পাঠৰ মূল সাৰাংশ 

এই পাঠটিত পৃথিৱীৰ ৭ খন মহাদেশৰ (এছিয়া, আফ্রিকা, উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, এণ্টাৰ্কটিকা, ইউৰোপ আৰু ওচেনিয়া) ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। লগতে এছিয়া মহাদেশৰ পূব প্ৰান্তত অৱস্থিত প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় উন্নত দ্বীপ-ৰাষ্ট্ৰ ‘জাপান’ৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশ, চাৰিটা প্ৰধান দ্বীপ (হ’কাইডো, হন্‌ছু, ছিক’কু আৰু কিউছু), প্ৰাকৃতিক অৱস্থা, মেইজী যুগৰ আধুনিকীকৰণৰ ইতিহাস, জনসংখ্যা, ছিন্ত’ ধৰ্ম আৰু বিশ্ববিখ্যাত উদ্যোগসমূহৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

বিশ্বৰ মহাদেশ আৰু জাপান: দ্ৰুত তথ্যকোষ

সাতখন মহাদেশ (মাটিকালি অনুসৰি ক্ৰমত)

1. এছিয়া: বৃহত্তম মহাদেশ; পৃথিৱীৰ মুঠ স্থলভাগৰ ১/৩ অংশ।

2. আফ্ৰিকা: দ্বিতীয় বৃহত্তম মহাদেশ; ইয়াৰ মাজেৰে বিষুৱ, কৰ্কট আৰু মকৰ-ক্ৰান্তি তিনিওডাল প্ৰধান ৰেখা পাৰ হৈছে।

3. উত্তৰ আমেৰিকা: ৰকি পৰ্বতমালাৰ অৱস্থান; পানামা যোজকে দক্ষিণ আমেৰিকাৰ লগত যুক্ত কৰিছে।

4. দক্ষিণ আমেৰিকা: এণ্ডিজ পৰ্বতমালা আৰু আমাজন নদীৰ বাবে বিখ্যাত।

5. এণ্টাৰ্কটিকা: বৰফেৰে ঢাক খোৱা মানৱবসতিহীন কুমেৰু মহাদেশ। ভাৰতৰ গৱেষণা কেন্দ্ৰ— মৈত্ৰী, ভাৰতী আৰু দক্ষিণ গংগোত্ৰী ইয়াতেই অৱস্থিত।

6. ইউৰোপ: আল্পছ পৰ্বতমালা থকা মহাদেশ।

7. ওচেনিয়া / অষ্ট্ৰেলিয়া: পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰতম দ্বীপ-মহাদেশ।

গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক ধাৰণা

• প্ৰণালী (Strait): দুটা ডাঙৰ জলভাগক সংযোগ কৰা ঠেক জলভাগ। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাৰ মাজত থকা পক্ প্ৰণালী।

• যোজক (Isthmus): দুটা ডাঙৰ স্থলভাগক সংযোগ কৰা ঠেক মাটিৰ ভাগ। উদাহৰণস্বৰূপে, উত্তৰ আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ মাজৰ পানামা যোজক।

জাপান এক দৃষ্টিত

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সমাধান

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ৩২)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) পৃথিৱীৰ মহাদেশবোৰৰ নাম কি কি?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্ৰধান ৭ খন মহাদেশ হ’ল— (১) এছিয়া, (২) আফ্রিকা, (৩) উত্তৰ আমেৰিকা, (৪) দক্ষিণ আমেৰিকা, (৫) এণ্টাৰ্কটিকা, (৬) ইউৰোপ, আৰু (৭) ওচেনিয়া।

(খ) সম্পূৰ্ণৰূপে দক্ষিণ গোলাৰ্ধত পৰা মহাদেশখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: ওচেনিয়া আৰু এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশ।

(গ) পৃথিৱীৰ দীৰ্ঘতম পৰ্বতমালাৰ নাম কি?
উত্তৰ: দক্ষিণ আমেৰিকাত অৱস্থিত এণ্ডিজ পৰ্বতমালা (Andes Mountain Range)।

(ঘ) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মৰুভূমি কোনখন?
উত্তৰ: আফ্ৰিকা মহাদেশত অৱস্থিত চাহাৰা মৰুভূমি (Sahara Desert)।

(ঙ) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ দীঘল নদীখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: আফ্ৰিকা মহাদেশৰ নীলনদী (River Nile)।

(চ) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ বহল নদীখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: দক্ষিণ আমেৰিকাৰ আমাজন নদী (River Amazon)।

(ছ) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মহাদেশখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: এছিয়া মহাদেশ (Asia)।

২. চমুটোকা লিখা: 

• এছিয়া মহাদেশ: এছিয়া পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মহাদেশ। পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ এই মহাদেশে আগুৰি আছে। ইয়াৰ অধিকাংশ অঞ্চল উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত। পৃথিৱীৰ উচ্চতম পৰ্বতশ্ৰেণী হিমালয় আৰু সৰ্বোচ্চ শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট এই মহাদেশতে আছে। উৰাল পৰ্বতমালাই এছিয়াক ইউৰোপৰ পৰা পৃথক কৰিছে।

• ইউৰোপ মহাদেশ: এছিয়া মহাদেশৰ পশ্চিমে অৱস্থিত ইউৰোপ মহাদেশ তিনিফালে জলভাগেৰে আগুৰা। মহাদেশখনৰ উত্তৰ অংশৰ মাজেৰে সুমেৰু বৃত্ত পাৰ হৈ গৈছে। আল্পছ (Alps) হ’ল ইউৰোপৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতমালা। ইউৰোপ উদ্যোগ আৰু বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিত অতি উন্নত।

• আফ্ৰিকা মহাদেশ: পৃথিৱীৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম মহাদেশ। বিষুৱৰেখা এই মহাদেশৰ প্ৰায় সোঁমাজেৰে পাৰ হৈ যোৱাৰ বাবে ইয়াৰ জলবায়ু উষ্ণ। এইখনেই একমাত্ৰ মহাদেশ যাৰ মাজেৰে বিষুৱৰেখা, কৰ্কট-ক্ৰান্তি আৰু মকৰ-ক্ৰান্তি— তিনিওডাল ৰেখা পাৰ হৈছে। বিশ্বৰ বৃহত্তম মৰুভূমি চাহাৰা ইয়াতেই অৱস্থিত।

• উত্তৰ আমেৰিকা: পৃথিৱীৰ তৃতীয় বৃহত্তম মহাদেশ। ই সম্পূৰ্ণৰূপে উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত। ৰকি পৰ্বতমালা ইয়াৰ উল্লেখযোগ্য পৰ্বতমালা। পানামা যোজকে উত্তৰ আমেৰিকাক দক্ষিণ আমেৰিকাৰ লগত সংযোগ কৰিছে। কানাডা আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ এই মহাদেশৰ দুখন প্ৰধান উন্নত ৰাষ্ট্ৰ।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ৩৭)

১. তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) জাপান দেশখনৰ দুটা প্ৰধান বিশেষত্ব উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. জাপান প্ৰায় ১৪,০০০ সৰু-বৰ দ্বীপেৰে গঠিত এখন সম্পূৰ্ণ দ্বীপ-ৰাষ্ট্ৰ (Island Country)।
২. জাপান এখন পাহাৰীয়া আৰু ১০০ ৰো অধিক সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰি থকা অতিশয় ভূমিকম্পপ্ৰৱণ দেশ।

(খ) জাপান দেশখন গঠিত হোৱা দ্বীপবোৰৰ ভিতৰত কোনটো আটাইতকৈ ডাঙৰ?
উত্তৰ: হন্‌ছু (Honshu) দ্বীপ।

(গ) জাপানৰ এখন সমতলভূমিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: কান্টো সমতল (Kanto Plain)।

(ঘ) জাপানত অনুভূত ঋতুকেইটা কি কি?
উত্তৰ: জাপানত অনুভূত চাৰিটা ঋতু হ’ল— (১) শীত, (২) বসন্ত, (৩) গ্ৰীষ্ম, আৰু (৪) শৰৎ।

(ঙ) কোনটো ঋতুক ‘ফল’ (Fall) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: শৰৎ কালক (ছেপ্টেম্বৰ-নৱেম্বৰ) ‘ফল’ বুলি কোৱা হয়, কাৰণ এই সময়ত গছৰ পাত সৰি পৰে।

(চ) জাপানৰ ক’ত ক’ত সৰলবৰ্গীয় গছ পোৱা যায়?
উত্তৰ: জাপানৰ উত্তৰৰ হ’কাইডো দ্বীপত আৰু হন্‌ছু দ্বীপৰ উচ্চ পাহাৰীয়া এলেকাবোৰত সৰলবৰ্গীয় গছ পোৱা যায়।

(ছ) জাপানৰ বেছিভাগ মানুহে কি ধৰ্ম পালন কৰে?
উত্তৰ: জাপানৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশ লোকে পৰম্পৰাগত ছিন্ত’ (Shinto) ধৰ্ম পালন কৰে।

(জ) জাপানত শিক্ষিতৰ হাৰ কিমান?
উত্তৰ: জাপানত শিক্ষিতৰ হাৰ ৯৯ শতাংশ।

২. জাপানক কিয় ‘দ্বীপ-দেশ’ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ জাপানৰ কোনো ভূ-খণ্ডই মূল এছিয়া মহাদেশৰ স্থলভাগৰ লগত লাগি থকা নাই। ই প্ৰশান্ত মহাসাগৰত অৱস্থিত প্ৰায় ১৪,০০০ সৰু-বৰ দ্বীপেৰে চাৰিওফালে সাগৰ-মহাসাগৰে আগুৰি গঠিত হোৱা বাবে ইয়াক সম্পূৰ্ণ ‘দ্বীপ-দেশ’ বুলি কোৱা হয়।

৩. জাপানৰ উদ্যোগৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা:
উত্তৰ: জাপান বিশ্বৰ ভিতৰতে অন্যতম অগ্ৰণী ঔদ্যোগিক আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ দেশ। নিজা কেঁচামালৰ অভাৱ থকা সত্ত্বেও জাপানে বিদেশৰ পৰা কেঁচামাল আমদানি কৰি নিজৰ উচ্চ কাৰিকৰী জ্ঞান আৰু দক্ষ মানৱ সম্পদৰ সহায়ত উন্নত মানৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান উদ্যোগসমূহ হ’ল— মটৰ গাড়ী নিৰ্মাণ (টয়োটা, হোণ্ডা ইত্যাদি), জাহাজ নিৰ্মাণ, লো-তীখা উদ্যোগ, ইলেকট্ৰনিক্স আৰু যন্ত্ৰ-পাতি উদ্যোগ।

দলগত কাৰ্য আৰু চিন্তা-মূলক প্ৰশ্ন

ভাবি উলিওৱা

প্ৰশ্ন: আমি ৰে’লগাড়ী বা বাছেৰে অসমৰ পৰা জাপানলৈ যাব পাৰিমনে? জাপান পাবলৈ কোনকেইখন দেশ পাৰ হৈ যাব লাগিব?
উত্তৰ: সম্পূৰ্ণভাৱে বাছ বা ৰে’লেৰে অসমৰ পৰা জাপানলৈ পোনে পোনে যাব নোৱাৰি, কাৰণ জাপান চাৰিওফালে সাগৰেৰে আগুৰা এখন দ্বীপ-ৰাষ্ট্ৰ। অৱশ্যে এছিয়া মহাদেশৰ পূব উপকূললৈকে স্থলপথেৰে যাব পাৰি। অসমৰ পৰা স্থলপথেৰে যাবলৈ হ’লে প্ৰথমে ম্যানমাৰ, তাৰ পিছত চীন দেশ আৰু তাৰ পিছত উত্তৰ কোৰিয়া বা দক্ষিণ কোৰিয়া পাৰ হৈ পূব উপকূললৈ যাব লাগিব আৰু তাৰ পৰা জাহাজ বা বিমানেৰে সাগৰ পাৰ হৈ জাপান পাব লাগিব।

মূল অনুশীলন বহী আৰু কাৰ্যপুথিৰ সমাধান

১. মাটিকালিৰ ভিত্তিত সৰুৰ পৰা ডাঙৰলৈ মহাদেশবোৰৰ ক্ৰম

1. ওচেনিয়া (আটাইতকৈ সৰু)

2. ইউৰোপ

3. এণ্টাৰ্কটিকা

4. দক্ষিণ আমেৰিকা

5. উত্তৰ আমেৰিকা

6. আফ্রিকা

7. এছিয়া (আটাইতকৈ ডাঙৰ)

৪. জাপান সম্পৰ্কীয় শুদ্ধ উক্তি নিৰ্বাচন

• (ক) জাপান এখন কৃষি প্ৰধান দেশ। → (অশুদ্ধ)

• (খ) জাপান সম্পূৰ্ণভাৱে দ্বীপ দেশ। → শুদ্ধ [✔]

• (গ) জাপানত বৰষুণ একেবাৰে নহয়। → (অশুদ্ধ)

• (ঘ) জাপানত অৰণ্য দেখা নাযায়। → (অশুদ্ধ)

• (ঙ) জাপান ভূমিকম্পপ্ৰৱণ দেশ। → শুদ্ধ [✔]

৫. ধাৰণা চিত্ৰ: জাপানৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ (Concept Web)