পাঠৰ মূল সাৰাংশ

‘উষ্ণতা আৰু ইয়াৰ জোখ’ পাঠটিত বস্তুৰ গৰম বা ঠাণ্ডা অৱস্থা আৰু তাৰ বৈজ্ঞানিক পৰিমাপৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। আমি কেৱল স্পৰ্শৰ দ্বাৰা বস্তু এটা কিমান গৰম বা ঠাণ্ডা সেয়া নিৰ্ভৰযোগ্যভাৱে ক’ব নোৱাৰোঁ। বস্তু এটাৰ উত্তাপৰ নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু সঠিক জোখেই হ’ল উষ্ণতা (Temperature)। উষ্ণতা জোখাৰ বাবে তিনিবিধ স্কেল— ছেলছিয়াছ স্কেল (°C), ফাৰেনহাইট স্কেল (°F) আৰু কেলভিন স্কেল (K— এছ আই একক) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

মানুহৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা জুখিবলৈ ক্লিনিকেল থাৰ্ম’মিটাৰ (পৰিসৰ: ৩৫°C ৰ পৰা ৪২°C) আৰু ডিজিটেল থাৰ্ম’মিটাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় (স্বাভাৱিক মানৱ উষ্ণতা ৩৭°C বা ৯৮.৬°F)। আন পদাৰ্থৰ উষ্ণতা জুখিবলৈ পৰীক্ষাগাৰৰ থাৰ্ম’মিটাৰ (পৰিসৰ: -১০°C ৰ পৰা ১১০°C) আৰু কোঠাৰ বতাহ জুখিবলৈ কোঠাৰ থাৰ্ম’মিটাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শেষত ভাৰতৰ বতৰ সঁজুলি নিৰ্মাণৰ বাটকটীয়া বিজ্ঞানী আন্না মণিৰ অৱদান আলোচনা কৰা হৈছে।

উষ্ণতা আৰু থাৰ্ম’মিটাৰ: প্ৰধান তথ্যকোষ 

উষ্ণতাৰ স্কেল আৰু স্থিৰ বিন্দুদ্বয়

• ছেলছিয়াছ স্কেল (°C): নিম্ন স্থিৰ বিন্দু (হিমাংক) = 0°C | উচ্চ স্থিৰ বিন্দু (উতলাংক) = 100°C

• ফাৰেনহাইট স্কেল (°F): নিম্ন স্থিৰ বিন্দু = 32°F | উচ্চ স্থিৰ বিন্দু = 212°F

• কেলভিন স্কেল (K): উষ্ণতাৰ এছ আই (SI) একক। সম্পৰ্ক: K = °C + 273

থাৰ্ম’মিটাৰৰ প্ৰকাৰসমূহ

1. ক্লিনিকেল থাৰ্ম’মিটাৰ (Clinical Thermometer): মানৱ শৰীৰৰ উষ্ণতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পৰিসৰ: ৩৫°C ৰ পৰা ৪২°C। বাল্বৰ কাষতে এটা ভাঁজ (Kink) থাকে, যাৰ বাবে শৰীৰৰ পৰা আঁতৰাই আনিলেও পাৰা নিজে নিজে তললৈ নামি নাযায়।

2. ডিজিটেল থাৰ্ম’মিটাৰ: বিষাক্ত পাৰা নথকা আৰু তাপ সংবেদী বৰ্তনী (থাৰ্মিষ্টৰ) থকা বেটাৰিচালিত নিৰাপদ থাৰ্ম’মিটাৰ।

3. ইনফ্ৰাৰেড / নন-কণ্টেক্ট থাৰ্ম’মিটাৰ: শৰীৰ স্পৰ্শ নকৰাকৈ দূৰৰ পৰাই উষ্ণতা জুখিব পৰা আধুনিক থাৰ্ম’মিটাৰ।

4. পৰীক্ষাগাৰৰ থাৰ্ম’মিটাৰ (Laboratory Thermometer): সাধাৰণ বস্তুৰ উষ্ণতা জোখা হয়। পৰিসৰ: -১০°C ৰ পৰা ১১০°C। ইয়াত কোনো ভাঁজ নাথাকে।

5. কোঠাৰ থাৰ্ম’মিটাৰ: কোঠাৰ বা বায়ুমণ্ডলৰ সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

আন্না মণি: ভাৰতৰ বতৰ মহিলা (Weather Woman of India)

বিজ্ঞানী আন্না মণি (১৯১৮–২০০১) আছিল এগৰাকী বিশিষ্ট ভাৰতীয় পদাৰ্থ বিজ্ঞানী আৰু বতৰ বিজ্ঞানী। তেওঁ ভাৰতক বতৰ সঁজুলি নিৰ্মাণ আৰু সৌৰ-বায়ু শক্তিত স্বাৱলম্বী কৰি তুলিছিল।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান 

১–৩. শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা

১. কাষৰ চিত্ৰৰ থাৰ্ম’মিটাৰে দেখুওৱা সঠিক পাঠটো কি?
উত্তৰ: (c) 25.0°C

২. ক্লিনিকেল থাৰ্ম’মিটাৰৰ পৰিসৰ কিমান?
উত্তৰ: (a) 35°C to 42°C

৩. মানুহৰ শৰীৰৰ স্বাভাৱিক উষ্ণতা কিমান?
উত্তৰ: (c) 37.0°C (ফাৰেনহাইটত ৯৮.৬°F)

৪. খালী ঠাই পূৰ কৰা

• (a) কোনো বস্তুৰ উত্তাপ তাৰ উষ্ণতা (Temperature) ৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

• (b) উতলা পানীৰ উষ্ণতা ক্লিনিকেল (জ্বৰ জোখা / Clinical) থাৰ্ম’মিটাৰেৰে জুখিব নোৱাৰি।

• (c) উষ্ণতা জোখা হয় ডিগ্ৰী ছেলছিয়াছ (°C) বা ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট (°F) ত।

৫. ‘ক’ অংশৰ সৈতে ‘খ’ অংশ মিলোৱা

৬. পৰীক্ষাগাৰৰ থাৰ্ম’মিটাৰ আৰু ক্লিনিকেল থাৰ্ম’মিটাৰৰ মাজত সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্য

সাদৃশ্য (Similarities):

1. দুয়োবিধ থাৰ্ম’মিটাৰেই কাচৰ সুষম নলীৰে নিৰ্মিত আৰু দুয়োটাতে উষ্ণতাৰ সংবেদক তৰল হিচাপে পাৰা (Mercury) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

2. দুয়োটাতে উষ্ণতা জোখিবলৈ ছেলছিয়াছ স্কেল (°C) চিহ্নিত কৰা থাকে।

বৈসাদৃশ্য (Differences):

৭. আমি কিয় পৰীক্ষাগাৰৰ থাৰ্ম’মিটাৰ ব্যৱহাৰ কৰি আমাৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা জুখিব নোৱাৰোঁ?

উত্তৰ:

1. পৰীক্ষাগাৰৰ থাৰ্ম’মিটাৰত কোনো ভাঁজ বা খাঁজ (Kink) নাথাকে। ফলত মুখ বা কাষলতিৰ পৰা উলিয়াই অনাৰ লগে লগে বায়ুৰ সংস্পৰ্শত পাৰাৰ স্তম্ভ তললৈ নামি যায়, যাৰ বাবে শৰীৰৰ প্ৰকৃত উষ্ণতা সঠিকভাৱে পঢ়িব নোৱাৰি।

2. ইয়াৰ আকাৰ দীঘল আৰু পৰিসৰ বহুত ডাঙৰ (-১০°C ৰ পৰা ১১০°C) হোৱা বাবে শৰীৰৰ সূক্ষ্ম উষ্ণতা পঢ়াত ভুল হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

৮. তলত দিয়া উষ্ণতাৰ পাঠ অনুসৰি থাৰ্ম’মিটাৰৰ পাৰাৰ দাগ নিৰ্ধাৰণ

• (১) 14°C: ১০°C ৰ ওপৰত ৪ টা সৰু দাগ (১০ + ৪ = ১৪°C)।

• (২) 17°C: ১০°C ৰ ওপৰত ৭ টা সৰু দাগ (বা ২০°C ৰ তলত ৩ টা দাগ)।

• (৩) 7.5°C: ০°C আৰু ১০°C ৰ মাজত ৭ টা সম্পূৰ্ণ সৰু দাগ আৰু ৮ নম্বৰ দাগটোৰ আধা (৭.৫°C)।