পাঠৰ মূল সাৰাংশ 

‘ইতিহাস লিখনত সময় গণনা, উৎস আৰু ভাৰতবৰ্ষ’ পাঠটিত ইতিহাস অধ্যয়নৰ মূল ভিত্তি হিচাপে সময় গণনাৰ বিভিন্ন পদ্ধতি (গ্ৰেগ’ৰিয়ান কেলেণ্ডাৰ, বিক্ৰম সংবৎ, শকাব্দ, হিজৰী, ভাস্কৰাব্দ, শংকৰাব্দ), খ্ৰীষ্টপূৰ্ব (BC/BCE) আৰু খ্ৰীষ্টাব্দৰ (AD/CE) ধাৰণা, সময়ৰেখাৰ গুৰুত্ব তথা দশক, শতিকা, সহস্ৰাব্দ আৰু যুগৰ অৰ্থ আলোচনা কৰা হৈছে। লগতে ইতিহাস লিখনৰ প্ৰধান ৫ বিধ উৎস (এপিগ্ৰাফিক, প্ৰত্নতাত্ত্বিক, কলাত্মক, সাহিত্যিক আৰু মৌখিক) আৰু আমাৰ দেশৰ ‘ভাৰত’, ‘ভাৰতবৰ্ষ’, ‘জম্বুদ্বীপ’, ‘হিন্দুস্থান’ আৰু ‘ইণ্ডিয়া’ নামসমূহৰ ঐতিহাসিক উৎপত্তিৰ বিষয়ে সহজ-সৰলভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে।

সময় গণনা আৰু ঐতিহাসিক তথ্যকোষ (দ্ৰুত দৃষ্টিত)

বৰ্ষপঞ্জী আৰু আৰম্ভণি

• গ্ৰেগ’ৰিয়ান বৰ্ষপঞ্জী: যীশুখ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ পৰা আৰম্ভ (১ খ্ৰীষ্টাব্দ)।

• বিক্ৰম সংবৎ: খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫৭ (ৰজা বিক্ৰমাদিত্যই শককে পৰাস্ত কৰাৰ স্মৃতিত)।

• শকাব্দ: খ্ৰীষ্টাব্দ ৭৮ (কুশান ৰজা কণিষ্কৰ ৰাজ অভিষেকৰ পৰা)।

• ভাস্কৰাব্দ: খ্ৰীষ্টাব্দ ৫৯৩ (কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মনৰ ৰাজপাটত আৰোহণৰ পৰা)।

• হিজৰী: খ্ৰীষ্টাব্দ ৬২২ (হজৰত মহম্মদে মক্কাৰ পৰা মদিনালৈ যাত্ৰা কৰা দিনৰ পৰা)।

• শংকৰাব্দ: খ্ৰীষ্টাব্দ ১৪৪৯ (শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ জন্মৰ পৰা)।

সময়সূচক শব্দৰ অৰ্থ

• দশক: ১০ বছৰৰ সময়সীমা।

• শতিকা / শতাব্দী: ১০০ বছৰৰ সময়সীমা।

• সহস্ৰাব্দ: ১,০০০ বছৰৰ সময়সীমা।

• যুগ: বিশেষ বৈশিষ্ট্যযুক্ত এক দীঘলীয়া ঐতিহাসিক সময়।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান

অনুশীলনী – ১ (পৃষ্ঠা ৫১)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া: 

(ক) শংকৰদেৱৰ জন্মৰ চনৰপৰা আৰম্ভ হোৱা বৰ্ষপঞ্জীখনক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: শংকৰাব্দ (১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা আৰম্ভ)।

(খ) ভাস্কৰাব্দৰ আৰম্ভণি কোনজন ৰজাৰ ৰাজ অভিষেকৰ বছৰৰপৰা হৈছে?
উত্তৰ: কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰবৰ্মনৰ সিংহাসন আৰোহণৰ বছৰৰপৰা (৫৯৩ খ্ৰীষ্টাব্দ)।

(গ) মুছলমানসকলৰ পৰম্পৰাগত বৰ্ষপঞ্জীখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: হিজৰী (হজৰত মহম্মদৰ হিজৰতৰ পৰা আৰম্ভ)।

(ঘ) গ্ৰেগ’ৰিয়ান বৰ্ষপঞ্জীৰ আৰম্ভণিৰ বছৰটো কোনজন বিশেষ ব্যক্তিৰ জন্মৰপৰা গণনা কৰা হয়?
উত্তৰ: যীশুখ্ৰীষ্টৰ জন্মৰ পৰা।

(ঙ) এক দশক বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: একেৰাহে ১০ বছৰ জোৰা সময়ছোৱাক এক দশক (Decade) বোলে।

(চ) ১০০০ বছৰক একেলগে বুজাবলৈ কোনটো শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: সহস্ৰাব্দ (Millennium)।

২. ইতিহাস আৰু কাহিনীৰ মাজত কি পাৰ্থক্য আছে?
উত্তৰ:

• কাহিনী বা সাধুকথা: কাহিনী হ’ল মানুহৰ কাল্পনিক বা ৰসাল চিন্তাৰ সৃষ্টি, যাৰ কোনো ঐতিহাসিক প্ৰমাণ বা প্ৰামাণিক সত্যতা নাথাকে।

• ইতিহাস: ইতিহাস হ’ল অতীতৰ প্ৰকৃত আৰু সত্য ঘটনাৱলীৰ এক প্ৰমাণভিত্তিক আৰু ধাৰাবাহিক বৈজ্ঞানিক বিৱৰণী।

৩. ইতিহাস লিখনৰ ক্ষেত্ৰত সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান কি?
উত্তৰ: ইতিহাস লিখনৰ ক্ষেত্ৰত সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হ’ল উৎস (Sources) আৰু কালক্ৰমিক ধাৰাবাহিকতা (Chronology)।

অনুশীলনী – ২ (পৃষ্ঠা ৫৩)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) ইতিহাস অধ্যয়নৰ উৎস বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: অতীতৰ মানুহৰ কাৰ্যকলাপ, সমাজ আৰু ঘটনাৱলীৰ বিষয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্য আৰু প্ৰমাণ যোগান ধৰা পুৰণি সমলসমূহকেই (যেনে: শিলালিপি, পুথি, মুদ্ৰা, স্মৃতিচিহ্ন, সঁজুলি আদি) ইতিহাস অধ্যয়নৰ উৎস বোলে।

(খ) ইতিহাস অধ্যয়নৰ দুবিধ উৎসৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: (১) লিখিত বা সাহিত্যিক উৎস (যেনে: বেদ, বুৰঞ্জী, মহাকাব্য) আৰু (২) প্ৰত্নতাত্ত্বিক উৎস (যেনে: শিলালিপি, মুদ্ৰা, মন্দিৰৰ স্থাপত্য)।

(গ) এপিগ্ৰাফিষ্টসকলে কিহৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে?
উত্তৰ: এপিগ্ৰাফিষ্ট বা লিপিবিদসকলে প্ৰাচীন শিলালিপি, তাম্ৰফলি আৰু বিভিন্ন লিপিৰ পাঠোদ্ধাৰ আৰু অধ্যয়ন কৰে।

(ঘ) জীৱাশ্মৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা লোকসকলক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: পুৰাজীৱবিজ্ঞানী (Paleontologist) বুলি জনা যায়।

(ঙ) নৃতত্ত্ববিদসকলে কোনবোৰ বিষয় অধ্যয়ন কৰে?
উত্তৰ: নৃতত্ত্ববিদসকলে (Anthropologists) প্ৰাচীন মানুহৰ উৎপত্তি, শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্য, সাংস্কৃতিক আচৰণ আৰু শিল্পকৰ্মসমূহ অধ্যয়ন কৰে।

২. ইতিহাসবিদসকলে উৎসসমূহৰ সত্যতা কিদৰে নিৰূপণ কৰে?
উত্তৰ: ইতিহাসবিদসকলে বিভিন্ন উৎসৰ পৰা পোৱা তথ্যসমূহ পৰস্পৰৰ লগত তুলনা কৰি চায়। এটা উৎসৰ তথ্য আন এটা উৎসৰ সৈতে মিলিছেনে নাই তাক পৰীক্ষা কৰে আৰু ৰাসায়নিক পৰীক্ষা (যেনে: কাৰ্বন-১৪ ডেটিং) আদি বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি উৎসসমূহৰ ঐতিহাসিক সত্যতা নিৰূপণ কৰে।

৩. ইতিহাস লিখনত আন আন বিষয়ৰ ভূমিকা:
উত্তৰ:
১. প্ৰত্নতত্ত্ব: মাটিত পোত খাই থকা প্ৰাচীন ধ্বংসাৱশেষ খনন কৰি অতীতৰ তথ্য পোহৰলৈ আনে।
২. পুৰাজীৱবিজ্ঞান: জীৱাশ্ম অধ্যয়ন কৰি প্ৰাচীন জীৱ আৰু উদ্ভিদৰ বিৱৰ্তনৰ ধাৰা বুজাত সহায় কৰে।
৩. রসাযন আৰু জিনীয় বিজ্ঞান: কাৰ্বন ডেটিং আৰু ডি এন এ বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন বস্তুৰ প্ৰকৃত বয়স আৰু মানৱ বংশানুক্ৰম নিৰ্ধাৰণ কৰে।
৪. ভাষা আৰু সাহিত্য: প্ৰাচীন পুথি আৰু লিপি পাঠোদ্ধাৰ কৰি সেই সময়ৰ সমাজ ব্যৱস্থাৰ স্পষ্ট ছবি দাঙি ধৰে।

অনুশীলনী – ৩ (পৃষ্ঠা ৫৫)

১. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:

(ক) সপ্তসিন্ধু বুলিলে ভাৰত উপমহাদেশৰ কোনটো অঞ্চলক বুজোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: ঋগ্বেদৰ সময়ত সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহক লৈ গঠিত ভাৰত উপমহাদেশৰ উত্তৰ-পশ্চিম অঞ্চলক বুজোৱা হৈছিল।

(খ) ভাৰত উপমহাদেশ বুলিলে বৰ্তমান কোনটো অঞ্চলক বুজায়?
উত্তৰ: বৰ্তমান ভাৰতকে ধৰি ইয়াৰ চুবুৰীয়া দেশ পাকিস্তান, বাংলাদেশ, নেপাল, ভূটান আৰু আফগানিস্তানক একেলগে ভাৰত উপমহাদেশ বোলা হয়।

(গ) অশোকে ভাৰতক বুজাবলৈ শিলালিপিত কোনটো শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: ‘জম্বুদ্বীপ’ (জামু গছৰ দ্বীপ) শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

(ঘ) প্ৰাচীন গ্ৰীকসকলে ভাৰতক বুজাবলৈ কি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: ‘ইণ্ডই’ (Indoi) বা ‘ইণ্ডাইক’ (Indike) শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

(ঙ) প্ৰাচীন চীনাসকলে ভাৰতক কি বুলি কৈছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন চীনাসকলে ভাৰতক ‘য়িন্তু’ (Yintu) বা ‘তিয়ানঝু’ (Tianzhu) বুলি কৈছিল।

(চ) ভাৰতৰ কোনটো অঞ্চলক ‘ভাৰতম’ বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: প্ৰাচীন তামিল সাহিত্যত দক্ষিণ ভাৰতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি হিমালয়লৈ বিস্তৃত অঞ্চলটোক ‘ভাৰতম্’ বুলি কোৱা হৈছিল।

২. ‘ভাৰত’ শব্দটো কিদৰে আহিল বৰ্ণনা কৰা:
উত্তৰ: মহাভাৰত আৰু পুৰাণৰ মতে, পৌৰাণিক প্ৰতাপী ৰজা **’ভৰত’**ৰ নামানুসৰি আমাৰ দেশখনৰ নাম ‘ভাৰতবৰ্ষ’ বা চমুকৈ ‘ভাৰত’ হয় (যাৰ অৰ্থ ‘ভৰতৰ দেশ’)। উত্তৰ ভাৰতত এই নাম ‘ভাৰত’ আৰু প্ৰাচীন দক্ষিণ ভাৰতৰ তামিল সাহিত্যত ‘ভাৰতম্’ হিচাপে প্ৰচলিত আছিল।

৩. ‘ইণ্ডিয়া’ নামটোৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰা:
উত্তৰ: প্ৰাচীন কালত পাৰস্যবাসীসকলে ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত বৈ থকা ‘সিন্ধু’ নদীৰ নাম অনুসৰি এই অঞ্চলৰ লোকসকলক ‘হিন্দু’ বা ‘হিন্দ’ বুলি কৈছিল। পৰৱৰ্তী কালত প্ৰাচীন গ্ৰীকসকলে ‘হিন্দ’ শব্দৰ প্ৰাৰম্ভিক ‘হ’ বৰ্ণটো বাদ দি ‘ইণ্ডই’ (Indoi) বুলি ক’বলৈ লয়। এই গ্ৰীক শব্দ ‘ইণ্ডই’ৰ পৰাই কালক্ৰমত ইংৰাজী ‘ইণ্ডিয়া’ (India) নামটোৰ উৎপত্তি হয়।

মূল অনুশীলন বহী আৰু কাৰ্যপুথিৰ সমাধান (পৃষ্ঠা ২১–২৪)

১. বৰ্ষপঞ্জীৰ মিলোৱা অংশ

২. চিত্ৰভিত্তিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব আৰু খ্ৰীষ্টাব্দৰ শ্ৰেণীবিভাজন

৩. জন্মদিনৰ দশক, শতিকা আৰু সহস্ৰাব্দ নিৰ্ধাৰণ

• দিন: Date

• দশক: Person

• শতিকা: Person

• সহস্ৰাব্দ: Person

(আৰ্হি হিচাপে: যদি জন্মদিন ১৫ আগষ্ট, ২০১১ হয়, তেন্তে দশক হ’ব ২য় দশক, শতিকা ২১শ আৰু সহস্ৰাব্দ ৩য়।)

৪. ঐতিহাসিক ঘটনাৰ সময়ৰেখা (Timeline)

১. খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭৭৬: প্ৰথম অলিম্পিক খেলৰ আৰম্ভণি
২. খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০: ভাৰতত ষোল্লখন মহাজনপদৰ উত্থান
৩. খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২৩: আলেকজেণ্ডাৰৰ মৃত্যু
(যীশুখ্ৰীষ্টৰ জন্ম – ০ / ১ চন)
৪. খ্ৰীষ্টাব্দ ১২২৮: চাওলুং চুকাফাৰ অসম আগমন
৫. খ্ৰীষ্টাব্দ ১৪৯৮: ভাস্ক’-ডা-গামাৰ ভাৰত আগমন

৫. উৎসৰ চিত্ৰ বিশ্লেষণ (পৃষ্ঠা ২৩–২৪)

• প্ৰথম চিত্ৰ (অসমৰ চাহ শ্ৰমিকৰ পুৰণি ফটো):

  • উৎসৰ ভাগ: ঐতিহাসিক আলোকচিত্ৰ (দৃশ্য-প্ৰামাণ্য উৎস)।

  • তথ্য: ১৯ শতিকাৰ অসমৰ চাহ উদ্যোগৰ ইতিহাস, শ্ৰমিকৰ সাজ-পাৰ আৰু অৰ্থনীতিৰ প্ৰমাণ দিয়ে।

• দ্বিতীয় চিত্ৰ (সাঁচী স্তূপৰ দক্ষিণ তোৰণৰ ভাস্কৰ্য):

  • উৎসৰ ভাগ: প্ৰত্নতাত্ত্বিক ও কলাত্মক উৎস (ভাস্কৰ্য)।

  • তথ্য: সম্ৰাট অশোকৰ সময়ৰ ৰাজকীয় যাত্ৰা, ৰথ, সাজ-পোছাক আৰু শিল্পকলাৰ প্ৰমাণ দিয়ে।

• তৃতীয় চিত্ৰ (যন্ত্ৰচালিত কাপোৰ কাৰখানাৰ ফটো):

  • উৎসৰ ভাগ: আধুনিক ঐতিহাসিক আলোকচিত্ৰ / উদ্যোগিক নথি।

  • তথ্য: আধুনিক যন্ত্ৰশিল্পৰ বিকাশ আৰু বস্ত্ৰ উৎপাদন প্ৰণালীৰ প্ৰমাণ দিয়ে।

৬. বিদেশীসকলে ভাৰতক দিয়া বিভিন্ন নামৰ তালিকা