১। কবিতাটিৰ সাৰাংশ / মূলভাৱ

‘ৰিম ঝিম ৰিম ঝিম বৰষুণ আহে’ কবিতাটিত কবি নৱকান্ত বৰুৱাই বাৰিষা কালৰ বৰষুণৰ অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য আৰু শিশুমনৰ অনাবিল আনন্দৰ ছবি অতি মোহনীয় ৰূপত দাঙি ধৰিছে। প্ৰখৰ ৰ’দত শুকাই যোৱা পথাৰ আৰু লেৰেলি পৰা গছ-লতাবোৰে যেতিয়া এটোপ-দুটোপকৈ বৰষুণৰ পৰশ পায়, তেতিয়া সকলো মিচিকিয়াই হাঁহি সজীৱ হৈ উঠে। আকাশৰ ডাৱৰ, বিজুলীৰ হাঁহি আৰু পূবালী বতাহৰ নাচোনে প্ৰকৃতিক ৰঙীন কৰি তোলে। বৰষুণ এৰাৰ পিছত কণ কণ ল’ৰা-ছোৱালীহঁতে নিজ হাতে কাগজৰ নাও সাজি বৈ যোৱা পানীত উটাই দিয়ে। নাওখন ঢৌৱে ঢৌৱে নাচি গৈ যেন আকাশৰ জোনটি হৈ ওপঙি থাকে।

২। পাঠভিত্তিক ক্ৰিয়া-কলাপ (অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ) 

১। শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিয়াই সঠিক বৃত্তটো পূৰ কৰা:

• ৰ’দত গছৰ সেউজী পাতবোৰ কিদৰে থাকে?

(ক) হাঁহি থাকে    (খ) দোঁ খাই থাকে    (গ) নাচি থাকে    (ঘ) ওফোন্দ পাতি থাকে

উত্তৰ: (খ) দোঁ খাই থাকে

• কবিয়ে কবিতাটোত কি গণিব নোৱৰাৰ কথা কৈছে?

(ক) পানীৰ টোপ    (খ) ঘাঁহ-বন    (গ) সেউজী পাত    (ঘ) পূবালী বতাহ

উত্তৰ: (ক) পানীৰ টোপ

২। শব্দ-অৰ্থ মিলোৱা:

৩। তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ লিখা:

(ক) কবিয়ে পথাৰ আৰু গছৰ সেউজী পাতবোৰ ৰ’দত কেনেদৰে থাকে বুলি কৈছে?

উত্তৰ: কবিয়ে কৈছে যে প্ৰখৰ ৰ’দৰ তাপত পথাৰবোৰ শুকাই কাঠ হৈ থাকে আৰু গছৰ সেউজীয়া পাতবোৰ লেৰেলি তললৈ দোঁ খাই থাকে।

(খ) কবিয়ে পানীৰ টোপালবোৰ কিয় গণি শেষ কৰিব নোৱাৰোঁ বুলি কৈছে?

উত্তৰ: বৰষুণৰ টোপালবোৰ অতিশয় অকণি অকণি আৰু অগণন (অসংখ্য) হোৱা বাবে কবিয়ে পানীৰ টোপালবোৰ গণি শেষ কৰিব নোৱাৰোঁ বুলি কৈছে।

(গ) কবিয়ে কি গীত শুনি ভাল পায়?

উত্তৰ: কবিয়ে বৰষুণৰ টোপালবোৰে পেলোৱা ছন্দময় ‘ৰিম ঝিম ৰিম ঝিম’ শব্দৰ মিঠা গীত শুনি ভাল পায়।

(ঘ) কবিতাটোত কোনে কোনে হাঁহে, ওফোন্দ পাতে আৰু চকুপানী টোকে বুলি কৈছে?

উত্তৰ: কবিতাটোত গছ-লতা, ঘাঁহ-বন আৰু বিজুলীয়ে হাঁহে; ক’লা ডাৱৰে ওফোন্দ পাতে; আৰু আকাশে বৰষুণৰ ৰূপত চকুপানী টোকে বুলি কৈছে।

(ঙ) কবিয়ে কাগজৰ নাও কেতিয়া আৰু ক’ত মেলি দিয়ে?

উত্তৰ: বৰষুণ এৰাৰ পিছত কবিয়ে বাহিৰলৈ ওলাই আহি বৈ যোৱা নিজৰাত কাগজৰ নাও উটাই মেলি দিয়ে।

(চ) কবিয়ে কোনে, ক’ত আৰু কি হৈ ভাহে বুলি কৈছে?

উত্তৰ: কবিয়ে কাগজৰ নাওখনে নিজৰাৰ পানীত ঢৌৱে ঢৌৱে নাচি নাচি গৈ নীলা আকাশত জোনটি হৈ ওপঙি ভাহে বুলি কৈছে।

৪। শব্দজালৰ প্ৰশ্নোত্তৰ:

(ক) কবিয়ে কি বতাহে নাচি নাচি কথা পাতেহি বুলি কৈছে?

উত্তৰ: পূবালী বতাহে।

(খ) কবিয়ে পানীৰ টোপ কি কৰিব নোৱাৰোঁ বুলি কৈছে?

উত্তৰ: গণিব নোৱাৰোঁ বুলি কৈছে।

(গ) কাৰ সেউজী পাত দোঁ খাই থাকে?

উত্তৰ: গছৰ সেউজী পাত দোঁ খাই থাকে।

(ঘ) কবিয়ে ৰিম ঝিম ৰিম ঝিমকৈ কি অহাৰ কথা কৈছে?

উত্তৰ: বৰষুণ অহাৰ কথা কৈছে।

৫। কবিতাৰ স্তৱকৰ গদ্যৰূপ:

(১) পদ্যৰূপ:

“ইমান পানীৰ টোপ

নোৱাৰোঁ গণিব

ভাল পাওঁ ৰিম ঝিম

গীতহে শুনিব।”

গদ্যৰূপ: আকাশৰ পৰা সৰি পৰা বৰষুণৰ টোপালবোৰ ইমানেই বেছি যে সেইবোৰ গণি শেষ কৰিব নোৱাৰি। মই কেৱল বৰষুণৰ ৰিম ঝিম ছন্দময় শব্দৰ মিঠা গীতটোহে শুনি ভাল পাওঁ।

(২) পদ্যৰূপ:

“বৰষুণ আঁতৰিলে

বাজলে’ ওলাওঁ

মেলি দিওঁ নিজৰাত

কাগজৰ নাও।”

গদ্যৰূপ: বৰষুণ বন্ধ হোৱাৰ পাছত মই বাহিৰলৈ ওলাই আহোঁ আৰু বৈ যোৱা পানীৰ নিজৰাত কাগজৰ নাও সাজি উটাই মেলি দিওঁ।

৬। অন্ত্যধ্বনি মিল থকা শব্দ:

• শুকাই — খাই

• কথাহে — বতাহে / হাঁহে

• আহে — হাঁহে / বতাহে

• গণি — অকণি

• গণিব — শুনিব

• নাও — ওলাওঁ

৭। কবিতাটিৰ মূলভাব:

‘ৰিম ঝিম ৰিম ঝিম বৰষুণ আহে’ কবিতাটোত কবি নৱকান্ত বৰুৱাই বৰ্ষাকালৰ আগমনৰ লগে লগে প্ৰকৃতি আৰু শিশুৰ মনলৈ অহা আনন্দময় পৰিৱৰ্তনৰ চিত্ৰ সুন্দৰভাৱে ফুটাই তুলিছে। ৰ’দত লেৰেলি পৰা গছ-লতাবোৰে বৰষুণৰ পানী পাই সঞ্জীৱিত হৈ উঠে। ডাৱৰৰ গাজনি, বিজুলীৰ চমকনি আৰু পূবালী বতাহৰ সতে মিলি বৰষুণে এক মনোৰম পৰিৱেশ গঢ়ে। বৰষুণ এৰাৰ পিছত শিশুৱে নিজৰাৰ পানীত কাগজৰ নাও উটাই দি শৈশৱৰ অনাবিল আনন্দত আত্মহাৰা হৈ পৰে।

৩। ভাষা-অধ্যয়ন (ব্যাকৰণ)

৮। বিপৰীত অৰ্থ বুজোৱা শব্দ (কবিতাৰপৰা বাছি):

৯। বাক্য ৰচনা কৰা:

• পথাৰ: বাৰিষাৰ নতুন পানী পাই পথাৰখন সেউজীয়া হৈ পৰিছে।

• বৰষুণ: ৰিম ঝিমকৈ বৰষুণ পৰিলে প্ৰকৃতিৰ শোভা অপৰূপ হৈ পৰে।

• ডাৱৰ: আকাশত ক’লা ডাৱৰ দেখি চৰাইবোৰে কিচিৰ-মিচিৰ কৰি বাহলৈ উভতিল।

• নিজৰা: পাহাৰৰ বুকু ফালি এটি ধুনীয়া পাহাৰী নিজৰা বৈ আহিছে।

• নাও: ল’ৰা-ছোৱালীহঁতে বৰষুণৰ পানীত ৰঙীন কাগজৰ নাও মেলি আনন্দ কৰিছে।

১০। ধ্বনি পুনৰাবৃত্তি আৰু অলংকাৰ:

(ক) “বগাকৈ বগলী বহলাই বহিছে…” পদফাকিত বাৰে বাৰে উচ্চাৰিত হোৱা ধ্বনিটো কি?

উত্তৰ: ‘ব’ ধ্বনি।

(খ) “ইমান পানীৰ টোপ নোৱাৰোঁ গণিব…” পদফাকিত পুনৰাবৃত্তি হোৱা ধ্বনিটো কি?

উত্তৰ: ‘ন’ / ‘ণ’ ধ্বনি।

(গ) “হেন শুনি জাম্বৱন্ত। ধাইলা মহা বলৱন্ত ।।” পদফাকিত পুনৰাবৃত্তি হোৱা শব্দাংশটো কি?

উত্তৰ: ‘ৱন্ত’ শব্দাংশ।

১১। বিশেষ্যৰপৰা বিশেষণলৈ ৰূপান্তৰ আৰু বাক্য গঠন:

৪। জ্ঞান-সম্প্ৰসাৰণ আৰু প্ৰকল্প

১৩। ‘বসন্ত’ কবিতাত থকা চৰাই আৰু ফুলৰ নাম:

• চৰাইৰ নাম: কুলি, মৌ-মতলীয়া চৰাই (মৌ-পিয়া)।

• ফুলৰ নাম: মালতী, সেউতী, কেতেকী, বকুল, মদাৰ, যুতি, পদুম, কৰবী, চঁপা।

১৪। শব্দ প্ৰয়োগ কৰি এটি কবিতা:

নীলা আকাশৰ মেঘৰ আঁৰত

লুকাই থাকে হাঁহি,

পাহাৰ বাগৰি নদী বৈ আহে

লৈ সুবাসিত বাঁহী।

গছ-গছনি জীপাল হ’ল

নামিছে যেতিয়া বৰষুণ,

ফুলত নাচিছে পখিলা জনী

আনন্দৰ নাই কোনো গুণ।

১৫। বৰষুণৰ বতৰত কৰি ভালপোৱা কামৰ তালিকা:

1. খিৰিকীৰ কাষত বহি বৰষুণৰ টোপাল আৰু প্ৰকৃতিৰ সৌন্দৰ্য উপভোগ কৰা।

2. কাগজৰ নাও সাজি চোতালৰ বৈ যোৱা পানীত উটোৱা।

3. সাধুকথা আৰু কবিতাৰ কিতাপ পঢ়া।

4. গৰম চাহ আৰু গৰম লুচি-পকোৰা খোৱা।

১৬। দলগত আলোচনাৰ প্ৰশ্নোত্তৰ:

(ক) ধুমুহা-বৰষুণ আহিলে তুমি কি কৰা?

উত্তৰ: ধুমুহা-বৰষুণ আহিলে ঘৰৰ দুৱাৰ-খিৰিকী ভালদৰে বন্ধ কৰি নিৰাপদে ঘৰৰ ভিতৰত সোমাই থাকোঁ আৰু বিজুলী বা ধুমুহাৰ পৰা সাৱধানে থাকোঁ।

(খ) শিল-বৰষুণ পৰিলে তোমাৰ কেনে লাগে?

উত্তৰ: শিল-বৰষুণ পৰিলে টিনপাতত পৰা শব্দ শুনি মনত অপূৰ্ব বিস্ময় আৰু ৰং লাগে। বৰষুণ এৰাৰ পিছত চোতালৰ পৰা বৰফৰ সৰু সৰু শিল বুটলিবলৈ বৰ আনন্দ লাগে।

(গ) বৰষুণ দিলে তোমাৰ চৌপাশৰ কি কি পৰিৱৰ্তন চকুত পৰে?

উত্তৰ: শুকান পথাৰ আৰু লেৰেলি পৰা গছ-গছনিবোৰ সেউজীয়া আৰু জীপাল হৈ উঠে; খাল-বিল আৰু নৈ-নিজৰা পানীৰে ভৰি পৰে; ধূলিময় বতাহ পৰিষ্কাৰ আৰু শীতল হৈ পৰে।

১৭। প্ৰকল্প কাৰ্য: বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱহাৰ:

সংগ্ৰহ কৰা বৰষুণৰ পানী ঢাকনি দি থৈ তলত দিয়া কামসমূহত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি:

১. ফুলনিৰ গছ-পুলি আৰু শাক-পাচলিত পানী দিবলৈ।

২. বাচন-বৰ্তন, কাপোৰ আৰু বাহন ধুবলৈ।

৩. ঘৰ-দুৱাৰ আৰু মজিয়া চাফা কৰিবলৈ।