পাঠৰ মূল সাৰাংশ 

‘সুস্বাস্থ্যৰ বাবে খাদ্য’ পাঠটিত আমি খোৱা খাদ্যৰ প্ৰধান পৰিপোষকসমূহ (কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন, স্নেহপদাৰ্থ, ভিটামিন, খনিজ লৱণ), ৰুক্ষাহাৰ (আঁহযুক্ত খাদ্য) আৰু পানীৰ গুৰুত্ব বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। কাৰ্বহাইড্ৰেট আৰু স্নেহপদাৰ্থই আমাক শক্তি প্ৰদান কৰে (শক্তিদায়ক খাদ্য); প্ৰ’টিনে শৰীৰৰ বৃদ্ধি আৰু ক্ষয়পূৰণ কৰে (শৰীৰবৰ্ধক খাদ্য); আৰু ভিটামিন ও খনিজ লৱণে আমাক বেমাৰ-আজাৰৰ পৰা ৰক্ষা কৰে (সুৰক্ষামূলক খাদ্য)। এই পৰিপোষকসমূহ পৰীক্ষা কৰাৰ সহজ পদ্ধতি (আয়’ডিন দ্ৰৱৰে শ্বেতসাৰ পৰীক্ষা, কপাৰ ছালফেট আৰু কষ্টিক চ’ডাৰে প্ৰ’টিন পৰীক্ষা, আৰু কাগজত তেলেতীয়া দাগেৰে চৰ্বী পৰীক্ষা) দাঙি ধৰা হৈছে। লগতে সুষম আহাৰৰ আৱশ্যকতা, পৰিপোষকৰ অভাৱত হোৱা বিভিন্ন অভাৱজনিত ৰোগ, পুষ্টিহীনতা দূৰ কৰিবলৈ মিলেটৰ (শ্ৰী অন্ন) ভূমিকা আৰু পথাৰৰ পৰা কাঁহীলৈ খাদ্যৰ পৰিক্ৰমা অৰ্থাৎ ‘ফুড মাইল’ (Food Mile)ৰ ধাৰণা বুজাই দিয়া হৈছে।

খাদ্য আৰু পৰিপোষক: দ্ৰুত তথ্যকোষ 

প্ৰধান পৰিপোষক আৰু শ্ৰেণীবিভাজন

• শক্তিদায়ক খাদ্য (Energy giving food): কাৰ্বহাইড্ৰেট (চাউল, ঘেঁহু, আলু, কল) আৰু স্নেহপদাৰ্থ (ঘিউ, তেল, মাখন, বাদাম)।

• শৰীৰবৰ্ধক খাদ্য (Body building food): প্ৰ’টিন (দাইল, ছয়াবিন, মাছ, মাংস, কণী, গাখীৰ, পনিৰ, খাবপৰা কাঠফুলা)।

• সুৰক্ষামূলক খাদ্য (Protective food): ভিটামিন (A, B, C, D) আৰু খনিজ লৱণ (কেলছিয়াম, আইৰণ, আয়’ডিন)।

• ৰুক্ষাহাৰ (Roughage / Dietary Fibre): খাদ্যনলীৰ পৰা অপাচ্য খাদ্য নিষ্কাষণ কৰাত সহায় কৰে (শাক-পাচলি, ফল, গোটা শস্য)।

পৰিপোষকৰ অভাৱজনিত ৰোগ (Deficiency Diseases)

বিশেষ পুষ্টি তথ্য

• ড° কলুথোৰ গোপালন (1918-2019): ‘ভাৰতীয় পুষ্টিৰ জনক’ (স্কুলত মধ্যাহ্ন ভোজন আঁচনিৰ বাটকটীয়া)।

• এণ্টম’ফেগী (Entomophagy): পুষ্টিকৰ খাদ্য হিচাপে পোক-পতংগ (যেনে: এৰীপলুৰ লেটা, মৌ-মাখি, আমৰলি পৰুৱা) খোৱাৰ অভ্যাস।

• মিলেট (শ্ৰী অন্ন / ছুপাৰফুড): প্ৰ’টিন, আঁহ আৰু খনিজ সমৃদ্ধ পুষ্টিকৰ শস্য (জোৱাৰ, বজ্ৰা, ৰাগি, কণীধান); ২০২৩ বৰ্ষক ৰাষ্ট্ৰসংঘই ‘আন্তৰ্জাতিক মিলেট বৰ্ষ’ ঘোষণা কৰিছিল।

• ফুড মাইল (Food Mile): পথাৰৰ পৰা উপভোক্তাৰ কাঁহীলৈ খাদ্যই অতিক্ৰম কৰা দূৰত্ব। খাদ্য মাইল কম হ’লে প্ৰদূষণ আৰু খৰচ হ্ৰাস পায়।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)

১. অমিল বস্তুবিধ উলিওৱা আৰু কাৰণ দৰ্শোৱা:

(a) জোৱাৰ, বজ্ৰা, ৰাগি আৰু বুট

• অমিল বস্তুবিধ: বুট (Chana)

• কাৰণ: জোৱাৰ, বজ্ৰা আৰু ৰাগি হ’ল শস্যজাতীয় খাদ্য অৰ্থাৎ মিলেট (কাৰ্বহাইড্ৰেট প্ৰধান শস্য); আনহাতে বুট হ’ল মাহজাতীয় শস্য (প্ৰ’টিন প্ৰধান খাদ্য)।

(b) ৰাজমাহ, বুট, ছয়াবিন আৰু চাউল

• অমিল বস্তুবিধ: চাউল (Rice)

• কাৰণ: ৰাজমাহ, বুট আৰু ছয়াবিন হ’ল মাহজাতীয় শস্য যিবোৰ প্ৰ’টিনৰ প্ৰধান উৎস; আনহাতে চাউল হ’ল কাৰ্বহাইড্ৰেট / শ্বেতসাৰৰ প্ৰধান উৎস।

২. ভাৰতবৰ্ষৰ পুৰণি আৰু আধুনিক ৰন্ধন প্ৰণালীৰ তুলনা কৰা:

৩. “সকলো সোৱাদযুক্ত খাদ্য পুষ্টিকৰ নহয় আৰু সকলো পুষ্টিকৰ খাদ্যই সোৱাদযুক্ত নহয়” — আলোচনা কৰা:

উত্তৰ:
বহুতো খাদ্য জিভাৰ বাবে অতি সোৱাদলগা হয় যদিও শৰীৰৰ বাবে অপকাৰী। যেনে— আলুৰ চিপছ, কেণ্ডি, শীতল পানীয়, বাৰ্গাৰ, তেলত ভজা জাংক ফুড আদি। এইবোৰত প্ৰচুৰ পৰিমাণে অস্বাস্থ্যকৰ চৰ্বী, চেনি আৰু নিমখ থাকে কিন্তু ভিটামিন, খনিজ লৱণ আৰু আঁহ একেবাৰে নাথাকে।

আনহাতে, কিছুমান পুষ্টিকৰ খাদ্য খাই বৰ সোৱাদ পোৱা নাযায়, কিন্তু শৰীৰৰ বাবে অতি গুণকাৰী। যেনে— তিতা কেৰেলা, আমলখি, বিভিন্ন সেউজীয়া শাক-পাচলি, সিজোৱা বুটমাহ বা ওটছ। এইবোৰত প্ৰচুৰ ভিটামিন, খনিজ পদাৰ্থ আৰু আঁহ থাকে যিয়ে আমাৰ শৰীৰক নিৰোগী কৰি ৰাখে।

৪. তিনিবিধ খাদ্য সামগ্ৰী: (a) বটলত থকা ফলৰ ৰস, (b) সতেজ ফলৰ ৰস, (c) সতেজ ফল — তুমি কোনবিধ খাবা আৰু কিয়?

উত্তৰ: মই (c) সতেজ ফল খাবলৈ পছন্দ কৰিম।

কাৰণ:
১. সতেজ ফলত প্ৰাকৃতিক ভিটামিন আৰু খনিজ লৱণৰ লগতে প্ৰচুৰ পৰিমাণে খাদ্য-আঁহ (ৰুক্ষাহাৰ / Dietary Fiber) থাকে, যিয়ে পাচনতন্ত্ৰ সুস্থ ৰাখে আৰু কোষ্ঠকাঠিন্য দূৰ কৰে।
২. ফলৰ ৰস উলিওৱাৰ সময়ত উপকাৰী আঁহবোৰ আঁতৰি যায়।
৩. বটলত সংৰক্ষিত ফলৰ ৰসত ৰাসায়নিক সংৰক্ষক (প্ৰিজাৰ্ভেটিভ) আৰু অতিৰিক্ত কৃটিম চেনি মিহলোৱা থাকে, যি স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকাৰক।

৫. চেনি এবিধ শৰ্কৰাযুক্ত খাদ্য। চেনিত আয়’ডিন মিলালে নীলা-ক’লা বৰণৰ নহয় — কাৰণ দৰ্শোৱা:

উত্তৰ: আয়’ডিন দ্ৰৱই কেৱল জটিল কাৰ্বহাইড্ৰেট অৰ্থাৎ **শ্বেতসাৰ বা ষ্টাৰ্চ (Starch)**ৰ সৈতেহে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া কৰি নীলা-ক’লা বৰণ ধাৰণ কৰে। চেনি হ’ল এবিধ সৰল শৰ্কৰা (Simple Sugar / Sucrose), ইয়াত শ্বেতসাৰ নাথাকে। সেয়েহে চেনিত আয়’ডিন যোগ কৰিলে ই নীলা-ক’লা বৰণলৈ পৰিৱৰ্তন নহয়।

৬. মিলেটবোৰক পুষ্টিকৰ খাদ্য হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে। আমি কেৱল মিলেট খালেই শৰীৰত লাগতিয়াল পুষ্টিসমূহ পামনে? আলোচনা কৰা:

উত্তৰ:
মিলেট (জোৱাৰ, বজ্ৰা, ৰাগি, কণীধান) প্ৰ’টিন, খাদ্য-আঁহ, কেলছিয়াম, লো, পটাছিয়াম আৰু বিভিন্ন খনিজ পদাৰ্থৰে অতিশয় চহকী হোৱা বাবে ইয়াক ‘ছুপাৰফুড’ বা ‘শ্ৰী অন্ন’ বোলা হয়। ই শৰীৰৰ পুষ্টিহীনতা দূৰ কৰাত সহায় কৰে।

কিন্তু কেৱল মিলেট খালেই শৰীৰৰ সকলো পুষ্টিৰ প্ৰয়োজন পূৰণ নহয়। কাৰণ শৰীৰৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ বাবে সুষম আহাৰৰ প্ৰয়োজন। সুষম আহাৰত মিলেটৰ উপৰিও প্ৰ’টিনৰ বাবে দাইল/গাখীৰ/কণী/মাছ, প্ৰয়োজনীয় ফেট বা তেল, সতেজ শাক-পাচলি আৰু ফল-মূলৰ পৰা পোৱা বিভিন্ন ভিটামিন (A, C, D) অন্তৰ্ভুক্ত থকাটো দৰকাৰ।

৭. শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা (MCQs):

(i) তলত দিয়া কোনটো ভিটামিন D ৰ অভাৱত হয়?

• (a) দৃষ্টিশক্তি কমি যোৱা

• (b) বেৰি-বেৰি

• (c) স্কাৰ্ভি

• (d) ৰিকেট [✔]

(ii) তলত দিয়া কোনটো ৰোগ ভিটামিন C ৰ অভাৱত হয়?

• (a) দৃষ্টিশক্তি কমি যোৱা

• (b) স্কাৰ্ভি [✔]

• (c) ৰিকেট

• (d) ৰক্তহীনতা

(iii) তলত দিয়া কোনটো ভিটামিন A ৰ অভাৱত হয়?

• (a) দৃষ্টিশক্তি কমি যোৱা [✔]

• (b) হাড় আৰু দাঁত ক্ষয় যোৱা

• (c) বেৰি-বেৰি

• (d) স্কাৰ্ভি

(iv) তলত দিয়া কোনটো ৰোগ লোৰ (আইৰণ) অভাৱত হয়?

• (a) ৰক্তহীনতা [✔]

• (b) দৃষ্টিশক্তি কমি যোৱা 

• (c) বেৰি-বেৰি

• (d) স্কাৰ্ভি

৮. তলত দিয়া উপাদান সমৃদ্ধ খাদ্যবোৰৰ প্ৰতিটোৰে দুটাকৈ নাম উল্লেখ কৰা:

• (a) স্নেহপদাৰ্থ (Fats): ঘিউ, সৰিয়হৰ তেল।

• (b) শ্বেতসাৰ (Starch): ভাত, আলু।

• (c) আঁহজাতীয় খাদ্য (Dietary fibre): সেউজীয়া শাক-পাচলি, সতেজ ফল।

• (d) প্ৰ’টিন (Protein): মচুৰ দাইল, কণী।