আমাৰ চৌপাশৰ বস্তুবোৰ
পাঠৰ মূল সাৰাংশ
‘আমাৰ চৌপাশৰ বস্তুবোৰ’ পাঠটিত আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ হোৱা বিভিন্ন বস্তু আৰু সেইবোৰ তৈয়াৰ কৰা দ্ৰব্যসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। বস্তু আৰু দ্ৰব্যৰ পাৰ্থক্য বুজাই দি কেনেকৈ একেটা বস্তু বিভিন্ন দ্ৰব্যৰে তৈয়াৰ কৰিব পাৰি আৰু একেবিধ দ্ৰব্যৰে বিভিন্ন বস্তু নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি, সেয়া স্পষ্ট কৰা হৈছে। দ্ৰব্যসমূহক সিহঁতৰ বিভিন্ন ভৌতিক ধৰ্ম— যেনে বাহ্যিক ৰূপ আৰু জ্যোতি (চিকমিকনি), কঠিনতা ও কোমলতা, স্বচ্ছতা (স্বচ্ছ, অস্বচ্ছ আৰু ঈষৎ স্বচ্ছ), পানীত দ্ৰৱণীয়তা (দ্ৰৱণীয় আৰু অদ্ৰৱণীয়), পানীত ওপঙা আৰু বুৰ যোৱা প্ৰকৃতি, ভৰ আৰু আয়তনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়। লগতে যিয়ে ঠাই আগুৰে আৰু যাৰ নিৰ্দিষ্ট ভৰ আছে সেয়াই যে ‘পদাৰ্থ’ (Matter)— সেই বৈজ্ঞানিক ধাৰণাটো সহজ পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে প্ৰমাণ কৰা হৈছে।
দ্ৰব্য আৰু পদাৰ্থৰ প্ৰধান ধাৰণা (দ্ৰুত তথ্যকোষ)
বস্তু আৰু দ্ৰব্য (Object and Material):
বস্তু: আমি ব্যৱহাৰ কৰা বা দেখা নিৰ্দিষ্ট আকৃতিৰ বস্তু (যেনে: চক, কিতাপ, গিলাচ, চকী)।
দ্ৰব্য: যি পদাৰ্থৰে বস্তুটো তৈয়াৰ কৰা হয় (যেনে: কাচ, কাঠ, প্লাষ্টিক, লো, কাগজ)।
দ্ৰব্যৰ প্ৰধান ধৰ্মসমূহ:
জ্যোতি (Lustre): ধাতুৰ উজ্জ্বল চিকমিকনি থকা ধৰ্ম (যেনে: সোণ, ৰূপ, তাম, ষ্টিল)।
কঠিনতা ও কোমলতা (Hardness & Softness): যাক সহজে চেপিব বা আঁচোৰ মাৰিব নোৱাৰি সেয়া কঠিন (লো, শিল) আৰু যাক সহজে চেপিব পাৰি সেয়া কোমল (ৰবৰ, কপাহ)।
স্বচ্ছতা (Transparency):
স্বচ্ছ দ্ৰব্য (Transparent): যাৰ মাজেৰে স্পষ্টকৈ দেখা পোৱা যায় (কাচ, বায়ু, পানী)।
অস্বচ্ছ দ্ৰব্য (Opaque): যাৰ মাজেৰে দেখা পোৱা নাযায় (কাঠ, লো, ডাঠ কাগজ)।
ঈষৎ স্বচ্ছ বা অৰ্ধস্বচ্ছ (Translucent): যাৰ মাজেৰে স্পষ্টকৈ দেখা নাযায় (তেলসনা কাগজ, ঘঁহা কাচ)।
পানীত দ্ৰৱণীয়তা (Solubility):
দ্ৰৱণীয়: পানীত সম্পূৰ্ণ মিলি অদৃশ্য হোৱা (চেনি, নিমখ, গ্লিছাৰিন, অক্সিজেন গেছ)।
অদ্ৰৱণীয়: পানীত নিমিলি ওপঙি বা তলত জমা হোৱা (বালি, তেল, কাঠৰ গুড়ি, চকৰ গুড়ি)।
ভৰ আৰু আয়তন (Mass and Volume):
ভৰ: বস্তুত থকা পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (একক: গ্ৰাম, কিল’গ্ৰাম)।
আয়তন: বস্তু এটাই যিখিনি ঠাই আগুৰি থাকে (একক: লিটাৰ, মিলিমিটাৰ, ঘন চে.মি.)।
পদাৰ্থ (Matter): যাৰ নিৰ্দিষ্ট ভৰ আছে আৰু যিয়ে ঠাই আগুৰে (আয়তন আছে), সেয়াই পদাৰ্থ (যেনে: শিল, পানী, বতাহ)।
পাঠভিত্তিক অনুশীলনীসমূহৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Exercises)
১. শুদ্ধ উত্তৰৰ গোলটো সম্পূৰ্ণকৈ পূৰ কৰা (MCQs):
(i) দ্ৰব্যই যি পৰিমাণৰ ঠাই আগুৰি থাকে তাক কি বুলি কোৱা হয়?
(a) পদাৰ্থ
(b) ভৰ
(c) আয়তন
(d) কালি
উত্তৰ: (c) আয়তন (Volume) [✔]
(ii) তলৰ কোনবিধ স্বচ্ছ?
(a) কাঠ
(b) কাচ
(c) লো
(d) কাগজ
উত্তৰ: (b) কাচ (Glass) [✔]
(iii) তলৰ কোনবিধ অৰ্ধস্বচ্ছ / ঈষৎ স্বচ্ছ?
(a) কাচৰ গিলাচ
(b) দাপোণ
(c) তেলসনা কাগজ
(d) ষ্টিলৰ গিলাচ
উত্তৰ: (c) তেলসনা কাগজ (Oiled paper) [✔]
(iv) তলৰ গোটটোৰ পৰা অমিলটো বাছি উলিওৱা।
(a) সোণ
(b) এলুমিনিয়াম
(c) তাম
(d) বাঁহ
উত্তৰ: (d) বাঁহ (Bamboo) [✔]
২. পানীত দ্ৰৱণীয় আৰু অদ্ৰৱণীয় শ্ৰেণীবিভাজন:
দ্ৰব্যৰ নাম | শ্ৰেণীবিভাজন |
|---|---|
(a) চেনি (Sugar) | পানীত দ্ৰৱণীয় |
(b) নাৰিকলৰ তেল (Coconut oil) | পানীত অদ্ৰৱণীয় |
(c) বালি (Sand) | পানীত অদ্ৰৱণীয় |
(d) মৌ (Honey) | পানীত দ্ৰৱণীয় |
(e) চকৰ গুড়ি (Chalk powder) | পানীত অদ্ৰৱণীয় |
(f) পিঠাগুড়ি (Rice powder) | পানীত অদ্ৰৱণীয় |
(g) নিমখ (Salt) | পানীত দ্ৰৱণীয় |
৩. পদাৰ্থ কি? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: যিয়ে নিৰ্দিষ্ট ঠাই অধিকাৰ কৰে (অৰ্থাৎ যাৰ আয়তন আছে) আৰু যাৰ নিৰ্দিষ্ট ভৰ আছে, তাকে পদাৰ্থ (Matter) বোলে।
উদাহৰণ: কাঠ, পানী, বতাহ, লো, গাখীৰ ইত্যাদি। পানীয়ে পাত্ৰত ঠাই আগুৰে আৰু ইয়াৰ ভৰ আছে; ঠিক তেনেকৈ বায়ুইও ফুটবল বা বেলুনত ঠাই আগুৰে আৰু ইয়াৰ ভৰ আছে। সেয়েহে এই সকলোবোৰ পদাৰ্থ।
৪. কি দুটা ধৰ্মৰ সহায়ত আমি ক’ব পাৰোঁ যে শিল এবিধ পদাৰ্থ?
উত্তৰ:
১. ভৰ (Mass): শিলৰ এটা নিৰ্দিষ্ট ভৰ বা ওজন থাকে।
২. আয়তন (Volume): শিলে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ঠাই আগুৰি থাকে।
যিহেতু শিলৰ ভৰ আৰু আয়তন দুয়োটা বৈশিষ্ট্যই আছে, সেয়েহে শিল এবিধ পদাৰ্থ।
৫. চাৰিবিধ দ্ৰব্যৰ নাম লিখা যাৰ সহায়ত গিলাচ তৈয়াৰ কৰিব পাৰি।
উত্তৰ: (১) কাচ (Glass), (২) ষ্টিল বা ধাতু (Steel/Metal), (৩) প্লাষ্টিক (Plastic), আৰু (৪) মাটি (Clay) (বা কাগজ)।
৬. জ্যোতি কি?
উত্তৰ: ধাতু আৰু কিছুমান বিশেষ দ্ৰব্যৰ পৃষ্ঠভাগত পোহৰ পৰিলে যি উজ্জ্বল চিকমিকনি দেখা যায়, সেই চিকমিকোৱা প্ৰাকৃতিক ধৰ্মটোক জ্যোতি (Lustre) বোলে। যেনে: সোণ, ৰূপ, এলুমিনিয়াম আৰু তামৰ উজ্জ্বলতা।
৭. তলৰ বাক্যবোৰ শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা:
(a) কাঠ স্বচ্ছ কিন্তু কাচ অস্বচ্ছ। → অশুদ্ধ (Incorrect)
(b) কাঠৰ গুড়ি পানীত দ্ৰৱীভূত হয়। → অশুদ্ধ (Incorrect)
(c) পানীত নিমখ দ্ৰৱীভূত হয়। → শুদ্ধ (Correct)
(d) কাঠৰ টুকুৰা পানীত ওপঙে। → শুদ্ধ (Correct)
(e) নাৰিকলৰ তেল পানীত দ্ৰৱীভূত হয়। → অশুদ্ধ (Incorrect)
(f) গ্লিছাৰিন পানীত দ্ৰৱীভূত হয়। → শুদ্ধ (Correct)
(g) তাম আৰু লো জ্যোতিমান দ্ৰব্য। → শুদ্ধ (Correct)
(h) বায়ু স্বচ্ছ। → শুদ্ধ (Correct)
৮. বস্তুবোৰৰ লগত নিৰ্মাণ কৰা দ্ৰব্যবোৰ মিলোৱা:
বস্তু | দ্ৰব্য |
|---|---|
টোকা বহী (Notebook) | কাগজ (Paper) |
গজাল (Nail) | লো (Iron) |
চকী (Chair) | কাঠ (Wood) |
গিলাচ (Tumbler) | কাচ (Glass) |
সূতা (Thread) | কপাহ (Cotton) |
৯. প্লাষ্টিকেৰে তৈয়াৰী পাঁচবিধ বস্তুৰ নাম:
১. প্লাষ্টিকৰ বাল্টিন
২. পানীৰ বটল
৩. খেলনা বা পুতলা
৪. প্লাষ্টিকৰ চকী
৫. কলমৰ খোলা বা স্কেল
১০. খালী ঠাই পূৰ কৰা:
i) একেটা বস্তু বিভিন্ন **দ্ৰব্য (Materials)**ৰে গঠিত হ’ব পাৰে।
ii) বস্তুবোৰক ভাগ কৰা পদ্ধতিটোক শ্ৰেণীবিভাজন (Classification) বুলি কোৱা হয়।
iii) বস্তু এটাত থকা পদাৰ্থৰ পৰিমাণেই হ’ল বস্তুটোৰ ভৰ (Mass)।
iv) বস্তু এটাই যিমান ঠাই আগুৰে সেয়ে বস্তুটোৰ আয়তন (Volume)।
১১. বস্তু আৰু ধৰ্ম মিলোৱা:
তীখাৰে নিৰ্মিত কাঁহী → জ্যোতিমান (Lustrous)
কাচৰ বটল → স্বচ্ছ (Transparent)
কাঠৰ টুকুৰা → অস্বচ্ছ (Opaque)
নিমখ → পানীত দ্ৰৱণীয় (Soluble in water)
১২. মজবুত, পাতল আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী বেঞ্চ তৈয়াৰ কৰাৰ পৰিকল্পনা:
দ্ৰব্য নিৰ্বাচন: পাতল কিন্তু শক্তিশালী ধাতুৰ ফ্ৰেম (যেনে: এলুমিনিয়াম বা উন্নত ষ্টীল) আৰু ওপৰৰ বহা অংশৰ বাবে মজবুত কাঠেৰে প্ৰস্তুত কৰা প্লাইউড বা শক্ত ফাইবাৰ।
অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া ধৰ্মসমূহ:
১. কঠিনতা আৰু দৃঢ়তা (Strength & Hardness): যাতে বেঞ্চখনে গধুৰ ভাৰ বহন কৰিব পাৰে।
২. পাতল ভৰ (Lightweight): যাতে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়া সহজ হয়।
৩. মৰ্চা আৰু ক্ষয় প্ৰতিৰোধিতা (Durability): যাতে পানী বা বতাহত সোনকালে নষ্ট নহৈ বহুবছৰ টিকে।
১৩. দ্ৰৱণীয়তা পৰীক্ষা তালিকা:
দ্ৰব্য | ফলাফল |
|---|---|
বালি | পানীত অদ্ৰৱণীয় (তলত জমা হয়) |
নিমখ | পানীত সম্পূৰ্ণ দ্ৰৱণীয় (অদৃশ্য হৈ যায়) |
নেমু ৰস | পানীত সম্পূৰ্ণ দ্ৰৱণীয় (মিহলি হয়) |
চেম্পু | পানীত দ্ৰৱণীয় (মিহলি হৈ ফেন তোলে) |
১৪. তুলাচনীত ১ কেজি কপাহ আৰু ২ কেজি দগাৰ নিৰ্ধাৰণ:
তুলাচনীৰ তললৈ হালি থকা (গধুৰ) ফালটোত ২ কিল’গ্ৰামৰ দগা ৰাখিব লাগিব।
তুলাচনীৰ ওপৰলৈ উঠি থকা (পাতল) ফালটোত ১ কিল’গ্ৰামৰ কপাহ ৰাখিব লাগিব।
(কাৰণ ২ কেজিৰ ভৰ ১ কেজিতকৈ অধিক হোৱা বাবে তুলাচনীখন ২ কেজিৰ ফালে তললৈ হালি থাকিব।)