১. পাঠৰ মূল সাৰাংশ (Key Concepts & Summary)

দিল্লীৰ চুলতানী শাসন (১২০৬-১৫২৬ খ্ৰীঃ)

• দাস বংশ (১২০৬-১২৯০ খ্ৰীঃ): প্ৰতিষ্ঠাপক কুতুবুদ্দিন আইবাক (কুতুবমিনাৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰে)। শ্ৰেষ্ঠ শাসক ইলতুতমিছ (কুতুবমিনাৰ সম্পূৰ্ণ কৰে), একমাত্ৰ মহিলা চুলতানা ৰেজিয়া চুলতানা, আৰু শেষ চুলতান গিয়াছুদ্দিন বলবন। ১২০৬ খ্ৰীঃত বখতিয়াৰ খিলজিয়ে অসম আক্ৰমণ কৰি ৰজা পৃথুৰ হাতত পৰাস্ত হয় (কানাই বৰশী বোৱা শিলালিপি)।

• খিলজি বংশ (১২৯০-১৩২০ খ্ৰীঃ): প্ৰতিষ্ঠাপক জালালুদ্দিন খিলজি। আলাউদ্দিন খিলজিয়ে বজাৰ নিয়ন্ত্ৰণ নীতি আৰু মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰৱৰ্তন কৰে।

• টোগলক বংশ (১৩২০-১৪১৪ খ্ৰীঃ): প্ৰতিষ্ঠাপক গিয়াছুদ্দিন টোগলক। মহম্মদ-বিন-টোগলকে ৰাজধানী দৌলতাবাদলৈ স্থানান্তৰ আৰু তামৰ মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰি বিফল হোৱাৰ বাবে ‘জ্ঞানী মূৰ্খ’ বুলি জনা যায়। ১৩৯৮ খ্ৰীঃত সমৰখণ্ডৰ টাইমূৰে ভাৰত আক্ৰমণ কৰে।

• ছৈয়দ বংশ (১৪১৪-১৪৫১ খ্ৰীঃ): প্ৰতিষ্ঠাপক খিজিৰ খাঁ।

• লোডী বংশ (১৪৫১-১৫২৬ খ্ৰীঃ): প্ৰতিষ্ঠাপক বাহলোল লোডী। ১৫২৬ খ্ৰীঃত পানীপথৰ প্ৰথম যুদ্ধত বাবৰে ইব্ৰাহীম লোডীক পৰাস্ত কৰি মোগল সাম্ৰাজ্য স্থাপন কৰে।

মোগল সাম্ৰাজ্য (১৫২৬-১৭০৭ খ্ৰীঃ) 

• বাবৰ (১৫২৬-১৫৩০): প্ৰতিষ্ঠাপক, আত্মজীৱনী ‘বাবৰনামা’।

• হুমায়ুন (১৫৩০-১৫৪০, ১৫৫৫-১৫৫৬): শ্বেৰ শ্বাহ সুৰীৰ হাতত ক্ষমতাচ্যুত হৈ ১৫৫৫ খ্ৰীঃত পুনৰ দিল্লী উদ্ধাৰ কৰে।

• আকবৰ (১৫৫৬-১৬০৫): মাত্ৰ ১৩ বছৰত সিংহাসনত বহে (অভিভাৱক বৈৰাম খাঁ)। ‘চুল-হি-কূল’ (সাৰ্বজনীন শান্তি), জিজিয়া কৰ ৰদ, মনচবদাৰী ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন, ফতেহপুৰ চিক্ৰি, বুলন্দ দৰৱাজা নিৰ্মাণ।

• জাহাংগীৰ (১৬০৫-১৬২৭): চিত্ৰকলা আৰু উদ্যানৰ পৃষ্ঠপোষক (শ্বালিমাৰ বাগ)।

• ছাহজাহান (১৬২৮-১৬৫৮): স্থাপত্যৰ স্বৰ্ণযুগ— তাজমহল (পত্নী মমতাজৰ স্মৃতিত), লালকিল্লা, জামা মছজিদ নিৰ্মাণ।

• ঔরংগজেৱ (১৬৫৮-১৭০৭): ‘আলমগীৰ’ উপাধি গ্ৰহণ, জিজিয়া কৰ পুনৰ প্ৰৱৰ্তন, সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বাধিক বিস্তাৰ। ১৬৭১ খ্ৰীঃত শৰাইঘাটৰ ৰণত আহোমৰ হাতত মোগল পৰাস্ত হয়।

২. পাঠভিত্তিক অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

অনুশীলনী — ১ (চুলতানী শাসন সম্পৰ্কীয়)

১. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ:

(ক) তুৰ্কীসকলে অসম আক্ৰমণ কৰাৰ কথা ক’ত উল্লেখ আছে?
উত্তৰ: উত্তৰ গুৱাহাটীৰ ‘কানাই বৰশী বোৱা শিলালিপিত’।

(খ) কোন গৰাকী চুলতানে দিল্লীৰপৰা দৌলতাবাদলৈ ৰাজধানী স্থানান্তৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: চুলতান মহম্মদ-বিন-টোগলকে।

(গ) ইবন বটুতা ক’ৰ পৰা ভাৰতলৈ আহিছিল?
উত্তৰ: উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ মৰক্কো (Morocco) দেশৰ পৰা।

(ঘ) ছৈয়দ বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল?
উত্তৰ: খিজিৰ খাঁ (Khizr Khan)।

(ঙ) ১৫২৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পানীপথৰ যুদ্ধত কোনে কাক পৰাস্ত কৰিছিল?
উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট বাবৰে দিল্লীৰ চুলতান ইব্ৰাহীম লোডীক পৰাস্ত কৰিছিল।

(চ) কোনে দিল্লীত তিনিখন বজাৰ স্থাপন কৰিছিল?
উত্তৰ: চুলতান আলাউদ্দিন খিলজিয়ে।

(ছ) চুলতানী সকলৰ প্ৰশাসনৰ মূল ভেটি কি আছিল?
উত্তৰ: ইছলাম ধৰ্মীয় আইন বা শ্বৰীয়া আইন (Sharia Law)।

২. চুলতানী শাসক বুলিলে কি বুজা? চুলতানী শাসনৰ উল্লেখযোগ্য ৰাজবংশকেইটা কি কি?

উত্তৰ:

• চুলতানী শাসকৰ অৰ্থ: ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৫২৬ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে প্ৰায় তিনিশ বছৰ জুৰি দিল্লীকে কেন্দ্ৰ কৰি ভাৰতত শাসন কৰা তুৰ্কী-আফগান মুছলমান ৰজাসকলক চুলতান বোলা হৈছিল আৰু তেওঁলোকৰ শাসনকালক চুলতানী শাসন বোলা হয়।

• পাঁচটা প্ৰধান ৰাজবংশ:

  1. দাস বংশ (১২০৬ – ১২৯০ খ্ৰীঃ)

  2. খিলজি বংশ (১২৯০ – ১৩২০ খ্ৰীঃ)

  3. টোগলক বংশ (১৩২০ – ১৪১৪ খ্ৰীঃ)

  4. ছৈয়দ বংশ (১৪১৪ – ১৪৫১ খ্ৰীঃ)

  5. লোডী বংশ (১৪৫১ – ১৫২৬ খ্ৰীঃ)

৩. কুতুবুদ্দিন আইবাকে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বংশটোক কিয় দাস বংশ বোলা হয়?

উত্তৰ: কুতুবুদ্দিন আইবাক মূলতঃ তুৰ্কী বংশৰ এগৰাকী ক্ৰীতদাস (Slave) আছিল। পাৰস্যৰ কাজী এজনে তেওঁক ক্ৰয় কৰাৰ পিছত গজনীৰ চুলতান মহম্মদ ঘোৰীৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰিছিল। নিজৰ দক্ষতাৰ বলত তেওঁ সেনাপতি হৈ পৰে আৰু ঘোৰীৰ মৃত্যুৰ পিছত দিল্লীত শাসন আৰম্ভ কৰে। যিহেতু এই ৰাজবংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কুতুবুদ্দিন আইবাক আৰু পৰৱৰ্তী শাসক ইলতুতমিছ ও বলবন পূৰ্বতে দাস আছিল, সেয়েহে এই ৰাজবংশটোক ‘দাস বংশ’ (Slave Dynasty) বোলা হয়।

৪. মহম্মদ-বিন-টোগলকক কিয় ‘জ্ঞানী মূৰ্খ’ ৰজা বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: চুলতান মহম্মদ-বিন-টোগলক এজন অতি পণ্ডিত, বিদ্বান আৰু প্ৰজাহিতৈষী শাসক আছিল যদিও বাস্তৱ পৰিকল্পনা আৰু দূৰদৰ্শিতাৰ অভাৱত তেওঁ লোৱা প্ৰতিটো সিদ্ধান্তই বিফল হৈছিল:

1. তেওঁ হঠাতে দিল্লীৰ পৰা দৌলতাবাদলৈ ৰাজধানী স্থানান্তৰ কৰি পুনৰ দিল্লীলৈ ওভতাই অনাৰ ফলত হাজাৰ হাজাৰ প্ৰজাৰ অনাহকত মৃত্যু হৈছিল আৰু প্ৰচুৰ ৰাজকোষৰ ধন নষ্ট হৈছিল।

2. তেওঁ প্ৰতীকী তামৰ মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰিছিল, কিন্তু নকল মুদ্ৰা প্ৰস্তুত হোৱা ৰোধ কৰিব নোৱাৰাত দেশৰ অৰ্থনীতি ধ্বংস হৈছিল।
   এনেদৰে উচ্চ শিক্ষিত হৈও অদূৰদৰ্শী কাৰ্যৰ বাবে তেওঁক ইতিহাসত ‘জ্ঞানী মূৰ্খ’ (Wise Fool) আৰু তেওঁৰ হঠকাৰী কাৰ্যক ‘টোগলকী কাণ্ড’ বোলা হয়।

৫. চুলতানসকলৰ প্ৰশাসন ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে এটি চমুটোকা লিখা।

উত্তৰ:

1. কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসন: চুলতানজনেই আছিল সৰ্বোচ্চ ক্ষমতাৰ অধিকাৰী। প্ৰশাসনৰ মূল ভিত্তি আছিল ইছলামিক শ্বৰীয়া আইন।

2. মন্ত্ৰী পৰিষদ: প্ৰশাসনৰ বিভিন্ন বিভাগ আছিল, যেনে— বিত্ত বিভাগৰ মুৰব্বী ‘ৱাজিৰ’ (দিৱান-ই-ৱাজাৰত), সামৰিক বিভাগৰ মুৰব্বী ‘আৰিজ-ই-মামলিক’ (দিৱান-ই-অৰ্জ), ন্যায় বিভাগৰ ‘কাজি-উল-কাজাত’, আৰু চোৰাংচোৱা বিভাগৰ ‘ৱাৰিদ-ই-মুমালিক’।

3. ইক্তা ব্যৱস্থা: সাম্ৰাজ্যখনক সুচাৰুৰূপে চলাবলৈ কিছুমান প্ৰদেশ বা অঞ্চলত ভাগ কৰা হৈছিল, যাক ‘ইক্তা’ আৰু ইয়াৰ প্ৰশাসকক ‘ইক্তাদাৰ’ বা ‘মুক্তি’ বোলা হৈছিল।

অনুশীলনী — ২ (মোগল সাম্ৰাজ্য সম্পৰ্কীয়)

১. চমু প্ৰশ্নোত্তৰ:

(ক) মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক বাবৰ কাৰ বংশধৰ আছিল?
উত্তৰ: মধ্য এছিয়াৰ দিগ্বিজয়ী বীৰ টাইমূৰৰ বংশধৰ আছিল।

(খ) মোগল সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তৃতি ক’ৰপৰা ক’লৈ আছিল?
উত্তৰ: উত্তৰে কাবুল আৰু কাশ্মীৰৰ পৰা দক্ষিণে কৰ্ণাটক (আৰকট) লৈকে আৰু পশ্চিমে গুজৰাটৰ পৰা পূবে বংগলৈকে বিস্তৃত আছিল।

(গ) ‘বাবৰনামা’ কি?
উত্তৰ: ‘বাবৰনামা’ হৈছে মোগল সম্ৰাট বাবৰে পাৰ্চী ভাষাত নিজৰ জীৱনৰ অভিজ্ঞতা আৰু ভাৰতৰ বিষয়ে ৰচনা কৰা বিখ্যাত আত্মজীৱনী।

(ঘ) ‘হেমচন্দ্ৰ বিক্ৰমাদিত্য’ উপাধি কোনে গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: সুৰ বংশৰ আফগান সেনাপতি তথা ৱাজিৰ হিমুৱে (Himu)।

(ঙ) ‘চুল-হি-কূল’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সম্ৰাট আকবৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সহনশীলতা আৰু সাৰ্বজনীন শান্তিৰ নীতিক ‘চুল-হি-কূল’ (Sulh-i-Kul) বোলা হয়।

(চ) তাজমহল কোনে আৰু কাৰ স্মৃতিত নিৰ্মাণ কৰিছিল?
উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট ছাহজাহানে তেওঁৰ প্ৰিয় পত্নী মমতাজ মহলৰ স্মৃতিত নিৰ্মাণ কৰিছিল।

(ছ) ঔৰংগজেৱে সিংহাসনত অধিষ্ঠিত হৈ কি উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: ‘আলমগীৰ’ (বিশ্ববিজেতা) উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল।

২. আকবৰে জ্ঞান অন্বেষণৰ বাবে কি কি কাৰ্যাৱলী হাতত লৈছিল?

উত্তৰ:

1. নিজে নিৰক্ষৰ হোৱা সত্ত্বেও আকবৰৰ জ্ঞানৰ প্ৰতি গভীৰ অনুৰাগ আছিল। তেওঁ ৰাজসভাত বিভিন্ন পণ্ডিত, দাৰ্শনিক আৰু নৱৰত্নক স্থান দিছিল।

2. তেওঁৰ পৃষ্ঠপোষকতাত সংস্কৃত ভাষাৰ মহাভাৰত, ৰামায়ণ, ভাগৱত গীতা আৰু পঞ্চতন্ত্ৰ পাৰ্চী ভাষালৈ অনুবাদ কৰা হৈছিল।

3. ফতেহপুৰ চিক্ৰিত ‘ইবাদত খানা’ স্থাপন কৰি সকলো ধৰ্মৰ পণ্ডিতসকলৰ সৈতে ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক আলোচনা কৰিছিল।

4. কোনো ব্যক্তিক জোৰকৈ ধৰ্ম জাপি দিয়াৰ বিৰোধিতা কৰি উদাৰ ধৰ্মীয় বাতাবৰণ সৃষ্টি কৰিছিল।

৩. জিজিয়া কৰ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: মধ্যযুগত মুছলমান শাসকসকলে নিজ সাম্ৰাজ্যত বসবাস কৰা অমুছলমান (হিন্দু) প্ৰজাসকলৰ জীৱন আৰু সম্পত্তিৰ নিৰাপত্তা প্ৰদানৰ বিনিময়ত আৰোপ কৰা একপ্ৰকাৰৰ ধৰ্মীয় কৰক জিজিয়া কৰ (Jizya Tax) বোলা হয়।

৪. মনচবদাৰী ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰ:

• অৰ্থ আৰু প্ৰৱৰ্তন: ‘মনচব’ এটা আৰবী শব্দ যাৰ অৰ্থ হ’ল ‘পদ’ বা ‘স্থান’। মোগল সম্ৰাট আকবৰে সামৰিক আৰু অসামৰিক প্ৰশাসন সুচাৰুৰূপে চলাবলৈ মনচবদাৰী ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

• জাট আৰু সৱাৰ: প্ৰতিজন মনচবদাৰৰ পদ নিৰ্ণয়ৰ বাবে দুটা পদবী আছিল— ‘জাট’ (ব্যক্তিগত পদমৰ্যাদা আৰু দৰমহা) আৰু ‘সৱাৰ’ (তেওঁ ৰাখিবলগীয়া অশ্বাৰোহী সৈন্যৰ সংখ্যা)।

• জাগিৰ: দৰমহাৰ বিনিময়ত মনচবদাৰসকলক নিৰ্দিষ্ট ভূ-খণ্ড দিয়া হৈছিল যাৰ পৰা তেওঁলোকে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰিছিল, যাক ‘জাগিৰ’ বোলা হৈছিল। মনচবদাৰী পদ বংশানুক্ৰমিক নাছিল।

৩. মধ্যযুগৰ উল্লেখযোগ্য স্থাপত্য-ভাস্কৰ্য