১. পাঠ্যপুথিৰ অন্তৰ্গত অনুশীলনীসমূহ (In-Text Exercises)

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ১০৬)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া: 

(ক) ঘৰ বা বিদ্যালয়ত একো নীতি-নিয়ম নাথাকিলে কি হ’ব?

উত্তৰ: ঘৰ বা বিদ্যালয়ত কোনো নীতি-নিয়ম নাথাকিলে বিশৃংখলতাৰ সৃষ্টি হ’ব। কোনেও কাৰো কথা নুশুনিব, সকলোৱে নিজৰ মইমতালিৰে কাম কৰিব, পঢ়া-শুনা আৰু অনুশাসন নষ্ট হ’ব আৰু বিদ্যালয়ৰ সুস্থ পৰিৱেশ সম্পূৰ্ণৰূপে বিনষ্ট হ’ব।

(খ) শাসন ব্যৱস্থানো কি?

উত্তৰ: সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা, সামাজিক জীৱনক বিভিন্ন নীতি-নিয়মেৰে পৰিচালিত কৰা আৰু সমাজৰ সকলোৱে যাতে সেই নিয়মসমূহ মানি চলে তাক সুনিশ্চিত কৰাৰ সামগ্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াটোকে ‘শাসন ব্যৱস্থা’ (Governance) বোলা হয়।

(গ) চৰকাৰনো কি?

উত্তৰ: যি ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাই সমাজখন পৰিচালনা কৰিবলৈ নীতি-নিয়ম বা আইনসমূহ গঢ় দিয়ে আৰু সেইবোৰ কাৰ্যকৰী কৰি নাগৰিকক মানি চলিবলৈ বাধ্য কৰায়, সেয়াই হৈছে ‘চৰকাৰ’ (Government)।

২. তুমি বাস কৰা অঞ্চলটোত কি স্থানীয় প্ৰশাসন আছে আৰু তেওঁলোকে কি কি কাম কৰে?

উত্তৰ: আমাৰ গাঁও অঞ্চলত ‘গাঁও পঞ্চায়ত’ (আৰু চহৰ অঞ্চলত ‘পৌৰসভা / পৌৰনিগম’) স্থানীয় প্ৰশাসন হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।

তেওঁলোকৰ প্ৰধান কামসমূহ:

• স্থানীয় পথ, নলা-নৰ্দমা আৰু দলং নিৰ্মাণ তথা মেৰামতি কৰা।

• বিশুদ্ধ খোৱাপানী আৰু বাটৰ লাইটৰ ব্যৱস্থা কৰা।

• পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু আৱৰ্জনা নিষ্কাশনৰ ব্যৱস্থা কৰা।

• প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য সেৱা, জন্ম-মৃত্যুৰ পঞ্জীয়ন আৰু চৰকাৰী কল্যাণমূলক আঁচনিসমূহ ৰূপায়ণ কৰা।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ১০৮)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) এখন চৰকাৰৰ প্ৰধান অংগকেইটা কি কি?

উত্তৰ: চৰকাৰৰ প্ৰধান অংগ তিনিটা হ’ল—

১. বিধানপালিকা (Legislature)

২. কাৰ্যপালিকা (Executive)

৩. ন্যায়পালিকা (Judiciary)

(খ) চৰকাৰ এখনৰ তিনিওটা অংগই কেনেধৰণে কাৰ্য সম্পাদন কৰে?

উত্তৰ:

• বিধানপালিকা: দেশ বা ৰাজ্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় নতুন আইন প্ৰণয়ন কৰে আৰু পুৰণি আইন সংশোধন কৰে।

• কাৰ্যপালিকা: বিধানপালিকাই প্ৰস্তুত কৰা আইনসমূহ প্ৰশাসনীয়ভাৱে কাৰ্যকৰী আৰু বলৱৎ কৰে।

• ন্যায়পালিকা: আইনসমূহ সংবিধানসন্মত হয়নে নহয় তাৰ বিচাৰ কৰে, আইন ভংগকাৰীক দণ্ড দিয়ে আৰু নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰে।

(গ) কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক স্তৰত চৰকাৰ এখনৰ তিনিওটা অংগৰ গঠন কেনেধৰণৰ হয়?

উত্তৰ:

(ঘ) ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: সংবিধানে চৰকাৰৰ তিনিটা অংগ— বিধানপালিকা, কাৰ্যপালিকা আৰু ন্যায়পালিকাৰ ক্ষমতা আৰু দায়িত্ব সুকীয়াকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া আৰু এটা অংগই আন এটা অংগৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰত হস্তক্ষেপ নকৰাকৈ কাম কৰা ব্যৱস্থাকে ‘ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ’ (Separation of Powers) বোলা হয়।

(ঙ) ক্ষমতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য মানে কি?

উত্তৰ: চৰকাৰৰ তিনিওটা অংগৰ কোনোবা এটাই যাতে সংবিধান বহিৰ্ভূতভাৱে স্বেচ্ছাচাৰী বা অপৰিসীম ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে এটা অংগই আন দুটা অংগৰ কাৰ্যকলাপ পৰীক্ষা কৰি নিয়ন্ত্ৰণ ৰখা আৰু ভাৰসাম্য বজাই ৰখা ব্যৱস্থাকে ‘ক্ষমতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভাৰসাম্য’ (Checks and Balances) বোলা হয়।

অনুশীলনী – ৩ (পৃষ্ঠা ১১০ & ১১১)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) গণতন্ত্ৰ শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?

উত্তৰ: গণতন্ত্ৰ শব্দটো প্ৰাচীন গ্ৰীক (Greek) ভাষাৰ পৰা আহিছে।

(খ) গণতন্ত্ৰৰ শব্দগত অৰ্থ কি?

উত্তৰ: গ্ৰীক শব্দ ‘Demos’ মানে ‘জনসাধাৰণ’ আৰু ‘Kratos’ মানে ‘শাসন বা ক্ষমতা’। অৰ্থাৎ গণতন্ত্ৰৰ শব্দগত অৰ্থ হ’ল ‘জনসাধাৰণৰ শাসন’ (Rule of the People)।

(গ) ভাৰতৰ বাহিৰেও গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থা থকা দেশ আৰু ৰাজধানী:

উত্তৰ: ১. আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA) – ৰাজধানী: ৱাশ্বিংটন ডি.চি. (উত্তৰ আমেৰিকা মহাদেশ), ২. যুক্তৰাজ্য / ব্ৰিটেইন (UK) – ৰাজধানী: লণ্ডন (ইউৰোপ মহাদেশ), ৩. জাপান – ৰাজধানী: টকিঅ’ (এছিয়া মহাদেশ)।

(ঘ) প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ কি?

উত্তৰ: যি গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাত দেশৰ জনসাধাৰণে পোনপটীয়াকৈ নিজে শাসন নকৰি, নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ মূৰে মূৰে নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে নিজৰ প্ৰতিনিধি বাছি উলিয়ায় আৰু সেই নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকলে জনসাধাৰণৰ হৈ চৰকাৰ চলায়, তাকে ‘প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰ’ (Representative Democracy) বোলে।

(ঙ) প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ আৰু পৰোক্ষ গণতন্ত্ৰ কি?

উত্তৰ:

• প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ: য’ত নাগৰিকসকলে প্ৰত্যক্ষভাৱে ভোট দি চৰকাৰৰ নীতি আৰু প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে (যেনে: ভাৰতত বিধায়ক আৰু সাংসদ নিৰ্বাচন)।

• পৰোক্ষ গণতন্ত্ৰ: য’ত জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকলে পুনৰ আন উচ্চ পদাধিকাৰীক নিৰ্বাচিত কৰে (যেনে: বিধায়ক আৰু সাংসদসকলে ভোট দি ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিক নিৰ্বাচন কৰা)।

(চ) তৃণমূল গণতন্ত্ৰ কি?

উত্তৰ: ক্ষমতা কেৱল কেন্দ্ৰ বা ৰাজ্যতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি গাঁও আৰু চহৰৰ একেবাৰে তৃণমূল বা স্থানীয় পৰ্যায়লৈ বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰি, স্থানীয় প্ৰশাসনত সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজক প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশগ্ৰহণ আৰু স্ব-শাসনৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰাকে ‘তৃণমূল গণতন্ত্ৰ’ (Grassroots Democracy) বোলে (যেনে: পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা)।

 দলগত কাৰ্য আৰু জানিবলগীয়া মূলমন্ত্ৰ (Mottos – পৃষ্ঠা ১১১):

• ভাৰত চৰকাৰৰ মূলমন্ত্ৰ: সত্যমেৱ জয়তে (Satyameva Jayate) — সত্যৰ সদায় জয়।

• ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ মূলমন্ত্ৰ: যতো ধৰ্মস্ততো জয়ঃ (Yato Dharmastato Jayah) — য’তেই ধৰ্ম (ন্যায়), তাতেই জয়।

• ভাৰতীয় সেনাৰ মূলমন্ত্ৰ: সেৱা আস্মাকং ধৰ্মঃ (Service Before Self)।

২. কৰ্মপত্ৰ আৰু কাৰ্যাৱলীৰ সমাধান (Workbook Solutions — Pages 51 to 54)

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতৰ প্ৰশাসনৰ তিনিটা স্তৰ (পৃষ্ঠা ৫১) 

1. কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসন (Central Administration) $\rightarrow$ সমগ্ৰ দেশ পৰিচালনাৰ বাবে।

2. ৰাজ্যিক প্ৰশাসন (State Administration) $\rightarrow$ ৰাজ্যসমূহ পৰিচালনাৰ বাবে।

3. স্থানীয় প্ৰশাসন (Local Administration) $\rightarrow$ গাঁও আৰু চহৰ পৰিচালনাৰ বাবে।

প্ৰশ্ন ২: ‘ক’ অংশৰ লগত ‘খ’ অংশ মিলোৱা (পৃষ্ঠা ৫১)

প্ৰশ্ন ৩: স্থায়ী আৰু অস্থায়ী সদনৰ বিভাজন (পৃষ্ঠা ৫১)

প্ৰশ্ন ৪: সংক্ষিপ্ত ৰূপৰ সম্পূৰ্ণ নাম (Full Form — পৃষ্ঠা ৫১)

(ক) MLA: Member of Legislative Assembly (বিধানসভাৰ সদস্য / বিধায়ক)

(খ) MP: Member of Parliament (সংসদৰ সদস্য / সাংসদ)

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ বিধানসভাৰ সদস্য সংখ্যাৰ তালিকা (পৃষ্ঠা ৫২)

প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতৰ বিধান পৰিষদ থকা ৬খন ৰাজ্য আৰু সদস্য সংখ্যা (পৃষ্ঠা ৫৩)

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ বাহিৰেও ১০খন গণতান্ত্ৰিক দেশ আৰু ৰাজধানী (পৃষ্ঠা ৫৪)