পাঠৰ মূল সাৰাংশ 

‘বতৰ আৰু জলবায়ু’ পাঠটিত বতৰ আৰু জলবায়ুৰ মৌলিক ধাৰণা, ইহঁতের পাৰ্থক্য আৰু উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা, বৰষুণৰ পৰিমাণ, বতাহৰ গতি আৰু দিশ আদিয়ে সৃষ্টি কৰা দৈনন্দিন ক্ষণিক অৱস্থাটোৱেই হ’ল বতৰ। আনহাতে কোনো এখন ঠাইৰ ২৫-৩০ বছৰৰ বতৰৰ গড় অৱস্থাই হ’ল সেই ঠাইৰ জলবায়ু। পৃথিৱীৰ তিনিটা প্ৰধান জলবায়ু মণ্ডল— ক্ৰান্তীয় মণ্ডল (উষ্ণ আৰু প্ৰচুৰ বৰষুণ), নাতিশীতোষ্ণ মণ্ডল (মধ্যমীয়া জলবায়ু) আৰু মেৰু অঞ্চল (অতি শীতল আৰু বৰফেৰে ঢাক খোৱা)— আলোচনা কৰা হৈছে। 

অসমৰ জলবায়ু হ’ল ক্ৰান্তীয় মৌচুমী বৃষ্টিপাতধৰ্মী। বৰ্ষাকালত দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ ফলত হোৱা প্ৰচুৰ বৰষুণৰ বাবে ইয়াত ধান, মৰাপাট আদি খাৰিফ শস্য আৰু শীতকালত ঘেঁহু, সৰিয়হ, শাক-পাচলি আদি ৰবি শস্যৰ খেতি কৰা হয়। শেষত মানৱসৃষ্ট সেউজগৃহ গেছৰ বৃদ্ধিৰ ফলত হোৱা জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, খৰাং আৰু বানপানীৰ দৰে মাৰাত্মক প্ৰভাৱৰ বিষয়ে বিশদভাৱে বুজাই দিয়া হৈছে।

বতৰ আৰু জলবায়ু: দ্ৰুত তথ্যকোষ (জানি থওঁ আহা)

বতৰৰ উপাদান আৰু মাপক যন্ত্ৰসমূহ

• বায়ুৰ উষ্ণতা: উচ্চতম আৰু নিম্নতম তাপমান যন্ত্ৰ (Maximum and Minimum Thermometer)

• বৰষুণৰ পৰিমাণ: বৃষ্টিমান যন্ত্ৰ বা ৰেইন গজ (Rain gauge)

• বতাহৰ দিশ: উইণ্ড ভেন (Wind vane)

• বতাহৰ গতিবেগ: এনিম’মিটাৰ (Anemometer)

• বায়ুৰ চাপ: বেৰ’মিটাৰ (Barometer)

• আৰ্দ্ৰতা: বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ।

পৃথিৱীৰ জলবায়ু মণ্ডলসমূহ

• ক্ৰান্তীয় মণ্ডল: বিষুৱৰেখাৰ দুয়োপিনে কৰ্কট-ক্ৰান্তি আৰু মকৰ-ক্ৰান্তিৰ মাজত অৱস্থিত (উচ্চ উষ্ণতা আৰু প্ৰচুৰ বৰষুণ)।

• নাতিশীতোষ্ণ মণ্ডল: ক্ৰান্তীয় মণ্ডলৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত (অতি গৰম বা অতি ঠাণ্ডা নহয়)।

• মেৰু মণ্ডল: পৃথিৱীৰ দুই মূৰত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰু (ছয় মাহ দিন আৰু ছয় মাহ ৰাতি; অতিশয় শীতল)।

অসমৰ শস্যৰ শ্ৰেণীবিভাজন

• খাৰিফ শস্য (Kharif Crops): গ্ৰীষ্ম আৰু বৰ্ষাকালত দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ প্ৰভাৱত হোৱা শস্য (যেনে: ধান, মৰাপাট)।

• ৰবি শস্য (Rabi Crops): শৰৎ আৰু শীতকালৰ শুষ্ক বতৰত হোৱা শস্য (যেনে: ঘেঁহু, সৰিয়হ, মাকৈ, আলু, পালেং শাক)।

পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)

১. অতি চমুকৈ উত্তৰ দিয়া (Answer very briefly):

(a) বতৰ কাক বোলে?
উত্তৰ: কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট ঠাইৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা, বৰষুণৰ পৰিমাণ, বতাহৰ গতি আৰু দিশ আদিয়ে সৃষ্টি কৰা দৈনন্দিন ক্ষণস্থায়ী অৱস্থাকে সেই ঠাইৰ বতৰ (Weather) বোলে।

(b) জলবায়ু কাক বোলে?
উত্তৰ: কোনো এটা বিস্তৃত অঞ্চলৰ দীৰ্ঘদিনৰ (সাধাৰণতে ২৫–৩০ বছৰ বা তাতোধিক কালৰ) বতৰৰ গড় আৰ্হি বা অৱস্থাকে সেই অঞ্চলৰ জলবায়ু (Climate) বোলে।

(c) বতৰৰ তিনিটা কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বতৰৰ তিনিটা প্ৰধান কাৰক বা উপাদান হ’ল—
(১) বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা (Air Temperature)
(২) আৰ্দ্ৰতা (Humidity)
(৩) বৰষুণৰ পৰিমাণ (Rainfall)

(d) জলবায়ুৰ ভিত্তিত অসমত বছৰটোক কেইটা ঋতুত ভাগ কৰিব পাৰি আৰু সেইকেইটা কি কি?
উত্তৰ: জলবায়ুৰ ভিত্তিত অসমত বছৰটোক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ঋতুত ভাগ কৰিব পাৰি—
(১) গ্ৰীষ্মকাল (Summer)
(২) বৰ্ষাকাল (Monsoon / Rainy season)
(৩) শৰৎকাল (Autumn)
(৪) শীতকাল (Winter)

২. বতৰ আৰু জলবায়ুৰ পাৰ্থক্য লিখা (Difference between Weather and Climate):

৩. শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা (MCQs):

(i) পৃথিৱীৰ নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চল ক’ত অৱস্থিত?
(a) উত্তৰ মেৰু
(b) দক্ষিণ মেৰু
(c) বিষুৱীয় অঞ্চল
(d) বিষুৱীয় অঞ্চলৰ ক্ৰমে উত্তৰ আৰু দক্ষিণ দিশত
উত্তৰ: (d) বিষুৱীয় / ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ ক্ৰমে উত্তৰ আৰু দক্ষিণ দিশত [✔]

(ii) কোনবিধ খাৰিফ শস্য?
(a) ধান (Paddy)
(b) সৰিয়হ (Mustard)
(c) আলু (Potatoes)
(d) ঘেঁহু (Wheat)
উত্তৰ: (a) ধান (Paddy) [✔]

৪. খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the blanks):

• (a) কোনো এটা অঞ্চলৰ দীৰ্ঘসময়ৰ বতৰৰ গড় অৱস্থাক সেই অঞ্চলৰ জলবায়ু (Climate) বোলে।

• (b) দক্ষিণ-পশ্চিম (South-West) মৌচুমী বতাহৰ বাবে বৰ্ষাকালত অসমত প্ৰচুৰ পৰিমাণে বৰষুণ হয়।

জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ আৰু প্ৰতিকাৰ

• প্ৰভাৱ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, মেৰুৰ বৰফ আৰু হিমবাহ গলন, সাগৰ পৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি, সঘনাই খৰাং আৰু বানপানী, খেতিপথাৰত ফাট মেলা আৰু শস্য উৎপাদন হ্ৰাস, বালিৰ ধুমুহা আৰু বনজুই।

• প্ৰতিকাৰ: জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা, নৱীকৰণযোগ্য সৌৰশক্তি আৰু বতাহ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰা, প্ৰচুৰ গছপুলি ৰোপণ কৰা আৰু পৰিৱেশ অনুকূল জীৱনশৈলী গ্ৰহণ কৰা।