জীৱ আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘জীৱ আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ’ পাঠটিত জীৱ আৰু জড় পদাৰ্থৰ পাৰ্থক্য তথা জীৱৰ মৌলিক জীৱন-প্ৰক্ৰিয়াসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। সকলো জীৱৰ উমৈহতীয়া বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— চলন (প্ৰাণীৰ স্থান পৰিৱৰ্তন আৰু উদ্ভিদৰ ডাল-পাত বা শিপাৰ চলন), বৃদ্ধি ও বিকাশ, শ্বাস-প্ৰশ্বাস (প্ৰাণীৰ নাক/হাঁওফাঁও আৰু উদ্ভিদৰ পত্ৰৰন্ধ্ৰ), ৰেচন (বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাষণ), সংবেদনশীলতা (উদ্দীপকৰ প্ৰতি সঁহাৰি, যেনে: লাজুকীলতাৰ পাত জাপ খোৱা, কলচী উদ্ভিদৰ পতংগ চিকাৰ) আৰু প্ৰজনন (বংশবৃদ্ধি)। লগতে বীজৰ অংকুৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ (বায়ু, পানী আৰু উপযুক্ত উষ্ণতা), মটৰ মাহৰ জীৱনচক্ৰ, মহৰ ৪ টা স্তৰ (কণী, পলু, পিউপা, পূৰ্ণাঙ্গ মহ) আৰু ভেকুলীৰ জীৱনচক্ৰ (কণী, লালুকী, ফ্ৰগলেট, পূৰ্ণাঙ্গ ভেকুলী) সম্পৰ্কে বিশদভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে।
জীৱৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ: দ্ৰুত তথ্যকোষ
জীৱৰ প্ৰধান লক্ষণসমূহ
চলন (Movement): প্ৰাণীয়ে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যায়; উদ্ভিদে পোহৰৰ ফালে কাণ্ড আৰু পানীৰ দিশত শিপা বৃদ্ধি কৰে।
বৃদ্ধি (Growth): জীৱই খাদ্যৰ দ্বাৰা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি লাভ কৰে।
শ্বাস-প্ৰশ্বাস (Breathing): প্ৰাণীয়ে নাক/হাঁওফাঁওৰে আৰু উদ্ভিদে পাতৰ ক্ষুদ্ৰ ছিদ্ৰ ‘পত্ৰৰন্ধ্ৰ’ৰে (Stomata) উশাহ-নিশাহ লয়।
ৰেচন (Excretion): ঘাম, প্ৰস্ৰাৱ আদিৰ জৰিয়তে শৰীৰৰ বৰ্জিত পদাৰ্থ বাহিৰ কৰি দিয়া প্ৰক্ৰিয়া।
সংবেদনশীলতা (Sensitivity): উদ্দীপকৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱা (যেনে: লাজুকীলতাক স্পৰ্শ কৰিলে পাত জাপ খায়)।
প্ৰজনন (Reproduction): নিজৰ নিচিনা নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰি বংশৰ ধাৰাবাহিকতা অক্ষুণ্ণ ৰখা।
বীজৰ অংকুৰণ (Seed Germination)
শুকান বীজ পানী পালে সক্ৰিয় হয়, বীজত্বক কোমল হয় আৰু ভ্ৰূণ বাহিৰ ওলাই আহে।
অংকুৰণৰ বাবে পানী, বায়ু আৰু উপযুক্ত উষ্ণতা আৱশ্যক। (সাধাৰণতে অংকুৰণৰ বাবে পোহৰৰ প্ৰয়োজন নাথাকে, কিন্তু পিটুনিয়া আৰু কলিয়াছৰ বীজ অংকুৰণৰ বাবে পোহৰ লাগে)।
জীৱনচক্ৰৰ স্তৰসমূহ
মটৰ মাহ: বীজ → অংকুৰণ → সৰু পুলি → ফুল ধৰা → ফল/চিৰা ধৰা।
মহ: কণী → পলু (Larva) → পিউপা বা লেটা (Pupa) → পূৰ্ণাঙ্গ মহ (Adult Mosquito)।
ভেকুলী (উভচৰ): কণী (Egg) → লালুকী (Tadpole — জলক্লোমযুক্ত) → সৰু পোৱালি ভেকুলী (Froglet) → পূৰ্ণাঙ্গ ভেকুলী (Adult Frog — হাঁওফাঁওযুক্ত)।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)
১–৭. শুদ্ধ উত্তৰ বাছনি কৰা (MCQs)
১. তলত দিয়া কোনবিধৰ বৃদ্ধি নহয়?
(a) গছ (b) চাইকেল (c) শিশু (d) পখিলা
উত্তৰ: (b) চাইকেল (Cycle)
২. বীজৰ অংকুৰণত তলত দিয়া কোনবিধৰ প্ৰয়োজন নাই?
(a) পোহৰ (b) প্ৰয়োজনীয় উষ্ণতা (c) সাৰ (d) পানী
উত্তৰ: (c) সাৰ (Fertilizer)
৩. মাছে কিহৰ সহায়ত পানীত সাঁতুৰি ফুৰে?
(a) ফান (b) ডেউকা (c) নেজ (d) ঠেং
উত্তৰ: (a) ফান (Fins)
৪. তলৰ কোনবিধ প্ৰাণী মাটি আৰু পানী উভয়তে থাকিব পাৰে?
(a) মাছ (b) ভেকুলী (c) শিয়াল (d) তিমি মাছ
উত্তৰ: (b) ভেকুলী (Frog)
৫. তলত দিয়া কোনবিধ গছৰ পাত স্পৰ্শ কৰিলে জাপ খাই যায়?
(a) আমলখি (b) সূৰ্যমুখী ফুল (c) লাজুকী লতা (d) কলচী উদ্ভিদ
উত্তৰ: (c) লাজুকী লতা (Mimosa)
৬. মহে ক’ত কণী পাৰে?
(a) বন্ধ পানীত (b) পাতৰ তলত (c) মাটিত (d) নদীত
উত্তৰ: (a) বন্ধ পানীত (Stagnant water)
৭. লালুকীৰ গাত তলৰ কোনটো দেখা যায়?
(a) ঠেং আৰু জলক্লোম (b) নেজ আৰু জলক্লোম (c) হাঁওফাঁও আৰু নেজ (d) কেৱল জলক্লোম
উত্তৰ: (b) নেজ আৰু জলক্লোম (Tail and gills)
৮. স্তম্ভ-A ৰ লগত স্তম্ভ-B মিলোৱা
স্তম্ভ-A | স্তম্ভ-B |
|---|---|
(a) ফুল ফুলা | (iv) উদ্ভিদৰ চলন |
(b) ৰেচন | (iii) গাৰ পৰা ওলোৱা পানী আৰু বৰ্জনীয় দ্ৰব্য |
(c) কাণ্ড | (ii) ওপৰলৈ বাঢ়ে / পোহৰৰ ফালে বাঢ়ে |
(d) শ্বাস-প্ৰশ্বাস | (i) দেহৰ ভিতৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ বায়ুৰ আদান-প্ৰদান |
৯. খালী ঠাই পূৰ কৰা
(a) বীজৰ ভিতৰত থকা সৰু **ভ্ৰূণ (Embryo)**ৰ পৰাই এজোপা পূৰ্ণাঙ্গ গছ হয়।
(b) সকলো জীৱই **উদ্দীপক (Stimuli)**ৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়।
(c) পিউপা বা লেটা (Pupa) পূৰ্ণাঙ্গ মহলৈ পৰিৱৰ্তন হয়।
(d) চৰাই উৰিব পাৰে, ই হৈছে **জীৱ (Living)**ৰ এটা বৈশিষ্ট্য।
(e) সময়ৰ লগে লগে জীৱৰ বৃদ্ধি (Growth) হয়।
(f) মহে মেলেৰিয়া আৰু ডেংগু বেমাৰৰ বীজাণু কঢ়িয়ায়।
(g) ভেকুলী এবিধ উভচৰ (Amphibian) প্ৰাণী।
১০. ভেকুলীৰ জীৱনচক্ৰৰ স্তৰসমূহৰ শুদ্ধ ক্ৰম
উত্তৰ: (a) কণী → লালুকী → পোৱালি ভেকুলী (ফ্ৰগলেট) → পূৰ্ণাঙ্গ ভেকুলী
১১. পূৰ্ণাঙ্গ ভেকুলীয়ে কিহৰ সহায়ত উশাহ-নিশাহ লয়?
উত্তৰ: পূৰ্ণাঙ্গ ভেকুলীয়ে মাটিত থাকোঁতে **হাঁওফাঁও (Lungs)**ৰ সহায়ত আৰু পানীত থাকোঁতে সেমেকা ছালৰ জৰিয়তে উশাহ-নিশাহ লয়।
১২. জীৱসমূহৰ মূল তিনিটা বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰ:
১. বৃদ্ধি আৰু বিকাশ: সকলো জীৱই খাদ্য গ্ৰহণ কৰি বৃদ্ধি পায়।
২. শ্বাস-প্ৰশ্বাস আৰু ৰেচন: জীৱই উশাহ-নিশাহ লয় আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাষণ কৰে।
৩. প্ৰজনন: জীৱই নিজৰ নিচিনা নতুন জীৱৰ জন্ম দি বংশবৃদ্ধি কৰে।
১৩. গাড়ী চলনক্ষম হোৱাৰ সত্ত্বেও ইয়াক জড় বুলি গণ্য কৰা হয় কিয়? দুটা কাৰণ দিয়া।
উত্তৰ:
১. গাড়ীয়ে নিজে নিজে চলাচল কৰিব নোৱাৰে; মানুহে বাহ্যিক চালিকাশক্তি প্ৰয়োগ কৰিলেহে ই চলে।
২. গাড়ীৰ বৃদ্ধি নহয়, ই উশাহ-নিশাহ নলয়, খাদ্য গ্ৰহণ নকৰে আৰু প্ৰজনন কৰিব নোৱাৰে।
১৪. জীৱৰ বাবে বংশবৃদ্ধি বা প্ৰজননৰ কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: প্ৰজননৰ দ্বাৰা জীৱই নিজৰ প্ৰজাতিটোক বিলুপ্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰি পৃথিৱীত জীৱনৰ ধাৰাবাহিকতা অক্ষুণ্ণ ৰাখে।
১৫. ভেকুলীৰ জীৱনচক্ৰৰ চাৰিটা স্তৰ উল্লেখ কৰা।
১. কণী (Egg)
২. লালুকী (Tadpole)
৩. সৰু পোৱালি ভেকুলী / ফ্ৰগলেট (Froglet)
৪. পূৰ্ণাঙ্গ ভেকুলী (Adult Frog)
১৬. মহৰ জীৱনচক্ৰৰ বিৱৰণ দিয়া।
১. কণী (Eggs): মাইকী মহে বন্ধ পানীত কণী পাৰে।
২. পলু (Larva): কণী ফুটি ওলোৱা পলু পানীত ওপঙি থাকে।
৩. পিউপা বা লেটা (Pupa): পলু ডাঙৰ হৈ পিউপালৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
৪. পূৰ্ণাঙ্গ মহ (Adult Mosquito): পিউপাৰ পৰা পূৰ্ণাঙ্গ মহ ওলাই উৰি যায়।