কবিতাৰ মূল সাৰাংশ

‘টকাত একোটা হাতী’ কবিতাটি অসমৰ প্ৰসিদ্ধ শিশু সাহিত্যিক গগন চন্দ্ৰ অধিকাৰীৰ দ্বাৰা ৰচিত এটি অত্যন্ত ৰসাল আৰু ধেমেলীয়া কবিতা। ইয়াত শব্দ আৰু কথাৰ চতুৰালিৰে কেনেকৈ হাস্যৰস সৃষ্টি কৰিব পাৰি, সেয়া সুন্দৰভাৱে দেখুওৱা হৈছে।

কবিতাটিত বাবুলে তাৰ বন্ধু ৰতনক এটকাতেই হাতী কিনি পোৱাৰ এটি ‘গৰম খবৰ’ দিয়ে। ৰতনে এই কথা বিশ্বাস নকৰি তাক ফিতাহি বা ব’ম্ নামাৰিবলৈ কয়। ইয়াৰ সত্যতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ দুয়ো পূজাৰ বজাৰলৈ যায় আৰু হাৰিলে বাদাম ভজা খুওৱাৰ বাজি মাৰে। বজাৰ পোৱাৰ পিছত চতুৰ বাবুলে খেলনা দোকানৰ পৰা এটকা দি এটা পুতলা হাতী কিনি কথাৰ পাকত ৰতনক হৰুৱাই দিয়ে। কথাৰ পাক বুজি নাপাই ৰতন ভেবা লাগি ৰয়।

কবি পৰিচয় (সংক্ষেপত)  

• কবি: গগন চন্দ্ৰ অধিকাৰী (১৯৪১–২০২০)

• সাহিত্যিক পৰিচয়: অসমীয়া শিশু সাহিত্যৰ এগৰাকী বিশিষ্ট লেখক।

• উল্লেখযোগ্য পুথি: টকাত একোটা হাতী, তিনিখন ঠেং হ’ল বুঢ়ী আইতাৰ, আখৰৰ গীত, মনোৰম খবৰৰ পেৰা, টৰ্চ মৰা মহ আদি।

• বঁটা-সন্মান: অসম সাহিত্য সভাৰ ‘প্ৰেমধৰ দত্ত সোঁৱৰণী বঁটা’ (১৯৮২), নেশ্যনেল বুক ট্ৰাষ্টৰ ‘শ্ৰেষ্ঠ শিশু-গ্ৰন্থৰ বঁটা’ (১৯৯২), সাহিত্য অকাডেমিৰ ‘শিশু সাহিত্য বঁটা’ (২০১০)।

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (ক্ৰিয়া-কলাপ / পাঠভিত্তিক)

১। সঠিক উত্তৰ বাছি উলিওৱা:

(খ) কবিতাটিত কি বজাৰৰ কথা উল্লেখ আছে?
(ক) বিহুৰ বজাৰ
(খ) পূজাৰ বজাৰ
(গ) দেওবৰীয়া বজাৰ
(ঘ) বুধবৰীয়া বজাৰ
উত্তৰ: (খ) পূজাৰ বজাৰ।

(গ) “ভাবিছ কিজানি মই বৰ ভোদা; বৰ বুধিয়ক তই?” — কথাষাৰ কোনে, কাক কৈছে?
(ক) বাবুলে ৰতনক
(খ) ৰতনে দোকানীক
(গ) ৰতনে বাবুলক
(ঘ) দোকানীয়ে বাবুলক
উত্তৰ: (গ) ৰতনে বাবুলক।

২। শব্দৰ অৰ্থ মিলোৱা:

৩। চমু প্ৰশ্নৰ উত্তৰ লিখা:

(ক) কবিতাটোত কোনে কোনে কথা পাতিছে?
উত্তৰ: কবিতাটোত বাবুল আৰু ৰতন নামৰ দুজন বন্ধুৱে কথা পাতিছে।

(খ) বাবুলে অনা গৰম খবৰটো ৰতনে কিয় বিশ্বাস নকৰিলে?
উত্তৰ: এটকাত কেতিয়াও আচল হাতী পোৱা সম্ভৱ নহয় আৰু যদি সঁচাকৈয়ে এটকাত হাতী পোৱা গ’লহেঁতেন তেন্তে সকলো মানুহেই হাতী কিনি ল’লেহেঁতেন বুলি ভাবি ৰতনে বাবুলৰ কথা বিশ্বাস নকৰিলে।

(গ) ৰতনে বাবুলক বজাৰলৈ কিয় লৈ গৈছিল?
উত্তৰ: এটকাত সঁচাকৈয়ে হাতী কিনিবলৈ পোৱা যায় নে নাযায়, সেই কথা নিজ চকুৰে চাই সত্যতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ তেওঁলোকে বজাৰলৈ গৈছিল।

(ঘ) ৰতন আৰু বাবুলে কি কথাত বাজি মাৰিছিল?
উত্তৰ: এটকাত হাতী পোৱাৰ কথাটোক লৈ দুয়ো বাজি মাৰিছিল আৰু চৰ্ত ৰাখিছিল যে বাজিত যিজনে হাৰিব তেওঁ আনজনক বাদাম ভাজা খুৱাব লাগিব।

(ঙ) বাজিত কোন হাৰিল?
উত্তৰ: বাজিত ৰতন হাৰিল (কাৰণ টেঙৰ বাবুলে এটকাৰে পুতলা হাতী কিনি নিজৰ কথা প্ৰমাণ কৰিলে)।

(চ) বাবুলে পুতলা হাতীটো কিনাৰ আগলৈকে ৰতনে কি ভাবি আছিল?
উত্তৰ: বাবুলে পুতলা হাতী কিনাৰ আগলৈকে ৰতনে ভাবি আছিল যে এটকাতে ক’তো আচল হাতী পোৱা নাযায় আৰু বাবুলে তাৰ লগত কেৱল মিছা ফিতাহি বা ফুটনিহে মাৰিছে।

৪। স্তৱক পঢ়ি উত্তৰ লিখা:

(ক) “বাবুলে আনিছে গৰম খবৰ;” — কবিতাটিত থকা ‘গৰম খবৰ’টো কি?
উত্তৰ: কবিতাটিত থকা ‘গৰম খবৰ’টো হ’ল— মাত্ৰ এটকা দিলেই একোটাকৈ হাতী কিনিমলৈ পোৱা যায়।

(খ) “ক’লে বাবুলক- নামাৰিবি ব’ম্ এনেবোৰ কথা কৈ;” — কবিতাটিত ‘ব’ম্’ শব্দটোৱে কি অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিছে?
উত্তৰ: কবিতাটিত ‘ব’ম্’ শব্দটোৱে ‘বঢ়াই কোৱা কথা, অসত্য কথা বা মিছা ফিতাহি মৰা’ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিছে।

৫। স্তৱক দুটি গদ্য ৰূপত লিখা:

(ক) “ৰতনে ভাবিলে- কিনো কয় অ’ ইনো! / টকাত একোটা হাতী / পোৱা হ’লেচোন সকলো মানুহে / ল’লে হৈ এটি এটি!”
গদ্য ৰূপ: ৰতনে মনতে ভাবিলে যে বাবুলে কি আচৰিত আৰু অবাস্তৱ কথা কৈছে! যদি এটকাতেই একোটাকৈ হাতী পোৱা গ’লহেঁতেন, তেন্তে পৃথিৱীৰ প্ৰতিজন মানুহেই নিজৰ বাবে একোটাকৈ হাতী কিনি ল’লেহেঁতেন।

(খ) “তাৰে এখনত কিনিলে বাবুলে / এটকাৰে এটা হাতী; / ৰতন বপুৰা ভেবা লাগি ৰ’ল / কথাৰ পাকত ঘাটি।”
গদ্য ৰূপ: পূজাৰ বজাৰৰ এখন খেলনা দোকানৰ পৰা বাবুলে এটকা খৰচ কৰি এটা পুতলা হাতী কিনিলে। এই কথা দেখি নিৰ্বোধ ৰতনে বাবুলৰ চতুৰ কথাৰ পাকত পৰি উপায়হীন হৈ আচৰিত হৈ ভেবা লাগি ৰ’ল।

ভাষা-অধ্যয়ন (ব্যাকৰণ)

৬। কবিতাটিত থকা নঞৰ্থক ক্ৰিয়াৰূপসমূহ:

• নামাৰিবি (মাৰিবি → নামাৰিবি)

• নকৰ (কৰ → নকৰ)

• নাছিল (আছিল → নাছিল / ভবাই নাছিল)

৭। শব্দৰ বিভিন্ন অৰ্থ আৰু বাক্যত প্ৰয়োগ:

‘ঘাটি’ শব্দৰ অৰ্থ:

• (ক) বেপাৰত ৰমেনৰ পঞ্চাশ টকা ঘাটি হ’ল। → ঘাটি = লোকচান / ক্ষতি / নাটনি

• (খ) শৰাইঘাটত আহোম সৈন্যই ঘাটি পাতিছিল। → ঘাটি = ছাউনি / আস্থান / মিলিটাৰী কেম্প

‘পাক’ শব্দৰ বিভিন্ন অৰ্থ আৰু বাক্য ৰচনা:

১. পাক = কৌশল বা চতুৰালি (Trick):
বাক্য: বাবুলৰ চতুৰ কথাৰ পাক বুজি নাপাই ৰতন বাজিত হাৰিল।

২. পাক = মেৰ বা ঘূৰণ (Twist/Turn):
বাক্য: ৰছীডালত এটা ডাঙৰ পাক লাগি আছে।

৩. পাক = ৰন্ধন কাৰ্য (Cooking):
বাক্য: উৎসৱ উপলক্ষে আজি আমাৰ ঘৰত বৰপাকৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

৮। বিপৰীত অৰ্থ বুজোৱা শব্দ:

জ্ঞান-সম্প্ৰসাৰণ

১০। ‘বাঘ’ শব্দৰে আৰম্ভ হোৱা শব্দ আৰু অৰ্থ:

• বাঘ-ঢকা: কাণতলত মৰা জোৰৰ চৰ বা হাতৰ আঘাত।

• বাঘ-নখী: বাঘৰ নখৰ আকৃতিৰ এবিধ বনৌষধি বা গহনা/অস্ত্ৰ।

• বাঘ-বল: বাঘৰ দৰে অপৰিসীম বল বা শক্তি।

• বাঘ-জাল: বাঘ ধৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ডাঙৰ আৰু মজবুত ৰছীৰ জাল।

• বাঘ-বৰুণী: বাঘৰ নোমৰ দৰে ডোৰা-ডোৰে দাগ থকা কাপোৰ বা বস্তু।

১১। কবিতাৰ তুলনা (ভাবৰ মিল):

‘টকাত একোটা হাতী’ আৰু ‘কটীয়া ককা’ দুয়োটা কবিতাই হাস্যৰসাত্মক আৰু বুদ্ধিমত্তাৰ কবিতা। প্ৰথম কবিতাটিত বাবুলে বুদ্ধি আৰু কথাৰ পাকেৰে ৰতনক হৰুৱাই আনন্দ লয়। আনহাতে ‘কটীয়া ককা’ কবিতাটিত ককাই কথাৰ কৌশলেৰে নাতি দুটাক কল দুটা দিও নিজৰ বাবে কল খাবলৈ বুদ্ধি উলিযায়। দুয়োটা কবিতাতে সৰল ধেমালি আৰু উপস্থিত বুদ্ধিয়ে বিশেষ স্থান পাইছে।

১৩। হাতীৰ বিষয়ে দহটা বাক্য:

১. হাতী স্থলচৰ প্ৰাণীবোৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু শক্তিশালী স্তন্যপায়ী জন্তু।
২. হাতীৰ শৰীৰৰ গঠন অতি বিশাল আৰু ইয়াৰ চাৰিটা ভৰি স্তম্ভ বা কলগছৰ দৰে শকত।
৩. হাতীৰ কাণ দুখন কুল বা ডাঙৰ টকৌপাতৰ দৰে।
৪. হাতীৰ মুখৰ সন্মুখত এডাল দীঘল শুঁৰ থাকে, যাৰ সহায়ত সি খাদ্য গ্ৰহণ আৰু পানী পান কৰে।
৫. মতা হাতীৰ মুখৰ দুয়োকাষে দুটা ডাঙৰ আৰু মূল্যবান বাহিৰ ওলোৱা দাঁত থাকে।
৬. হাতী সম্পূৰ্ণ তৃণভোজী প্ৰাণী; ইহঁতে গছৰ পাত, বাকলি, ঘাঁহ, কলগছ আৰু বাঁহ খাই জীয়াই থাকে।
৭. হাতী সাধাৰণতে দল বান্ধি হাবিত বাস কৰে।
৮. হাতী অতি শান্ত আৰু বুদ্ধিমান প্ৰাণী, ইয়াৰ স্মৃতিশক্তি অতি প্ৰখৰ।
৯. প্ৰাচীন কালত ৰজা-মহাৰজাসকলে যুদ্ধ আৰু গধুৰ বস্তু কঢ়িয়াবলৈ হাতী পোহপাল দিছিল।
১০. অসমৰ কাজিৰঙা আৰু মানাহ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বনৰীয়া হাতীৰ বাবে বিশ্ববিখ্যাত।

১৪। সাঁথৰৰ উত্তৰ:

• “কলগছ হেন ঠেং তাৰ / টকৌপাতৰ দৰে কাণ, / আছে দুটা দীঘল দাঁত / বাপুৰ জানানে কি নাম?”
  উত্তৰ: হাতী।

১৫। ছবিৰ চৰিত্ৰৰ বাবে সংলাপ (কটীয়া ককা আৰু নাতি দুটা):

• নাতি ১: ককা, তোমাৰ হাতত দুটাহে কল আছে, কিন্তু আমি মানুহ তিনিজন, কেনেকৈ ভাগ হ’ব?

• নাতি ২: হয় ককা, কল দুটা আমাক দুয়োকে দি দিয়া!

• ককা: ৰ’বা সোণহঁত! মই এটা বঢ়িয়া উপায় পাইছোঁ। তোমালোকে এটাকৈ কল লোৱা আৰু মোক মৰম কৰি আধাডোখৰকৈ মোক দিয়া! তেতিয়া সকলোৰে ভাগ হ’ব।