প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৰাজবংশ আৰু সমাজ
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৰাজবংশ আৰু সমাজ’ পাঠটিত প্ৰাচীন ভাৰতত শাসন কৰা প্ৰধান ৰাজবংশসমূহৰ ইতিহাস, শাসন ব্যৱস্থা, সমাজ আৰু সাহিত্য-সংস্কৃতি আলোচনা কৰা হৈছে। উত্তৰ ভাৰতৰ মৌৰ্য বংশ (চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য, কৌটিল্য আৰু সম্ৰাট অশোক), শৃংগ বংশ, কন্ব আৰু গুপ্ত বংশ (প্ৰথম চন্দ্ৰগুপ্ত, সমুদ্ৰগুপ্ত আৰু দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত); দক্ষিণ ভাৰতৰ পাণ্ড্য, চোল, চেৰা, সাতবাহন, চালুক্য আৰু পল্লৱ বংশ; তথা প্ৰাচীন কামৰূপৰ দানৱ বংশ আৰু বৰ্মন বংশৰ (পুষ্যবৰ্মন আৰু ভাস্কৰবৰ্মন) শাসন প্ৰণালী আৰু সমাজ ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে। লগতে কালিদাসৰ সাহিত্য, প্ৰাচীন স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য আৰু বিদেশী পৰ্যটকসকলৰ (মেগাস্থেনিছ, ফা-হিয়ান, হিউৱেন-চাং) ভ্ৰমণ টোকাৰ বিষয়ে আলোকপাত কৰা হৈছে।
প্ৰধান ৰাজবংশ আৰু তথ্যকোষ (দ্ৰুত দৃষ্টিত)
মৌৰ্য বংশ (৩২৪–১৮৭ খ্ৰী.পূ.):
প্ৰতিষ্ঠাতা: চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য | প্ৰধানমন্ত্ৰী: কৌটিল্য (চাণক্য, অৰ্থশাস্ত্ৰৰ ৰচক)
শ্ৰেষ্ঠ সম্ৰাট: অশোক (কলিংগ যুদ্ধৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ আৰু জীৱ-জন্তুৰ সুৰক্ষা)
ৰাজধানী: পাটলিপুত্ৰ (পাটনা)
গুপ্ত বংশ (৩১৯–ষষ্ঠ শতিকা খ্ৰীষ্টাব্দ):
প্ৰতিষ্ঠাতা: শ্ৰীগুপ্ত | শ্ৰেষ্ঠ ৰজা: সমুদ্ৰগুপ্ত (প্ৰয়াগ প্ৰশস্তিৰ নায়ক)
সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশৰ বাবে গুপ্তযুগক ‘সোণালী যুগ’ বোলা হয়।
দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজবংশসমূহ:
পাণ্ড্য (ৰাজধানী: মাদুৰাই), চোল (ৰাজধানী: কাবেৰীপট্টনম), চেৰা (কেৰেলা), সাতবাহন (অন্ধ্ৰ), চালুক্য (বাদামী), পল্লৱ (কাঞ্চীপুৰম)।
প্ৰাচীন কামৰূপ (অসম):
প্ৰথম কিংবদন্তী ৰজা: মহীৰঙ্গ দানৱ | প্ৰথম ঐতিহাসিক বংশ: বৰ্মন বংশ (পুষ্যবৰ্মন)
শ্ৰেষ্ঠ ৰজা: ভাস্কৰবৰ্মন (৫৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দত ‘ভাস্কৰাব্দ’ চনৰ প্ৰৱৰ্তন আৰু হিউৱেন-চাঙৰ কামৰূপ আগমন)।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ৭৭)
১. তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ লিখা:
(ক) মৌৰ্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন আছিল?
উত্তৰ: চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য।
(খ) অৰ্থশাস্ত্ৰ গ্ৰন্থখনৰ লেখক কোন?
উত্তৰ: মৌৰ্য সম্ৰাট চন্দ্ৰগুপ্তৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌটিল্য (বা চাণক্য)।
(গ) বৰ্তমান ভাৰতৰ কোন অঞ্চলত মৌৰ্যসকলৰ ৰাজ্য অৱস্থিত আছিল?
উত্তৰ: বৰ্তমানৰ উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, মধ্যপ্ৰদেশ, গুজৰাট, উৰিষ্যা, পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশৰ কিছু অংশকে ধৰি সমগ্ৰ উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰতত।
(ঘ) মৌৰ্য ৰজাসকলৰ ভিতৰত কাক শ্ৰেষ্ঠ ৰজা বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: সম্ৰাট অশোকক।
(ঙ) শৃংগ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
উত্তৰ: পূষ্যমিত্ৰ শৃংগ।
(চ) পূষ্যমিত্ৰ শৃংগ কোনটো বৰ্ণৰ লোক আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰাহ্মণ বৰ্ণৰ লোক আছিল।
(ছ) গুপ্ত বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
উত্তৰ: শ্ৰীগুপ্ত।
(জ) মৌৰ্যসকলৰ সময়ত উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক কি বুলি জনা গৈছিল?
উত্তৰ: অমাত্য বুলি জনা গৈছিল।
(ঝ) অশোকৰ শাসনকালত উচ্চ পদবীধাৰী বিষয়াসকলক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: মহামন্ত্ৰী বুলি কোৱা হৈছিল।
(ঞ) ‘অধ্যক্ষ’ বোলা বিষয়াসকলৰ দায়িত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: প্ৰশাসনৰ বিভিন্ন নিৰ্দিষ্ট বিভাগসমূহৰ দায়িত্ব চম্ভালা আৰু পৰিচালনা কৰা।
(ট) মৌৰ্যসকলৰ সময়ৰ প্ৰধান বৰ্ণকেইটা কি আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ— এই চাৰিটা প্ৰধান বৰ্ণ আছিল।
(ঠ) গুপ্তবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজাজন কোন?
উত্তৰ: সম্ৰাট সমুদ্ৰগুপ্ত।
অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ৭৮)
১. তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ লিখা:
(ক) মৌৰ্যবংশৰ সমসাময়িক দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজবংশ তিনিটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পাণ্ড্য, চোল আৰু চেৰা ৰাজবংশ।
(খ) পাণ্ড্যবংশৰ ৰাজধানী কি আছিল?
উত্তৰ: মাদুৰাই (Madurai)।
(গ) উৰাইয়ুৰ কোনখন ৰাজ্যৰ শাসনকেনদ্ৰ আছিল?
উত্তৰ: চোল ৰাজ্যৰ।
(ঘ) চেৰাসকলৰ অঞ্চলটোক কি বুলি জনা গৈছিল?
উত্তৰ: কেৰেলা বুলি জনা গৈছিল।
(ঙ) কাক ‘অন্ধ্ৰ’ বুলি জনা গৈছিল?
উত্তৰ: সাতবাহন বংশৰ লোকসকলক।
(চ) চালুক্য বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন?
উত্তৰ: প্ৰথম পুলকেশী (ৰাজধানী: বাদামী)।
(ছ) পল্লৱ বংশৰ প্ৰথম ৰজা কোন আছিল?
উত্তৰ: সিংহবিষ্ণু।
(জ) কাঞ্চীপুৰম কাৰ ৰাজধানী আছিল?
উত্তৰ: পল্লৱ শাসকসকলৰ।
(ঝ) দক্ষিণ ভাৰতৰ লোকসকলৰ প্ৰধান বৃত্তি কি আছিল?
উত্তৰ: কৃষি কৰ্ম (লগতে গোপালন, বস্ত্ৰ শিল্প আৰু সাগৰীয় বাণিজ্য)।
অনুশীলনী – ৩ (পৃষ্ঠা ৮০)
১. তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ লিখা:
(ক) প্ৰাচীন কামৰূপৰ প্ৰথমটো ঐতিহাসিক বংশৰ নাম কি?
উত্তৰ: বৰ্মন বংশ (প্ৰতিষ্ঠাতা: পুষ্যবৰ্মন)।
(খ) কোনজন কামৰূপৰ ৰজাই ‘ভাস্কৰাব্দ’ নামৰ নতুন চনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰ: ৰজা ভাস্কৰবৰ্মন (৫৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দত)।
(গ) বৰ্মন বংশৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা কোন আছিল?
উত্তৰ: ভাস্কৰবৰ্মন।
(ঘ) চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন-চাং কামৰূপলৈ কেতিয়া আহিছিল?
উত্তৰ: সপ্তম শতিকাত (প্ৰায় ৬৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দত), ৰজা ভাস্কৰবৰ্মনৰ ৰাজত্বকালত।
(ঙ) ‘বিষয়’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: প্ৰাচীন কামৰূপ আৰু গুপ্ত যুগত প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ৰাজ্যখনক বিভক্ত কৰা জিলা সদৃশ খণ্ডসমূহক ‘বিষয়’ বোলা হৈছিল (ইয়াৰ শাসকক বিষয়পতি বোলা হৈছিল)।
(চ) কামৰূপ ৰাজ্যৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য বৃত্তিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: কৃষি, কাপোৰ বোৱা (তাঁতশিল্প), কাঁহ-পিতলৰ বাচন তৈয়াৰ কৰা আৰু মৃৎশিল্প।
অনুশীলনী – ৪ (পৃষ্ঠা ৮২)
১. তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ লিখা:
(ক) গুপ্তযুগক কিয় ‘সোণালী যুগ’ বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: গুপ্ত শাসনকালত সাহিত্য, সংস্কৃত কাব্য-নাটক, বিজ্ঞান, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, ভাস্কৰ্য আৰু চিত্ৰকলাৰ সৰ্বাংগীণ অভূতপূৰ্ব বিকাশ হৈছিল আৰু দেশত শান্তি-সমৃদ্ধি বিৰাজ কৰিছিল বাবে এই যুগক ভাৰতৰ ইতিহাসৰ ‘সোণালী যুগ’ বোলা হয়।
(খ) কালিদাসে লিখা তিনিখন নাটকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: (১) অভিজ্ঞান-শকুন্তলম্, (২) মালৱিকাগ্নিমিত্ৰম্, আৰু (৩) বিক্ৰমোৰ্বশীয়ম্।
(গ) বৰ্তমানৰ প্ৰয়াগৰাজ প্ৰশস্তিৰ (এলাহাবাদ প্ৰশস্তি) লেখক কোন আছিল?
উত্তৰ: সমুদ্ৰগুপ্তৰ ৰাজকবি হৰিসেন।
(ঘ) দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ সভাসদ অমৰসিংহই ৰচনা কৰা অভিধানখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ‘অমৰকোষ’।
(ঙ) দক্ষিণ ভাৰতত কি কি ভাষাত নাটক, কবিতা আদি ৰচনা কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: সংস্কৃত, তামিল, তেলেগু, কানাড়া আৰু মালায়ালম ভাষাত।
ভাবি উলিওৱা (পৃষ্ঠা ৮৩)
(ক) অশোক চক্ৰই কি সূচায়?
উত্তৰ: অশোক চক্ৰই ধৰ্ম, ন্যায়, অহৰহ প্ৰগতি আৰু নীতি-নিয়মৰ গতিশীলতাক সূচায়। ইয়াৰ ২৪ ডাল শলাই দিনটোৰ ২৪ ঘণ্টাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
(খ) অশোক চক্ৰৰ তলত খোদিত ‘সত্যমেৱ জয়তে’ বাক্যশাৰী ক’ত ক’ত দেখিবলৈ পোৱা?
উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকত, ভাৰতীয় মুদ্ৰা (টকা-পইচা), পাছপ’ৰ্ট, আদালতৰ মোহৰ আৰু চৰকাৰী প্ৰমাণ-পত্ৰসমূহত দেখিবলৈ পোৱা যায়।
মূল কাৰ্যপুথি আৰু অনুশীলনীৰ সমাধান (পৃষ্ঠা ৩৪–৩৫)
১. শুদ্ধ শব্দ বাছনি:
(ক) উত্তৰ ভাৰতত ৰাজ্য স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰা প্ৰথম ৰাজবংশটো আছিল মৌৰ্য বংশ।
(খ) সম্ৰাট অশোক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছিল।
(গ) শৃংগ বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰা পুষ্যমিত্ৰ শৃংগ এজন ব্ৰাহ্মণ আছিল।
(ঘ) ভাৰতবৰ্ষৰ দক্ষিণ অংশত শাসন কৰা সাতবাহনসকলক অন্ধ্ৰ বুলিও জনা যায়।
(ঙ) চীনা পৰিব্ৰাজক হিউৱেন চাঙে ভাস্কৰ বৰ্মনৰ আমন্ত্ৰণক্ৰমে অসমলৈ আহিছিল।
২. ‘ক’ অংশৰ লেখক আৰু ‘খ’ অংশৰ গ্ৰন্থ মিলোৱা:
লেখক (ক অংশ) | গ্ৰন্থ (খ অংশ) |
|---|---|
কৌটিল্য | অৰ্থশাস্ত্ৰ |
ব্যাসদেৱ | মহাভাৰত |
কালিদাস | অভিজ্ঞানম্-শকুন্তলম্ |
বিশাখাদত্ত | মুদ্ৰাৰাক্ষস |
বাণভট্ট | হৰ্ষচৰিত |
৩. সময়ৰেখাত শাসকসকলৰ কালক্ৰমিক সজ্জা (Timeline):
১. চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য (৩২৪ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)
২. অশোক (২৬৮ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব)
৩. সমুদ্ৰগুপ্ত (৩৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দ)
৪. ভাস্কৰবৰ্মন (৫৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দ)
৪. প্ৰাচীন অসম আৰু বৰ্তমান অসমৰ সমাজ ব্যৱস্থাৰ তুলনা:
সাদৃশ্য | বৈসাদৃশ্য |
|---|---|
১. প্ৰাচীন আৰু বৰ্তমান দুয়ো সময়তে অসমৰ প্ৰধান জীৱিকা হ’ল কৃষি। | ১. প্ৰাচীন কালত ৰাজতন্ত্ৰ আৰু বৰ্ণভিত্তিক সমাজ আছিল, কিন্তু বৰ্তমান গণতান্ত্ৰিক আৰু সমতাভিত্তিক সমাজ। |
২. তাঁতশিল্প (কাপোৰ বোৱা), মৃৎশিল্প আৰু কাঁহ-পিতলৰ শিল্পৰ চৰ্চা আজিও অব্যাহত আছে। | ২. প্ৰাচীন কালত আধুনিক যন্ত্ৰ-প্ৰযুক্তি আৰু বিজ্ঞানসম্মত শিক্ষা নাছিল, যিটো বৰ্তমান অতি উন্নত। |
৩. বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠীৰ সহাৱস্থান আৰু সমন্বয়ৰ সংস্কৃতি বৰ্তি আছে। | ৩. প্ৰাচীন কালত যোগাযোগৰ মাধ্যম অতি সীমিত আছিল, বৰ্তমান উন্নত যাতায়াত আৰু ডিজিটেল ব্যৱস্থা আছে। |
৫. প্ৰাচীন ভাৰতৰ মানচিত্ৰত স্থানসমূহৰ অৱস্থান:
পাটলিপুত্ৰ: বিহাৰ (গংগা নদীৰ পাৰত, বৰ্তমানৰ পাটনা)।
কলিংগ: ওড়িশা (পূব উপকূলত)।
মাদুৰাই: তামিলনাডু (দক্ষিণ ভাৰত)।
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ: অসম (ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা, বৰ্তমানৰ গুৱাহাটী)।