনুশীলন বহী আৰু কাৰ্যপুথিৰ সমাধান (পৃষ্ঠা ১৫–২০)

২. বিদেশী ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সীমা থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহ

৩. ভূ-প্ৰাকৃতিক অঞ্চলভিত্তিক নাম

• (ক) উত্তৰৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ ৩ খন পৰ্বত-পাহাৰ: হিমালয়, কাৰাকোৰাম, নাগা পাহাৰ।

• (খ) দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ ৩ খন পাহাৰ-পৰ্বত: আৰাৱলী, বিন্ধ্য, সাতপুৰা।

• (গ) উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমিৰ ৩ খন নদী: গংগা, যমুনা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ।

• (ঘ) উপকূলীয় অঞ্চলৰ ২ খন বিখ্যাত চহৰ: মুম্বাই, চেন্নাই।

• (ঙ) দ্বীপ অঞ্চলৰ ২ খন ঠাইৰ নাম: প’ৰ্টব্লেয়াৰ, কাভাৰাট্টী।

৪. ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোৱা

৫. ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপনৈসমূহ (আখৰ সজাই লিখা)

• নাহমা → মানাহ

• ৰিনশিধ → ধনশিৰি

• দিয়াগলাপা → পাগলাদিয়া

• ণকোষসো → সোণকোষ

• ংবদি → দিবং

• ণৱসোৰিশি → সোৱণশিৰি

• কাৰিদ → দরিকা (বা দিকাৰং)

• লংক → কলং

• হিংদি → দিহিং

• লীপিক → কপিলী

• ফাইকৃ → কৃষ্ণাই

• হিংদিঢ়ীবু → বুঢ়ীদিহিং

৬. বনজ সম্পদ আৰু খনিজ সম্পদৰ তালিকা

৭. ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰপাৰৰ আৰু দক্ষিণপাৰৰ উপনৈসমূহ

• উত্তৰপাৰৰ উপনৈ (উত্তৰ বাহিনী): সোৱণশিৰি, জীয়াভৰলী, পুঠিমাৰী, পাগলাদিয়া, মানাহ, বেঁকী, চম্পাৱতী, সোণকোষ, ছিমেন।

• দক্ষিণপাৰৰ উপনৈ (দক্ষিণ বাহিনী): বুঢ়ীদিহিং, দিচাং, দিখৌ, জাঁজী, ভোগদৈ, ধনশিৰি, কপিলী, কুলসী, দুধনৈ, কৃষ্ণাই।

৮. অসমৰ জাতি-জনগোষ্ঠীৰ অঞ্চলভিত্তিক বিভাজন

৯. অসমৰ ৩ টা ভূ-প্ৰাকৃতিক বিভাগ আৰু অন্তৰ্গত জিলাসমূহ

১. ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা: কামৰূপ, ডিব্ৰুগড়, তিনিচুকীয়া, যোৰহাট, শোণিতপুৰ, নগাঁও, ধুবুৰী, গোৱালপাৰা আদি ২৯ খন জিলা।
২. বৰাক উপত্যকা: কাছাৰ, শ্ৰীভূমি (কৰিমগঞ্জ) আৰু হাইলাকান্দি জিলা।
৩. পাহাৰীয়া অঞ্চল: কাৰ্বি আংলং, পশ্চিম কাৰ্বি আংলং আৰু ডিমা হাচাও জিলা।

১০. ভাৰতৰ মানচিত্ৰত অসমৰ অৱস্থান

অসম ভাৰতবৰ্ষৰ উত্তৰ-পূব ভৌগোলিক অঞ্চলত (North-Eastern Region) অৱস্থিত।