পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ২১)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া: 

(ক) পৃথিৱীৰ কোন অংশত প্ৰধান ভূ-অৱয়ববোৰ দেখা যায়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্ৰধান ভূ-অৱয়ববোৰ স্থলভাগ আৰু জলভাগ— এই দুয়োটা অংশতে দেখা যায়।

(খ) স্থলভাগত পোৱা প্ৰধান ভূ-অৱয়ববোৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: স্থলভাগত পোৱা প্ৰধান ভূ-অৱয়ববোৰ হ’ল— পৰ্বত-পাহাৰ, মালভূমি, সমভূমি, মৰুভূমি আৰু উপত্যকা।

(গ) পৰ্বত আৰু মালভূমিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: 

• পৰ্বত: পৰ্বত হ’ল চাৰিওফালৰ ভূ-ভাগতকৈ যথেষ্ট ওখ, থিয় ঢালযুক্ত আৰু ওখ শৃংগ বা শিখৰ থকা শিলাময় উচ্চভূমি।

• মালভূমি: মালভূমি হ’ল পৰ্বততকৈ কম ওখ কিন্তু চাৰিওফালৰ সমভূমিতকৈ ওখ, যাৰ ওপৰভাগ বহল আৰু প্ৰায় সমতল (মেটেলৰ দৰে)।

(ঘ) সমভূমি কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰ: নদী, জান-জুৰি আদি বোৱতী পানীয়ে পৰ্বত-পাহাৰ আৰু মালভূমিৰ দৰে উচ্চভূমিৰ পৰা শিল, বালি, বোকা আৰু পলস উটুৱাই আনি নিম্নভূমি অঞ্চলত যুগ যুগ ধৰি জমা কৰাৰ ফলত সাৰুৱা সমভূমিৰ সৃষ্টি হয়।

(ঙ) মালভূমি অঞ্চলৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ:
১. মালভূমিৰ ওপৰভাগ বহল আৰু প্ৰায় সমতল, কিন্তু ইয়াৰ কাষবোৰ কিছু পৰিমাণে থিয় ঢালযুক্ত হয়।
২. মালভূমিসমূহ কয়লা, লোৰ আকৰ, মেংগানিজ, সোণ আদি খনিজ সম্পডেৰে অতি চহকী।
৩. মালভূমিৰ থিয় ঢালত নদীৰ পানী তললৈ পৰি মনোৰম জলপ্ৰপাতৰ সৃষ্টি কৰে।

(চ) পাৰ্বত্য অঞ্চলত জনবসতি কিয় সেৰেঙা?
উত্তৰ: পাৰ্বত্য অঞ্চলসমূহ শিলাময়, থিয় ঢালযুক্ত আৰু ওখোৰা-মোখোৰা হোৱাৰ বাবে তাত কৃষিকাৰ্য কৰা আৰু বাট-পথ নিৰ্মাণ কৰা অতি কঠিন। লগতে বাসস্থান নিৰ্মাণৰ বাবেও সমতল ঠাইৰ অভাৱ। সেয়েহে এনে অঞ্চলত জীৱন-নিৰ্বাহ কষ্টকৰ হোৱা বাবে জনবসতি সেৰেঙা হয়।

২. পৰ্বত-পাহাৰে মানুহক কিদৰে সহায় কৰে, বহলাই লিখা:
উত্তৰ:
১. পানীৰ ভঁৰাল: পৃথিৱীৰ বেছিভাগ প্ৰধান নদীৰ উৎপত্তি পৰ্বতৰ হিমবাহ আৰু নিজৰাৰ পৰাই হয়। সেয়ে পৰ্বত-পাহাৰ ব্যৱহাৰোপযোগী মিঠা পানীৰ মূল ভঁৰাল।
২. জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ: পৰ্বত-পাহাৰে বতাহৰ গতি রোধ কৰি প্ৰচুৰ বৰষুণ হোৱাত সহায় কৰে।
৩. বনজ সম্পদ: পৰ্বতৰ বনাঞ্চলে মানুহক খৰি, কাঠ, খাদ্য, পশুখাদ্য আৰু বহুমূলীয়া বনৌষধি যোগান ধৰে।
৪. পৰ্যটন কেন্দ্ৰ: স্বাস্থ্যকৰ আৰু শীতল পৰিৱেশৰ বাবে পৰ্বত-পাহাৰসমূহ (যেনে: ছিমলা, দাৰ্জিলিং, ছিলং, হাফলং) বিখ্যাত পৰ্যটন কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছে।
৫. জলবিদ্যুৎ: পাহাৰীয়া নদীৰ প্ৰখৰ সোঁতত বান্ধ দি জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ২৪)

১) তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) জলমণ্ডল কাক বোলে?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত থকা সাগৰ-মহাসাগৰ, উপসাগৰ, নদ-নদী, হ্ৰদ, বিল, জলাশয় আদি সকলো জলভাগক একেলগে জলমণ্ডল (Hydrosphere) বোলে।

(খ) পৃথিৱীৰ গভীৰতম অংশৰ নাম কি?
উত্তৰ: প্ৰশান্ত মহাসাগৰত থকা মেৰিয়ানা খাত (Mariana Trench — গভীৰতা প্ৰায় ১০,৯৮৪ মিটাৰ)।

(গ) সম্পূৰ্ণকৈ মহাদেশৰ মাজত অৱস্থিত এখন সাগৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: কাস্পিয়ান সাগৰ (বা আৰল সাগৰ)।

(ঘ) নদীৰ উৎস বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যি ঠাইৰ পৰা নদী এখনৰ জলধাৰা ওলাই প্ৰবাহিত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে, সেই স্থানক নদীৰ উৎস (Source) বোলে।

(ঙ) শাখা নৈ কি?
উত্তৰ: মূল নদীখনৰ পৰা কোনো এটা জলধাৰা ফালৰি কাটি ওলাই গৈ পুনৰ সেই নদীতে বা অন্য কোনো সাগৰ বা হ্ৰদত পৰিলে তাক শাখা নৈ (Distributary) বোলে।

২) চমু টোকা লিখা:

• (ক) সাগৰ-মহাসাগৰ: পৃথিৱীৰ মুঠ জলভাগৰ প্ৰায় ৯৭% সাগৰ-মহাসাগৰে আগুৰি আছে। পৃথিৱীত ৫ খন মহাসাগৰ আছে— প্ৰশান্ত, আটলান্টিক, ভাৰত, দক্ষিণ আৰু উত্তৰ মহাসাগৰ। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰশান্ত মহাসাগৰ বৃহত্তম আৰু গভীৰতম। মহাসাগৰবোৰ জলচৰ প্ৰাণী, মৎস্য আৰু খনিজ সম্পদৰ অপূৰ্ব ভঁৰাল।

• (খ) নদ-নদী: উচ্চভূমিৰ পৰা ঢাল অনুসৰি নিম্নভূমিলৈ বৈ যোৱা প্ৰাকৃতিক জলধাৰাক নদী বোলে। নদীৰ পানী মানুহৰ খোৱা, খেতি-বাতি আৰু যাতায়াতৰ প্ৰধান সম্বল।

• (গ) সিক্তভূমি বা আৰ্দ্ৰভূমি (Wetland): নদী উপত্যকা বা সমতলভূমিত বছৰটোৰ বেছিভাগ সময় জলমগ্ন হৈ থকা বিল, জলাহ, ডোৱা, পুখুৰী আদিক আৰ্দ্ৰভূমি বোলে। অসমৰ গুৱাহাটীৰ ‘দীপৰ বিল’ এক বিখ্যাত আন্তৰ্জাতিক আৰ্দ্ৰভূমি (ৰামচৰ ক্ষেত্ৰ)।

• (ঘ) হ্ৰদ (Lake): চাৰিওফালে স্থলভাগে আগুৰি থকা বিশাল প্ৰাকৃতিক জলভাগকে হ্ৰদ বোলে। ৰাছিয়াৰ বৈকাল হ্ৰদ পৃথিৱীৰ গভীৰতম হ্ৰদ। মণিপুৰৰ ল’কটক হ্ৰদ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ এক বিখ্যাত হ্ৰদ।

৩) মানুহৰ ওপৰত ভূ-অৱয়বৰ প্ৰভাৱ:
উত্তৰ:
১. সমভূমি অঞ্চলত সাৰুৱা মাটি আৰু সুচল যাতায়াতৰ বাবে কৃষিকাৰ্য আৰু উদ্যোগ গঢ়ি উঠে বাবে তাত জনবসতি অতি ঘন হয়।
২. পাৰ্বত্য অঞ্চলত যাতায়াত আৰু কৃষিৰ অসুবিধাৰ বাবে জনবসতি সেৰেঙা হয় আৰু মানুহে ঝুম খেতি, পশুপালন বা পৰ্যটনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
৩. উপকূলীয় আৰু নদীৰ পাৰৰ অঞ্চলত ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু মৎস্য চিকাৰ প্ৰধান জীৱিকা হৈ পৰে।

ভাবি উলিওৱা (পৃষ্ঠা ২৫)

প্ৰশ্ন: পাৰ্বত্য অঞ্চলত বসবাস কৰা লোকসকলে জীৱন-নিৰ্বাহৰ ক্ষেত্ৰত কোনবোৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়?
উত্তৰ:
১. ওখোৰা-মোখোৰা আৰু থিয় পাহাৰীয়া মাটিৰ বাবে খেতি কৰিবলৈ সমতল মাটিৰ অভাৱ হয়।
২. সুচল পথৰ অভাৱত যাতায়াত আৰু বস্তু-বাহানি পৰিবহণ অতি কষ্টকৰ হয়।
৩. বাৰিষাকালত ভূমিস্খলন আৰু পাহাৰীয়া ঢলৰ ফলত বাট-পথ বন্ধ হৈ জীৱন বিপন্ন হয়।
৪. উন্নত চিকিৎসালয়, শিক্ষানুষ্ঠান আৰু খোৱাপানীৰ সুবিধা সহজে উপলব্ধ নহয়।

মূল অনুশীলন বহীৰ কাৰ্যাৱলী (পৃষ্ঠা ৯–১১)

১. অঞ্চল নিৰীক্ষণভিত্তিক বাছনি:

• (ক) তোমালোকৰ অঞ্চলটোৰ ভূ-প্ৰকৃতি কেনেকুৱা? → সমতল

• (খ) পথাৰৰ মাটিৰ ঢাল কেনেকুৱা? → ঢাল নায়েই

• (গ) ওচৰে-পাজৰে পাহাৰ বা পৰ্বত আছেনে? → নাই

• (ঘ) ওচৰে-পাজৰে নদী আছেনে? → আছে

• (ঙ) ডাঙৰ অৰণ্য বা হাবি আছে নেকি? → নাই

• (চ) তোমালোকৰ অঞ্চলটোক কেনেকুৱা যেন লাগে? → সমভূমি অঞ্চল

২. ভূ-অৱয়বভিত্তিক মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ তুলনা তালিকা:

৩. পৰ্বত, মালভূমি আৰু সমভূমিৰ তুলনা তালিকা:

৪. শব্দ-শৃংখল (Crossword Puzzle):

পথালিকৈ:

• (ক) এখন মহাদেশৰ নাম (৪) → এছিয়া

• (গ) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ গভীৰ হ্ৰদ (৩) → বৈকাল

• (ঙ) ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ এখন উপনৈ (৩) → কপিলী

• (চ) এখন মহাসাগৰৰ নাম (৩) → প্ৰশান্ত

থিয়কৈ:

• (খ) দুলানি উচ্চভূমিৰ মাজত নদী বা হিমবাহে সৃষ্টি কৰা দীঘলীয়া নিম্নভূমি (৪) → উপত্যকা

• (ঘ) ভাৰতৰ এটা উল্লেখযোগ্য হ্ৰদ (৪) → ল’কটক

৫. মহাসাগৰসমূহক ডাঙৰৰ পৰা সৰুলৈ সজোৱা:

১. প্ৰশান্ত মহাসাগৰ (বৃহত্তম)
২. আটলান্টিক মহাসাগৰ
৩. ভাৰত মহাসাগৰ
৪. দক্ষিণ মহাসাগৰ
৫. উত্তৰ মহাসাগৰ (ক্ষুদ্ৰতম)

৬. ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোৱা:

• কাস্পিয়ান সাগৰ → বৃহত্তম হ্ৰদ

• আৰ্দ্ৰভূমি → পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ আৱাসস্থল

• ডেৰাডুন → পৰ্যটন স্থল

• তিব্বত → উচ্চতম মালভূমি

• হুণ্ড্ৰু → জলপ্ৰপাত

৭. চিত্ৰ চাই ভূ-অৱয়ব চিনাক্তকৰণ:

• প্ৰথম চিত্ৰ: পৰ্বত / পৰ্বতমালা (Mountain)

• দ্বিতীয় চিত্ৰ: মালভূমি (Plateau)

• তৃতীয় চিত্ৰ: মৰুভূমি (Desert)

• চতুৰ্থ চিত্ৰ: উপত্যকা / নদী উপত্যকা (Valley)